४. समथक्खन्धकवण्णना

सम्मुखाविनयकथावण्णना

१८६-१८७. यत्थ यत्थ कम्मवाचाय ‘‘अय’’न्ति वा ‘‘इमे’’ति वा सम्मुखानिद्देसनियमो अत्थि, सब्बं तं कम्मं सम्मुखाकरणीयमेव, न केवलं तज्जनीयादिपञ्चविधमेव. पञ्चविधस्सेव पन उद्धरित्वा दस्सनं कम्मक्खन्धके ताव तस्सेव पाळिआरुळ्हत्ता, चतुवीसतिया पाराजिकेसु विज्जमानेसु पाराजिककण्डे आगतानंयेव चतुन्नं उद्धरित्वा दस्सनं वियाति वेदितब्बं. तत्थ ‘‘पुग्गलस्स सम्मुखता हत्थपासूपगमनमेवा’’ति वुत्तं, तं कारणं सम्मुखाकरणीयस्सपि सम्मुखानिद्देसनियमाभावतो. कामं अयमत्थो कम्मक्खन्धकेयेव ‘‘तीहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागतं तज्जनीयकम्मं अधम्मकम्मञ्च होति…पे… असम्मुखाकतं होती’’ति (चूळव. ४) वचनेनेव सिद्धो, तत्थ पन आपत्ति न दस्सिता. इध ‘‘यो करेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति तत्थ भवितब्बापत्तिदस्सनत्थं इदं आरद्धन्ति वेदितब्बं. ‘‘सम्मुखाविनयपतिरूपकेन वूपसन्तम्पि सम्मुखाविनयेनेव वूपसन्तगणनं गच्छतीति दस्सेतुं ‘अधम्मवादी पुग्गलो’तिआदि आरद्ध’’न्ति वुत्तं, लिखितञ्च. एवं वूपसन्तं सम्मुखाविनयपतिरूपकेन वूपसन्तं नाम होति, न सम्मुखाविनयेन च अञ्ञेन केनचीति दस्सेतुं इदमारद्धन्ति आचरियो.

सतिविनयकथावण्णना

१९५. दब्बस्स कम्मवाचाय ‘‘सङ्घो इमं आयस्मन्तं दब्ब’’न्ति सम्मुखानिद्देसो नत्थि, तथापि ‘‘पठमं दब्बो याचितब्बो’’ति वचनेन सम्मुखाकरणीयता तस्स सिद्धा. तथा अञ्ञत्थापि यथासम्भवं लेसो वेदितब्बो. सतिवेपुल्लप्पत्तस्स दातब्बो विनयो सतिविनयो.

अमूळ्हविनयकथावण्णना

१९६-७. ‘‘यस्स उम्मत्तकस्स तंतंवीतिक्कमतो अनापत्ति, तादिसस्सेव अमूळ्हविनयं दातुं वट्टतीति अमूळ्हस्स कत्तब्बविनयो अमूळ्हविनयो’’ति लिखितं, तं युत्तं ‘‘सङ्घो गग्गस्स भिक्खुनो अमूळ्हस्स अमूळ्हविनयं देती’’ति वचनतो. ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, अधम्मिकानि अमूळ्हविनयस्स दानानी’’ति इमस्स विभङ्गे ‘‘न सरामी’’ति वचनं वीतिक्कमकालं सन्धाय तस्स विभङ्गस्स पवत्तत्ता. अमूळ्हविनयदानकाले पनस्स अमूळ्हता विनिच्छितब्बा.

पटिञ्ञातकरणकथावण्णना

२००. ‘‘अप्पटिञ्ञाय भिक्खूनं कम्मानि करोन्ती’’ति आरभन्तस्स कारणं वुत्तमेव. पटिञ्ञातेन करणं पटिञ्ञातकरणं.

तस्सपापियसिकाकथावण्णना

२०७. ‘‘तीहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागतं तस्सपापियसिकाकम्म’’न्ति आरभित्वा पञ्च अङ्गानि दस्सेत्वा पाळि गता, ‘‘सा पेय्यालेन सङ्खिपित्वा गताति ञातब्ब’’न्ति लिखितं. तथा सुक्कपक्खेपि.

तिणवत्थारकादिकथावण्णना

२१४. ‘‘सब्बेहेव एकज्झं सन्निपतितब्ब’’न्ति छन्ददानस्स पटिक्खित्तत्ता पवारणक्खन्धकट्ठकथायञ्च ‘‘भिन्नस्स हि सङ्घस्स समग्गकरणकाले, तिणवत्थारकसमथे, इमस्मिञ्च पवारणसङ्गहेति इमेसु तीसु ठानेसु छन्दं दातुं न वट्टती’’ति (महाव. अट्ठ. २४१) वुत्तत्ता इध आगन्त्वा वा छन्दं दत्वा परिवेणादीसु निसिन्नाति इदं विरुज्झति विय खायतीति चे? न खायति अधिप्पायञ्ञूनं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – विसुज्झितुकामेहि सब्बेहेव सन्निपतितब्बं, असन्निपतितस्स नत्थि सुद्धि छन्ददायकस्स. केवलं तं कम्मं सन्निपतितानं सम्पज्जति. अट्ठकथायं विसुज्झितुकामानं छन्दं दातुं न वट्टतीति अधिप्पायो. इतरथा पाळिया च विरुज्झति. ‘‘ठपेत्वा ये न तत्थ होती’’ति हि अयं पाळि सन्निपातं आगन्त्वा छन्दं दत्वा ठितानं अत्थितं दीपेति. निस्सीमगते सन्धाय वुत्तं सियाति चे? निस्सीमगते ठपेत्वा इध किं, तस्मा यो सामग्गीउपोसथे छन्दं दत्वा तिट्ठति चे, नानासंवासकभूमियंयेव तिट्ठति, तस्स छन्ददायकस्स पवारणसङ्गहोपि नत्थि. यो च तिणवत्थारककम्मे नागच्छति, सो ताहि आपत्तीहि न सुज्झतीति वेदितब्बं. यस्स एतं न रुच्चति, तस्स परिवारे वुत्तपरिसतो कम्मविपत्तिलक्खणं विरुज्झति, तत्थ हि केवलं छन्दारहानं छन्दो अनाहटो होति सचे, अकतं तब्बिपरीतेन सम्पत्तिदीपनतोति वुत्तं होति. तथा पत्तकल्ललक्खणम्पि विरुज्झति. तेसु तीसु ठानेसु कम्मप्पत्तायेव सब्बे, न तत्थ छन्दारहो अत्थीति चे? न, चतुवग्गादिकरणविभाजने अविसेसेत्वा छन्दारहस्स आगतत्ता, तं सामञ्ञतो वुत्तं. इदञ्च आवेणिकलक्खणं, तेनेव सतिपि दिट्ठाविकम्मे इदं पटिकुट्ठकतं न होतीति चे? न, नानत्तसभावतो. इध हि ये पन ‘‘न मेतं खमती’ति अञ्ञमञ्ञं दिट्ठाविकम्मं करोन्ती’’ति (चूळव. अट्ठ. २१४) वचनतो न सङ्घस्स दिट्ठाविकम्मं कतं. तस्मिं सति पटिकुट्ठकतमेव होति. अञ्ञथा पुब्बभागा ता ञत्तियो निरत्थिका सियुं, न च परिवारट्ठकथायं छन्दारहाधिकारे नयो दिन्नो. पवारणक्खन्धकट्ठकथायं ‘‘तीसु ठानेसु छन्दं दातुं न वट्टती’’ति (महाव. अट्ठ. २४१) वुत्तत्ता विरुज्झतीति चे? न, अट्ठकथाय पमाणभावे सति ‘‘इध छन्दं दत्वा परिवेणादीसु निसिन्ना’’तिआदि वचने सुद्धिकामतो एव गहिते सब्बं न विरुज्झतीति एके. ‘‘आगन्त्वा वा छन्दं दत्वा परिवेणादीसु निसिन्ना, ते आपत्तीहि न वुट्ठहन्ती’’ति इदं न वत्तब्बं. कस्मा? हेट्ठा ‘‘सब्बेहेव एकज्झं सन्निपतितब्ब’’न्ति छन्ददानस्स पटिक्खेपवचनतो अट्ठकथायं ‘‘तीसु ठानेसु छन्दं दातुं न वट्टती’’ति वुत्तत्ता, अन्धकट्ठकथायम्पि तथेव वुत्तत्ता चाति? न, एकज्झमेव कम्मे करीयमाने यो इध ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, अम्हाकं…पे… गिहिपटिसंयुत्त’’न्ति साधारणञत्तिं ठपेत्वा पुन ‘‘सुणन्तु मे, आयस्मन्ता’’तिआदिना असाधारणञत्तियो ठपेत्वा ‘‘सुणातु मे, भन्ते सङ्घो, अम्हाकं…पे… एवमेतं धारयामी’’ति एकतोपक्खिकानं सन्धिया कताय तदनन्तरे केनचि करणीयेन छन्दं दत्वा गच्छति, तस्स आपत्तीहि वुट्ठानं नत्थि. अपरेसम्पि एकतोपक्खिकानं अब्भन्तरे ठितत्ता विभूतत्ता करणस्स अयमत्थोव वुत्तो. साधारणवसेन दुतियाय ञत्तिया ठपिताय ये तस्मिं खणे ञत्तिदुतियकम्मवाचासु अनारद्धासु, अपरियोसितासु वा छन्दं दत्वा गच्छन्ति, तेसम्पि न वुट्ठाति एव. ये न तत्थ होन्तीति पदस्स च ये वुत्तप्पकारेन नयेन तत्थ न होन्तीति अत्थो गहेतब्बो. वुत्तप्पकारत्थदीपनत्थञ्च अट्ठकथायं ‘‘छन्दं दत्वा परिवेणादीसु निसिन्ना’’ति इदमेव अवत्वा ‘‘ये पन तेहि वा सद्धिं आपत्तिं आपज्जित्वापि तत्थ अनागता, आगन्त्वा वा छन्दं दत्वा परिवेणादीसु निसिन्ना’’ति वुत्तं, एवं पुब्बेनापरं सन्धीयति. ‘‘पाळिया च तत्थ दिट्ठाविकम्मेन कम्मस्स अकुप्पता वेदितब्बा’’ति वुत्तं.

अधिकरणकथावण्णना

२२०. चित्तुप्पादो विवादो. विवादसद्दोपि कारणूपचारेन कुसलादिसङ्ख्यं गच्छति. तं सन्धाय ‘‘समथेहि च अधिकरणीयताय अधिकरण’’न्ति वुत्तं. अथ वा विवादहेतुभूतस्स चित्तुप्पादस्स वूपसमेन सम्भवस्स सद्दस्सपि वूपसमो होतीति चित्तुप्पादस्सपि समथेहि अधिकरणीयता परियायो सम्भवति. ‘‘कुसलचित्ता विवदन्ती’’ति वुत्तविवादेपि ‘‘विपच्चताय वोहारो’’ति वुत्तं, न वुत्तवचनहेतुवसेनाति वेदितब्बं.

२२२. ‘‘आपत्तिञ्हि आपज्जन्तो कुसलचित्तो वा’’ति वचनतो कुसलम्पि सियाति चे? न तं आपत्ताधिकरणं सन्धाय वुत्तं, यो आपत्तिं आपज्जति, सो तीसु चित्तेसु अञ्ञतरचित्तसमङ्गी हुत्वा आपज्जतीति दस्सनत्थं ‘‘यं कुसलचित्तो आपज्जती’’तिआदि वुत्तं. यो ‘‘पञ्ञत्तिमत्तं आपत्ताधिकरण’’न्ति वदेय्य, तस्स अकुसलादिभावोपि आपत्ताधिकरणस्स न युज्जतेव विवादाधिकरणादीनं वियाति चे? न, ‘‘नत्थापत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति इमिना विरोधसम्भवतो. अनुगण्ठिपदे पन ‘‘आपत्ताधिकरणं नाम तथापवत्तमानअकउसलचित्तुप्पादरूपक्खन्धानमेतं अधिवचनं. अवसिट्ठेसु कुसलाब्याकतपञ्ञत्तीसु ‘आपत्ताधिकरणं सिया अकुसलं सिया अब्याकत’न्ति वचनतो पञ्ञत्तिताव पटिसिद्धा कुसलत्तिके अपरियापन्नत्ता. कुसलपटिसेधेनेव तेन समानगतिकत्ता किरियाब्याकतानम्पि पटिसेधो वेदितब्बो, किरियाब्याकतानं विय अनुगमनतो विपाकाब्याकतानम्पि पटिसेधो कतोव होति, तथापि अब्याकतसामञ्ञतो रूपक्खन्धेन सद्धिं विपाककिरियाब्याकतानम्पि अधिवचनन्ति वेदितब्ब’’न्ति वुत्तं. तत्थ ‘‘कुसलचित्तं अङ्गं होती’’ति विनये अपकतञ्ञुनो सन्धाय वुत्तं अप्पहरितकरणादिके सति. तस्माति यस्मा ‘‘नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति वत्तुं न सक्का, तस्मा कुसलचित्तं अङ्गं न होतीति अत्थो. यदि एवं कस्मा ‘‘तिचित्तं तिवेदन’’न्ति वुच्चतीति चे? तं दस्सेतुं ‘‘नयिद’’न्तिआदि आरद्धन्ति एके. आपत्तिसमुट्ठापकचित्तं अङ्गप्पहोनकचित्तं नाम. ‘‘एकन्ततोति येभुय्येनाति अत्थो, इतरथा विरुज्झति. कस्मा? ‘यस्सा सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव होती’ति (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना) वुत्तत्ता’’ति वदन्ति. तेन किं? विपाको नत्थि, कस्मा? एकन्ताकुसलत्ता, तस्मा कथाव तत्थ नत्थि. यत्थ पन अत्थि, तं दस्सेन्तो ‘‘यं पन पण्णत्तिवज्ज’’न्तिआदिमाह. असञ्चिच्च पन किञ्चि अजानन्तस्स…पे… अब्याकतं होतीति भिक्खुम्हि कम्मट्ठानगतचित्तेन निपन्ने, निद्दायन्ते वा मातुगामो चे सेय्यं कप्पेति, तस्स भिक्खुनो विज्जमानम्पि कुसलचित्तं आपत्तिया अङ्गं न होति, तस्मा तस्मिं खणे सेय्याकारेन वत्तमानरूपमेव आपत्ताधिकरणं नाम. भवङ्गचित्ते विज्जमानेपि एसेव नयो. तस्मिञ्हि खणे उट्ठातब्बे जाते अनुट्ठानतो रूपक्खन्धोव आपत्ति नाम, न विपाकेन सद्धिं. सचे पन वदेय्य, तस्स एवंवादिनो अचित्तकानं कुसलचित्तं आपज्जेय्य. किं वुत्तं होति? एळकलोमं गहेत्वा कम्मट्ठानमनसिकारेन तियोजनं अतिक्कमन्तस्स, पण्णत्तिं अजानित्वा पदसो धम्मं वाचेन्तस्स च आपज्जितब्बापत्तिया कुसलचित्तं आपज्जेय्याति. आपज्जतियेवाति चे? नापज्जति. कस्मा? ‘‘नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति वचनतो.

चलितो कायो, पवत्ता वाचा, अञ्ञतरमेव अङ्गन्ति अञ्ञतरमेव आपत्तीति अत्थो. केवलं पञ्ञत्तिया अकुसलादिभावासम्भवतो आपत्तिता न युज्जति. आपत्तिं आपज्जन्तो तीसु अञ्ञतरसमङ्गी हुत्वा आपज्जतीति दस्सनत्थं ‘‘यं कुसलचित्तो’’तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो – पथवीखणनादीसु कुसलचित्तक्खणे वीतिक्कमवसेन पवत्तरूपसम्भवतो कुसलचित्तो वा अब्याकतापत्तिं आपज्जति. तथा अब्याकतचित्तो वा अब्याकतरूपसङ्खातं अब्याकतापत्तिं आपज्जति, पाणातिपातादीसु अकुसलचित्तो वा अकुसलापत्तिं आपज्जति, रूपं पनेत्थ अब्बोहारिकं. सुपिनपस्सनकालादीसु पाणातिपातादिं करोन्तो सहसेय्यादिवसेन आपज्जितब्बापत्तिं आपज्जन्तो अकुसलचित्तो अब्याकतापत्तिं आपज्जतीति वेदितब्बो. इदं वुच्चति आपत्ताधिकरणं अकुसलन्ति अकुसलचित्तुप्पादो. पोराणगण्ठिपदेसु पन ‘‘पुथुज्जनो कल्याणपुथुज्जनो सेक्खो अरहाति चत्तारो पुग्गले दस्सेत्वा तेसु अरहतो आपत्ताधिकरणं अब्याकतमेव, तथा सेक्खानं, तथा कल्याणपुथुज्जनस्स असञ्चिच्च वीतिक्कमकाले अब्याकतमेव. इतरस्स अकुसलम्पि होति अब्याकतम्पि. यस्मा चस्स सञ्चिच्च वीतिक्कमकाले अकुसलमेव होति, तस्मा वुत्तं ‘नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’न्ति. सब्बत्थ अब्याकतं नाम तस्स विपाकाभावमत्तं सन्धाय एवंनामकं जात’’न्ति लिखितं, विचारेत्वा गहेतब्बं.

२२४. विवादो विवादाधिकरणन्ति यो कोचि विवादो, सो सब्बो किं विवादाधिकरणं नाम होतीति एकपुच्छा. ‘‘विवादो अधिकरणन्ति विवादाधिकरणमेव विवादो च अधिकरणञ्चाति पुच्छति. तदुभयं विवादाधिकरणमेवाति पुच्छतीति वुत्तं होती’’ति पोराणगण्ठिपदे वुत्तं. केसुचि पोत्थकेसु अयं पुच्छा नत्थि. यदि एवं इमाय न भवितब्बं विवादो विवादाधिकरणं, विवादाधिकरणं विवादो, विवादाधिकरणं विवादो चेव अधिकरणञ्चाति पञ्चपञ्हाहि भवितब्बं सिया. केसुचि पोत्थकेसु तिस्सो, केसुचि चतस्सो, पञ्च नत्थि. तत्थ द्वे विभत्ता. इतरासु अधिकरणं विवादोति यं किञ्चि अधिकरणं, विवादसङ्ख्यमेव गच्छति, विवादो अधिकरणन्ति यो कोचि विवादो, सो सब्बो अधिकरणसङ्ख्यं गच्छतीति पुच्छति. एस नयो सब्बत्थ.

२२८. सम्मुखाविनयस्मिन्ति सम्मुखाविनयभावे.

२३०. ‘‘अन्तरेनाति कारणेना’’ति लिखितं.

२३३. उब्बाहिकाय खिय्यनके पाचित्ति न वुत्ता तत्थ छन्ददानस्स नत्थिताय.

२३६. तस्स खो एतन्ति एसोति अत्थो ‘‘एतदग्ग’’न्ति एत्थ विय.

२३८. ‘‘का च तस्स पापियसिका’’ति किर पाठो.

२४२. ‘‘किच्चमेव किच्चाधिकरण’’न्ति वचनतो अपलोकनकम्मादीनमेतं अधिवचनं, तं विवादाधिकरणादीनि विय समथेहि समेतब्बं न होति, किन्तु सम्मुखाविनयेन सम्पज्जतीति अत्थो.

समथक्खन्धकवण्णना निट्ठिता.