३. छळिन्द्रियवग्गो

२. जीवितिन्द्रियसुत्तवण्णना

४९२. इत्थिभावेति इत्थिताय. इन्दट्ठं करोति तथासत्तजनसामञ्ञकारणभावतो. इत्थिया एव इन्द्रियं इत्थिन्द्रियं. एस नयो पुरिसिन्द्रिये. जीवितेति सहजातधम्मानं जीवने पालने पवत्तने. वट्टिन्द्रियानीति वट्टहेतुभूतानि इन्द्रियानि. इमेसु हि उपादिन्नइन्द्रियेसु सति वट्टं वत्तति पञ्ञायति.

३. अञ्ञिन्द्रियसुत्तवण्णना

४९३. अजानितपुब्बं धम्मन्ति चतुसच्चधम्ममाह, तथा तेसंयेव ञातधम्मानन्ति. अयं पनेत्थ अत्थो – आजानातीति अञ्ञा, पठममग्गेन ञातमनतिक्कमित्वा जानातीति अत्थो. सोतापन्नादीनं छअरियानं एतं नामं. अञ्ञस्स इन्द्रियानि अञ्ञिन्द्रियानि. अञ्ञातावीसूति आजानितवन्तेसु. यस्मा अग्गफलधम्मेसु ञाणकिच्चं सातिसयं, तस्मा तं किच्चं सेसधम्मेसुपि समारोपेत्वा वुत्तं ‘‘अञ्ञातावीसु अरहत्तफलधम्मेसू’’ति. तत्थ तत्थ तेसु तेसु मग्गफलेसु. तेन तेनाकारेनाति अनञ्ञातजाननादिआकारेन.

४. एकबीजिसुत्तवण्णना

४९४. विपस्सनतो निस्सक्कन्ति विपस्सनिन्द्रियेहि निस्सक्कं. इदानि तमेव सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरन्तो ‘‘समत्तानी’’तिआदिमाह. तीणि निस्सक्कानि एवमिध पञ्च निस्सक्कानि नीहरितब्बानि एकबीजिआदिविभावनतो. तेनाह ‘‘सकदागामिमग्गस्स ही’’तिआदि. सोतापत्तिमग्गस्स विपस्सनिन्द्रियानि नाम तेनत्तभावेन सकदागामिमग्गं पत्तुं गच्छन्तस्स सोतापन्नस्स विपस्सनिन्द्रियानि. पञ्चपि ते सोतापत्तिमग्गस्स भेदायेवाति ‘‘सकदागामिमग्गे ठत्वा नीहरितब्बानी’’ति वुत्तं.

एकबीजीति एत्थ खन्धबीजं नाम कथितं. यस्स हि सोतापन्नस्स एकं खन्धबीजं अत्थि, एकं अत्तभावग्गहणं, सो एकबीजि नाम. तेनाह – ‘‘सोतापन्नो हुत्वा’’तिआदि. मानुसकं भवन्ति इदं पनेत्थ देसनामत्तं, देवभवं निब्बत्तेतीतिपि वत्तुं वट्टतियेव. भगवता गहितनामानेतानि. एत्तकञ्हि पमाणं गतो सत्तक्खत्तुपरमो नाम होति, एत्तकं कोलंकोलो, एत्तकं एकबीजीति भगवता एतेसं नामं गहितं.

द्वे तयो भवेति देवमनुस्सेसु एव द्वे तयो भवे. सम्बोधिचतुसच्चधम्मो परं अयनं निस्सयो गति एतस्साति सम्बोधिपरायणो. कुलतो कुलं गच्छतीति कोलंकोलो. सोतापत्तिफलसच्छिकिरियतो पट्ठाय हि नीचकुले उप्पत्ति नाम नत्थि, महाभोगेसु कुलेसु एव निब्बत्ततीति अत्थो. केवलोपि हि कुल-सद्दो महाभोगकुलमेव वदति. द्वे वा तीणि वा कुलानीति देवमनुस्सवसेन द्वे वा तयो वा भवेति अयम्पि मिस्सकभवेन कथितो. जातस्स कुमारस्स विय अरियाय जातिया जातस्स नाममेतं, यदिदं नियतोति सत्तक्खत्तुपरमादिकोति च समञ्ञाति दस्सेन्तो आह ‘‘भगवता गहितनामवसेनेवा’’तिआदि.

यदि पुब्बहेतुनियमतो सोतापन्नो च नियतोति सोतापत्तिमग्गतो उद्धं तिण्णं मग्गानं उपनिस्सयाभावतो पुब्बहेतुकिच्चं नत्थीति सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयभावो आपज्जति. यदि तस्सपि पुब्बहेतुउपनिस्सयो सिया, ताव नियमतो सोतापत्तिमग्गुप्पत्तितो पुब्बे एव नियमितो, यावञ्च अकनिट्ठं तस्स पुब्बहेतु नाम, अहेतुकता आपन्ना, इच्चस्स अहेतु अप्पच्चया निप्फत्ति पापुणाति. किञ्च हेतु चे? नियमतो सोतापन्नो च नियतोति पठममग्गाधिगमेनेव अनुक्कमेन उपरि तिण्णं मग्गानं किच्चानि निप्फज्जन्ति, एवं सत्तक्खत्तुपरमतादिनियमे सति सत्तमभवादितो उद्धं पवत्तताय दुक्खस्स मूलभूता किलेसा पठममग्गेनेव खीणाति उपरि तयो मग्गा अकिच्चा सियुं. तेनाह ‘‘पठममग्गस्स उपनिस्सयो कतो नामा’’तिआदि.

यदि उपरि तयो मग्गा सत्तक्खत्तुपरमादितं नियमेन्ति, ततो च अञ्ञो सोतापन्नो नत्थीति सोतापत्तिमग्गस्स अकिच्चकता निप्पयोजनता आपज्जेय्य. अथ सक्कायदिट्ठिआदिप्पहानं तस्स किच्चं, तेसं तेसं पहानेन सत्तक्खत्तुपरमादिनियमताय. भवितब्बं, याव उपरिमग्गा एव होन्तीति सत्तभवादितो उद्धमपवत्तनतो तेन विनानेन सक्कायदिट्ठिआदिप्पहानेन च तेन विना भवितब्बन्ति आह – ‘‘पठममग्गे अनुप्पन्नेव उपरि तयो मग्गा उप्पन्नाति आपज्जती’’ति. तिण्णं मग्गानन्ति उपरि तिण्णं मग्गानं. विपस्सना नियमेतीति युज्जतीति वुत्तमत्थं विवरन्तो ‘‘सचे ही’’तिआदिमाह.

सोतापन्नो वट्टज्झासयो. तत्रेकच्चे पाकटे पञ्ञाते दस्सेन्तो ‘‘अनाथपिण्डिको’’तिआदिमाह. इधट्ठकवोकिण्णसुक्खविपस्सकस्साति यो इमस्मिं कामभवे ठितो मनुस्सदेववसेन वोकिण्णभवूपपत्तिको सुक्खविपस्सको च, तस्स वसेन. नामं कथितन्ति सत्तक्खत्तुपरमोति नामं कथितं. केचि पन ‘‘कामभवे सत्तक्खत्तुंयेव उप्पज्जति, न ततो’’ति वदन्ति, तं वीमंसितब्बं.

सोधेस्सामीति जम्बुदीपे केनचि तेपिटकेन भिक्खुना सद्धिं पिटकत्तयमेव मय्हं उग्गहपरिपुच्छावसेन सोधेय्यामीति परतीरं जम्बुदीपं गतो. यो भिक्खु सक्कोतीति योजना. अनिच्चानुपस्सनादीसु एकमुखेन अभिनिविट्ठेनपि अभिधम्मपरियायेन तीहि एव विमोक्खेहि मग्गं लभतीति अभिनिवेसभेदेन तयो पुग्गला सुञ्ञततो वुट्ठिता, तथा तयो अप्पणिहिततो वुट्ठिताति छ होन्ति, तेव सद्धाधुरपञ्ञाधुरवसेन द्वादस सकदागामिनो. तथा अरहन्तो, तयो अन्तरापरिनिब्बायिनो एको उपहच्चपरिनिब्बायी एको उद्धंसोतो अकनिट्ठगामीति पञ्च, ते असङ्खारससङ्खारपरिनिब्बायिभेदेन दसाति अविहादीसु चतूसुपि चत्तालीस, अकनिट्ठे पन उद्धंसोतो नत्थीति अट्ठचत्तालीस अनागामिनो. विपस्सना कथिता सम्मसनचारस्स कथितत्ता.

५-१०. सुद्धकसुत्तादिवण्णना

४९५-५००. यथा चक्खुस्स सहजाततदिन्द्रियनिस्सितधम्मेसु अधिपतेय्यं अनुवत्तनीयत्ता, एवं तंद्वारिकधम्मेसुपि अधिपतेय्यं तेहि अनुवत्तनीयत्ताति वुत्तं – ‘‘अधिपतेय्यसङ्खातेन इन्दट्ठेना’’ति. एस नयो सेसिन्द्रियादीसुपि. चतुसच्चवसेन कथितानि सभावादिविभावनस्स कथितत्ता.

छळिन्द्रियवग्गवण्णना निट्ठिता.