२. मुदुतरवग्गो

१. पटिलाभसुत्तवण्णना

४८१. सम्मप्पधाने आरब्भाति सम्मप्पधाने भावनावसेन आरब्भ. तेनाह ‘‘भावेन्तो’’ति. यथा वीरियिन्द्रियनिद्देसे ‘‘चत्तारो सम्मप्पधाने आरब्भ वीरियं पटिलभती’’ति देसना आगता, एवं सतिन्द्रियनिद्देसे ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाने आरब्भ सतिं पटिलभती’’ति, तस्मा ‘‘सतिन्द्रियेपि एसेव नयो’’ति वुत्तं. सद्धिन्द्रियादिनिद्देसेसु पन न तथा देसेति.

२. पठमसंखित्तसुत्तवण्णना

४८२. इन्द्रियानं तिक्खादिभावो विपस्सनावसेन वा मग्गवसेन वा फलवसेन वा गहेतब्बोति वुत्तं ‘‘ततोति…पे… वेदितब्ब’’न्ति. ननु चेत्थ मुदुभावो एव पाळियं गहितोति? सच्चमेतं, तं पन तिक्खभावे असति न होति तिक्खादिभावोति वुत्तं. यतो हि अयं मुदु, इतो तं तिक्खन्ति वत्तब्बतं लभति अपेक्खासिद्धत्ता तिक्खमुदुभावानं पारापारं विय. इदानि ‘‘ततो’’तिआदिना सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘समत्तानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ समत्तानीति सम्पन्नानि. इतरं तस्सेव वेवचनं. समत्तानीति वा परियत्तानि, समत्तानीति अत्थो. ‘‘ततो मुदुतरानि धम्मानुसारीमग्गस्सा’’ति कस्मा वुत्तं? ततोति हि सोतापत्तिमग्गविपस्सनिन्द्रियानि अधिप्पेतानियेव, ‘‘ततो मुदुतरानी’’ति वुत्तपठममग्गो धम्मानुसारी वा सिया सद्धानुसारी वाति ब्यभिचरति? नायं दोसो, सोतापत्तिमग्गेकदेसवसेनेव लद्धब्बपठममग्गापेक्खाय विपस्सनाय विभागस्स अधिप्पेतत्ता. यो हि सोतापन्नो हुत्वा इरियापथं अकोपेत्वा यथानिसिन्नोव सकदागामिमग्गं पापुणाति, तस्स विपस्सनिन्द्रियानि सन्धाय अविभागेन वुत्तं – ‘‘ततो मुदुतरानि सोतापत्तिमग्गस्स विपस्सनिन्द्रियानि नामा’’ति. यो पन सोतापन्नो हुत्वा कालन्तरेन सकदागामी होति, तस्स सोतापत्तिमग्गत्थाय पवत्तानि विपस्सनिन्द्रियानि नाम होन्ति. सो चे धम्मानुसारीगोत्तो, तस्स यथावुत्तविपस्सनिन्द्रियतो मुदुतरानीति ‘‘ततो मुदुतरानि धम्मानुसारीमग्गस्सा’’ति वुत्तं. विपस्सनिन्द्रियानि नामाति आनेत्वा सम्बन्धो. धम्मानुसारीविपस्सनिन्द्रियतो सद्धानुसारीविपस्सनिन्द्रियानं मुदुभावस्स कारणं सयमेव वक्खति. धम्मेन पञ्ञाय मग्गसोतं अनुस्सरतीति धम्मानुसारी, पञ्ञुत्तरो अरियो. सद्धाय मग्गसोतं अनुस्सरतीति सद्धानुसारी, सद्धुत्तरो अरियो.

एवं विपस्सनावसेन दस्सेत्वा मग्गवसेन दस्सेतुं ‘‘तथा’’तिआदि आरद्धं. सम्पयोगतो सभावतो च अरहत्तमग्गपरियापन्नानि अरहत्तमग्गिन्द्रियानि. अरहत्तफलिन्द्रियानीति एत्थापि एसेव नयो.

इदानि फलवसेन दस्सेतुं ‘‘समत्तानि परिपुण्णानी’’तिआदि वुत्तं. सोतापत्तिमग्गट्ठपुग्गलवसेन नानत्तं जातं, तस्मा ते द्वेपि इध ततियवारे न लब्भन्तीति अधिप्पायो. धम्मानुसारीसद्धानुसारीनं नानत्तं कथं जातन्ति आह ‘‘आगमनेनपि मग्गेनपी’’ति. तदुभयं दस्सेन्तो ‘‘सद्धानुसारीपुग्गलो’’तिआदिमाह. उद्दिसापेन्तोति उद्देसं गण्हन्तो.

मग्गो तिक्खो होति उपनिस्सयिन्द्रियानं तिक्खविसदभावतो. तेनाह ‘‘सूरं ञाणं वहती’’ति. असङ्खारेनाति सरसेनेव. अप्पयोगेनाति तस्सेव वेवचनं. धम्मानुसारीपुग्गलो हि आगमनम्हि किलेसे विक्खम्भेन्तो अप्पदुक्खेन अप्पकसिरेन अकिलमन्तोव विक्खम्भेतुं सक्कोति. सद्धानुसारीपुग्गलो पन दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो हुत्वा विक्खम्भेतुं सक्कोति, तस्मा धम्मानुसारिस्स पुब्बभागमग्गक्खणे किलेसच्छेदकञाणं अदन्धं तिखिणं हुत्वा वहति, यथा नाम तिखिणेन असिना कदलिं छिन्दन्तस्स छिन्नट्ठानं मट्ठं होति, असि खिप्पं वहति, सद्दो न सुय्यति, बलववायामकिच्चं न होति, एवरूपा धम्मानुसारिनो पुब्बभागभावना होति, सद्धानुसारिनो पन पुब्बभागक्खणे किलेसच्छेदकञाणं दन्धं न तिखिणं असूरं हुत्वा वहति, यथा नाम नातितिखिणेन असिना कदलिं छिन्दन्तस्स छिन्नट्ठानं न मट्ठं होति, असि सीघं न वहति, सद्दो सुय्यति, बलववायामकिच्चं इच्छितब्बं होति, एवरूपा सद्धानुसारिनो पुब्बभागभावना होति. एवं सन्तेपि किलेसक्खये नानत्तं नत्थि. तेनाह ‘‘किलेसक्खये पना’’तिआदि. अवसेसा च किलेसा खीयन्ति संयोजनक्खयाय योगत्ता.

३. दुतियसंखित्तसुत्तवण्णना

४८३. ततोति फलतो फलवेमत्तताय चरियमानत्ता. इन्द्रियवेमत्तता सद्धादीनं इन्द्रियानं नानत्तेन. फलनानत्तन्ति अरहत्तफलादिनानत्तं. पुग्गलनानत्तन्ति अनागामिआदिपुग्गलनानत्तं.

४. ततियसंखित्तसुत्तवण्णना

४८४. सीलक्खन्धादीहि सद्धिन्द्रियादीहि च परितो पूरणेन परिपूरं अरहत्तमग्गं करोन्तो निप्फत्तितो अरहत्तफलं आराधेति निप्फादेति. तयो पदेसमग्गेति सीलक्खन्धादीनं अपारिपूरिया एकदेसभूते तयो हेट्ठिममग्गे. पदेसं हेट्ठिमफलत्तयं. चतूसूति इमस्मिं वग्गे पठमादीसु चतूसु सुत्तेसु. कामञ्चेत्थ ततिये ‘‘ततोति फलवसेन निस्सक्क’’न्ति वुत्तं, चतुत्थे ‘‘परिपूरं परिपूरकारी आराधेति, पदेसं पदेसकारी’’ति, ‘‘चतूसुपि सुत्तेसु मिस्सकानेव इन्द्रियानि कथितानी’’ति पन वचनतो विपस्सनावसेनपि योजना लब्भतेवाति दट्ठब्बं.

५-७. पठमवित्थारसुत्तादिवण्णना

४८५-४८७. विपस्सनावसेन निस्सक्कं वेदितब्बं, न मग्गफलवसेन, इमस्मिं सुत्ते सब्बसोव विपस्सनिन्द्रियानं एव अधिप्पेतत्ता. इदानि तमत्थं पाकटं कातुं ‘‘परिपुण्णानि ही’’तिआदि वुत्तं. अविहादीसु पञ्चसु सुद्धावासेसु तत्थ तत्थ आयुवेमज्झं अनतिक्कमित्वा अन्तरा किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायनतो अन्तरापरिनिब्बायी, असङ्खारेन अप्पयोगेन सरसतोव परिनिब्बायनतो असङ्खारपरिनिब्बायी, तब्बिपरियायतो ससङ्खारपरिनिब्बायी, उद्धं वाहिभावेन उद्धमस्स तण्हासोतं वट्टसोतं वाति उद्धंसोतो, उद्धं वा गन्त्वा पटिलभितब्बतो उद्धमस्स मग्गसोतन्ति उद्धंसोतो, अकनिट्ठभवं गच्छतीति अकनिट्ठगामीति एवमेत्थ सद्दत्थो दट्ठब्बो.

इमस्मिं पन ठानेति ‘‘विपस्सनावसेन निस्सक्क’’न्ति वुत्तट्ठाने. अरहत्तमग्गेयेव ठत्वाति इमस्मिंयेव भवे अरहत्तमग्गेयेव, न विपस्सनाय च ठत्वा. पञ्च निस्सक्कानि नीहरितब्बानीति ‘‘ततो मुदुतरेहि अन्तरापरिनिब्बायी होती’’तिआदीनि पञ्च निस्सक्कानि निद्धारेत्वा कथेतब्बानि. इदानि तमत्थं विवरन्तो ‘‘अरहत्तमग्गस्स ही’’तिआदिमाह. तत्थ अविहादीसु उप्पज्जित्वा उप्पन्नसमनन्तराय परिनिब्बायनतो पठमअन्तरापरिनिब्बायी. तत्थ आयुप्पमाणवेमज्झं अप्पत्वाव परिनिब्बायनतो दुतियअन्तरापरिनिब्बायी, आयुवेमज्झं पत्वा परिनिब्बायनतो ततो परं ततियअन्तरापरिनिब्बायी वेदितब्बो. ‘‘पञ्च निस्सक्कानी’’ति कस्मा वुत्तं? ननु असङ्खारससङ्खारपरिनिब्बायीति वत्तब्बन्ति? न वत्तब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘असङ्खारपरिनिब्बायिस्स ससङ्खारपरिनिब्बायिनोपि एतेव पञ्च जना’’ति.

तीणि निस्सक्कानीति ‘‘ततो मुदुतरेहि सोतापन्नो होती’’तिआदीनि तीणि निस्सक्कपदानि. इध सकदागामी न गहितो, सो अनागामिमग्गे ठत्वा नीहरितब्बो, अनागामिमग्गस्स विपस्सनिन्द्रियेहि मुदुतरेहि सकदागामी होति. सकदा…पे… मुदुतरानीति इदं सकदागामिमग्गस्स विपस्सनिन्द्रियेहि एकबीजिसङ्खातसोतापन्नविपस्सनिन्द्रियानि मुदुतरानि होन्तीति तीणि कत्वा वुत्तं. धम्मानुसारीतिआदिद्वयं कोलंकोलादिद्वयेन गहितं होतीति. सकदागामिमग्गस्स हीतिआदि वुत्तस्सेव अत्थस्स विवरणं. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव. छट्ठसत्तमानि वुत्तनयानेवाति छट्ठसत्तमानि सुत्तानि दुतियततियेसु वुत्तनयानेव. तत्थ पन मिस्सकानि इन्द्रियानि कथितानि, इध पुब्बभागविपस्सनिन्द्रियानि कथितानीति अयमेव विसेसो.

८. पटिपन्नसुत्तवण्णना

४८८. तन्ति मग्गफलवसेन निस्सक्कं. पाळियं वुत्तमेव ‘‘अरहत्तफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो होती’’तिआदिना. अट्ठहीति चतूहि फलेहि चतूहि च मग्गेहीति अट्ठहि. बहिभूतो न अन्तोभावो. लोकुत्तरानेव इन्द्रियानि कथितानि मग्गफलचित्तुप्पादपरियापन्नत्ता.

९-१०. सम्पन्नसुत्तादिवण्णना

४८९-४९०. इन्द्रियसम्पन्नोति एत्थ सम्पन्नसद्दो परिपूरिअत्थोति आह ‘‘परिपुण्णिन्द्रियो’’ति. मिस्सकानि इन्द्रियानि कथितानि सामञ्ञतोव देसितत्ता.

मुदुतरवग्गवण्णना निट्ठिता.