२. तालपुटसुत्तवण्णना

३५४. वालोति वुच्चति तालो, तस्स तालपुटं नाम. यथा आमलकीफलसमानकं, सो पन तालसदिसमुखवण्णत्ता तालपुटोति एवंनामको. तेनाह ‘‘तस्स किरा’’तिआदि. अभिनीहारसम्पन्नो अनेकेसु कप्पेसु सम्भतसावकबोधिसम्भारो. तथा हेस असीतिया महासावकेसु अब्भन्तरो जातो. सहस्सं देन्ति नच्चं पस्सितुकामा. समज्जवेसन्ति नेपच्चवेसं. कीळं कत्वाति नच्चकीळितं कीळित्वा, नच्चित्वाति अत्थो.

पुब्बे तथापवत्तवुत्तन्तदस्सने सच्चेन, तब्बिपरियाये अलिकेन. रागपच्चयाति रागुप्पत्तिया कारणभूता. मुखतो…पे… दस्सनादयोति आदि-सद्देन मुखतो अग्गिजालनिक्खमदस्सनादिके सङ्गण्हाति. अञ्ञे च…पे… अभिनयाति कामस्सादसंयुत्तानं सिङ्गारहस्सअब्भुतरसानञ्चेव ‘‘अञ्ञे चा’’ति वुत्तसन्तबीभच्छरसानञ्च दस्सनका अभिनया. दोसपच्चयाति दोसुप्पत्तिया कारणभूता. हत्थपादच्छेदादीति आदि-सद्देन सङ्गहितानं रुद्दवीरभयानकरसानं दस्सनका अभिनया. मोहपच्चयाति मोहुप्पत्तिया कारणभूता. एवमादयोति आदि-सद्देन सङ्गहितानं करुणासन्तभयानकरसानं दस्सनका अभिनया. ते हि रसे सन्धाय पाळियं ‘‘ये धम्मा रजनीया, ये धम्मा दोसनीया, ये धम्मा मोहनीया’’ति च वुत्तं.

नटवेसं गहेत्वाव पच्चन्ति कम्मसरिक्खविपाकवसेन. तं सन्धायाति तं यथावुत्तं निरये पच्चनं सन्धाय. एतं ‘‘पहासो नाम निरयो, तत्थ उपपज्जती’’ति वुत्तं. यथा लोके अत्थविसेसवसेन सकम्मकानिपि पदानि अकम्मकानि भवन्ति ‘‘विमुच्चति पुरिसो’’ति, एवं इध अत्थविसेसवसेन अकम्मकं सकम्मकं कत्वा वुत्तं – ‘‘नाहं, भन्ते, एतं रोदामी’’ति. को पन सो अत्थविसेसो? असहनं अक्खमनं, तस्मा न रोदामि न सहामि, न अक्खमामीति अत्थो. रोदनकारणञ्हि असहन्तो तेन अभिभूतो रोदति. तमेवस्स सकम्मकभावस्स कारणभूतं अत्थविसेसं ‘‘न अस्सुविमोचनमत्तेना’’ति वुत्तं. मतं वा, अम्म, रोदन्तीति एत्थापि मतं रोदन्ति, तस्स मरणं न सहन्ति, नक्खमन्तीति पाकटोयमत्थोति.

तालपुटसुत्तवण्णना निट्ठिता.