२. रहोगतवग्गो

१. रहोगतसुत्तवण्णना

२५९. यंकिञ्चि वेदयितन्ति ‘‘सुखं दुक्खं अदुक्खमसुख’’न्ति वुत्तं वेदयितं दुक्खस्मिं अन्तोगधं, दुक्खन्ति वत्तब्बतं लभति परियायेनाति अत्थो. तेनाह ‘‘तं सब्बं दुक्खन्ति अत्थो’’ति. या एसातिआदीसु यो सङ्खारानं अनिच्चतासङ्खातो हुत्वा अभावाकारो, या खयसभावता विनस्सनसभावता जराय मरणेन चाति द्विधा विपरिणामनसभावता, एतं सन्धाय उद्दिस्स सब्बं वेदयितं दुक्खन्ति मया वुत्तन्ति अयं सङ्खेपत्थो. साति सङ्खारानं अनिच्चता. वेदनानम्पि अनिच्चता एव सङ्खारसभावत्ता. तासं अनिच्चता च नाम मरणं भङ्गोति कत्वा ततो उत्तरि दुक्खं नाम नत्थीति सब्बा वेदना ‘‘दुक्खा’’ति वुत्ता, यथा ‘‘यदनिच्चं तं दुक्ख’’न्ति च, ‘‘पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति च वुत्तं. इदं सुत्तपदं. चत्तारो आरुप्पाति चतस्सो अरूपसमापत्तियो. एत्थाति च एतस्मिं पटिप्पस्सद्धिवारे.

रहोगतसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. अगारसुत्तवण्णना

२६२. पुरत्थिमाति विभत्तिलोपेन निद्देसो, निस्सक्के वा एतं पच्चत्तवचनं. पठमज्झानादिवसेनाति पठमदुतियज्झानवसेन. अनुस्सतिवसेनाति निदस्सनमत्तं अञ्ञस्सपि उपचारज्झानग्गहितस्स सवितक्कचारस्स निरामिसस्स सुखस्स लब्भनतो. तस्सपि वा पठमज्झानादीति एत्थ आदि-सद्देन सङ्गहो दट्ठब्बो. कामहेतु दुक्खप्पत्तानं दुक्खवेदना कामामिसेन सामिसा वेदना. अनुत्तरविमोक्खा नाम अरहत्तफलं. ‘‘कुदास्सु नामाहं तदायतनं उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति एवं पिहं उपट्ठापयतो तस्मिं अनिज्झमाने पिहप्पच्चया उप्पन्नदोमनस्सवेदना. नेक्खम्मनिस्सिता उपेक्खावेदना निरामिसा अदुक्खमसुखा नाम. सविसेसं पन दस्सेतुं ‘‘चतुत्थज्झानवसेन उप्पन्ना अदुक्खमसुखवेदना’’ति वुत्तं.

अगारसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५-८. पठमआनन्दसुत्तादिवण्णना

२६३-२६६. हेट्ठा कथितनयानेव, वेनेय्यज्झासयतो पन तेसं देसनाति दट्ठब्बं. एत्थाति एतेसु चतूसु सुत्तेसु. पुरिमानि द्वे ‘‘पठमं झानं समापन्नस्स वाचा पटिप्पस्सद्धा होती’’तिआदिना नयेन याव खीणासवस्स किलेसपटिप्पस्सद्धि, ताव देसनाय पवत्तत्ता ‘‘परिपुण्णपस्सद्धिकानी’’ति वुत्तानि. ताव परिपूरं कत्वा अदेसितत्ता ‘‘पच्छिमानि उपड्ढपस्सद्धिकानि, देसनाया’’तिआदि वुत्तं.

पठमआनन्दसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

९-१०. पञ्चकङ्गसुत्तादिवण्णना

२६७-२६८. दण्डमुग्गरं अग्गसोण्डमुग्गरं. काळसुत्तपक्खिपनं काळसुत्तनाळि. वासिआदीनि पञ्च अङ्गानि अस्साति पञ्चकङ्गो. वत्थुविज्जाय वुत्तविधिना कत्तब्बनिस्सयानि ठपेतीति थपति. पण्डितउदायित्थेरो, न लाळुदायित्थेरो. द्वेपानन्दाति अट्ठकथाय पदुद्धारो कतो – ‘‘द्वेपि मया आनन्दा’’ति पन पाळियं. पसादकायसन्निस्सिता कायिका, चेतोसन्निस्सिता चेतसिका. आधिपच्चट्ठेन सुखमेव इन्द्रियन्ति सुखिन्द्रियं. उपविचारवसेनाति रूपादीनि उपेच्च विचरणवसेन. अतीते आरम्मणे. पच्चुप्पन्नेति अद्धापच्चुप्पन्ने. एवं अट्ठाधिकं सतं अट्ठसतं.

पाटियेक्को अनुसन्धीति पुच्छानुसन्धिआदीहि विसुं तेहि असम्मिस्सो एको अनुसन्धि. एकापि वेदना कथिता ‘‘तत्र, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको’’ति आहरित्वा ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’ति. यस्मा भगवा चतुत्थज्झानुपेक्खावेदनं वत्वा – ‘‘अत्थानन्द, एतस्मा सुखा अञ्ञं सुख’’न्तिआदिं वदन्तो थपतिनो वादं उपत्थम्भेति नाम. तेन हि उपेक्खावेदना ‘‘सुख’’न्तेव वुत्ता सन्तसभावत्ता. अभिक्कन्ततरन्ति अतिविय कन्ततरं मनोरमतरं. तेनाह ‘‘सुन्दरतर’’न्ति. पणीततरन्ति पधानभावं नीतताय उळारतरं. तेनाह ‘‘अतप्पकतर’’न्ति. सुखन्ति वुत्ता पटिपक्खस्स सुट्ठु खादनेन, सुकरं ओकासदानमस्साति वा. निरोधो सुखं नाम सब्बसो उदयब्बयाभावतो. तेनाह ‘‘निद्दुक्खभावसङ्खातेन सुखट्ठेना’’ति.

सुखस्मिंयेवाति सुखमिच्चेव पञ्ञपेति. निरोधसमापत्तिं सीसं कत्वाति निरोधसमापत्तिदेसनाय सीसं उत्तमं कत्वा. देसनाय उद्देसाधिमुत्ते उट्ठापेत्वा वित्थारितत्ता ‘‘नेय्यपुग्गलस्स वसेना’’ति वुत्तं. दसमं अनन्तरसुत्ते वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेव.

पञ्चकङ्गसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

रहोगतवग्गवण्णना निट्ठिता.