१. सगाथावग्गो

१. समाधिसुत्तवण्णना

२४९. वेदना च पजानातीति सच्चाभिसम्बोधवसेन वुच्चमानवेदनानं पजाननं सातिसयसमाधानपुब्बकन्ति भगवता ‘‘समाहितो’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘उपचारेन वा अप्पनाय वा समाहितो’’ति. वेदनाति तिस्सोपि वेदना. दुक्खसच्चवसेनाति दुक्खसच्चभावेन, परिजाननवसेनाति अत्थो. सम्भवन्ति समुदयं तण्हाविज्जाकम्मफस्सादिप्पभेदं उप्पत्तिकारणं. तेनाह ‘‘समुदयसच्चवसेन पजानाती’’ति. यत्थाति यंनिमित्तं, यं आगम्म कामतण्हाविज्जादिनिरोधा वेदनानिरोधो, तेसं अयं निरोधो. निब्बानं आरब्भ अरियमग्गप्पवत्तिया हि निब्बानं वेदनानिरोधोति वुत्तो. खयं गमेतीति खयगामी, तं खयगामिनं. छातं वुच्चति तण्हा कामानं पातुकामतावसेन पवत्तनतो, अच्चन्तमेव समुच्छिन्नत्ता नत्थि एतस्मिं छातन्ति निच्छातो. तेनाह ‘‘नित्तण्हो’’ति. सम्मसनचारवेदनाति सम्मसनूपचारवेदना. द्वीहि पदेहीति ‘‘समाहितो सम्पजानो’’ति इमेहि द्वीहि. ‘‘सतो’’ति पन इदं सम्पजानपदस्सेव उपब्रूहनन्ति अधिप्पायो. सेसेहि चतूहि चतुसच्चं कथितं, इतरेहि पन द्वीहि चतुसच्चबुज्झनमेव कथितं. सब्बसङ्गाहिकोति सब्बसभावधम्मानं सङ्गण्हनको. तेनाह ‘‘चतुभूमकधम्मपरिच्छेदो वुत्तो’’ति.

समाधिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. सुखसुत्तवण्णना

२५०. दुक्खं न होतीति अदुक्खं, सुखं न होतीति असुखं, म-कारो पदसन्धिकरो. अदुक्खमसुखन्ति वेदयितसद्दापेक्खाय नपुंसकनिद्देसो. सपरसन्तानगते सन्धाय अज्झत्तबहिद्धागहणन्ति आह ‘‘अत्तनो च परस्स चा’’ति. तेन सब्बम्पि वेदयितं गहितन्ति दट्ठब्बं. नस्सनसभावन्ति इत्तरखणताय भङ्गतो उद्धं अपस्सितब्बसभावं. पलोको भेदो एतस्स अत्थीति पलोकिनं. तेनाह ‘‘भिज्जनसभाव’’न्ति. ञाणेन फुसित्वा फुसित्वाति पुब्बभागे विपस्सनाञाणेन अनिच्चा पभङ्गुनोति आरम्मणतो, उत्तरकालं असम्मोहतो मग्गपरम्पराय फुसित्वा फुसित्वा वयं पस्सन्तो. विरज्जतीति मग्गविरागेन विरज्जति. सम्मसनचारवेदना कथिता आरद्धविपस्सकानं वसेन देसनाति. लोकियलोकुत्तरेहि ञाणेहि याथावतो परिजाननं पटिविज्झनं ञाणफुसनं.

सुखसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. पहानसुत्तवण्णना

२५१. सब्बम्पि अट्ठसतपभेदं तण्हं छिन्दि समुच्छेदपहानवसेन पजहि. तेनाह ‘‘समुच्छिन्दी’’ति. यदग्गेन तण्हा सब्बसो समुच्छिन्ना, तदग्गेन सब्बानिपि सञ्ञोजनानीति आह ‘‘दसविधम्पी’’तिआदि. सम्माति सुट्ठु. पहानञ्च नाम उपायेन ञायेन पहानन्ति आह ‘‘हेतुना कारणेना’’ति. दस्सनाभिसमयाति असम्मोहपटिवेधा. अरहत्तमग्गो हि उप्पज्जमानोव सभावपटिच्छादकं मोहं विद्धंसेन्तो एव पवत्तति, तेन मानो याथावतो दिट्ठो नाम होति, अयमस्स दस्सनाभिसमयो. यथा हि सूरिये उट्ठिते अन्धकारो विद्धंसियमानो विहतो, एवं अरहत्तमग्गे उप्पज्जमाने सो सब्बसो पहीनो एव होति, न तस्मिं सन्ताने पतिट्ठं लभति, अयमस्स पहानाभिसमयो. तेन वुत्तं ‘‘अरहत्तमग्गो ही’’तिआदि. किच्चवसेनाति असम्मोहपटिवेधसङ्खातस्स दस्सनकिच्चस्स अनिप्फादनवसेन.

ये इमे चत्तारो अन्ताति सम्बन्धो. मरियादन्तोति मरियादसङ्खातो अन्तो. एस नयो सेसत्तयेपि. तेसूति चतूसु अन्तेसु. अदुं चतुत्थकोटिसङ्खातं सब्बस्सेव वट्टदुक्खस्स अन्तं परिच्छेदं अरहत्तमग्गेन मानस्स दिट्ठत्ता पहीनत्ता च अकासीति योजना. समुस्सयो अत्तभावो.

न रिञ्चतीति न विवेचेति न विस्सज्जेति. तेनाह ‘‘सम्पजञ्ञं न जहती’’ति, सम्पजञ्ञं न परिच्चजतीति अत्थो. सङ्ख्यं नोपेतीति इमस्स ‘‘दिट्ठधम्मे अनासवो’’ति इमस्स वसेन अत्थं वदन्तो ‘‘रत्तो दुट्ठो’’ति अवोच सउपादिसेसनिब्बानवसेन. सङ्ख्यं नोपेतीति वा दिट्ठे-धम्मे अनासवो धम्मट्ठो वेदगू कायस्स भेदा मनुस्सो देवोति वा पञ्ञत्तिं न उपेतीति अनुपादिसेसनिब्बानवसेनपि अत्थो वत्तब्बो. एत्थ च सुखादीसु वेदनासु यथाक्कमं रागानुसयादयो कथिताति आह – ‘‘इमस्मिं सुत्ते आरम्मणानुसयो कथितो’’ति. यो हि रागादि पच्चयसमवाये अतिइट्ठादीसु उप्पज्जनारहो मग्गेन अप्पहीनो, सो ‘‘रागानुसयो’’तिआदिना वुत्तो, अप्पहीनत्थो सो मग्गेन पहातब्बो, न परियुट्ठानाभिभवत्थोति.

पहानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. पातालसुत्तवण्णना

२५२. यत्थ पतिट्ठा नत्थि एकन्तिकाति एकन्तिकस्स महतो पातस्स अलन्ति अयमेत्थ अत्थो अधिप्पेतोति आह ‘‘नत्थि एत्थ पतिट्ठा’’ति. असम्भूतत्थन्ति न सम्भूतत्थं, मुसाति अत्थो. सोति अस्सुतवा पुथुज्जनो. यं तं उदकं पततीति योजना. यस्मा समुद्दपिट्ठे अन्तरन्तरा वेरम्भवातसदिसो महावातो उट्ठहित्वा महासमुद्दे उदकं उग्गच्छापेति, तं कदाचि चक्कवाळाभिमुखं, कदाचि सिनेरुपादाभिमुखं गन्त्वा तं पतिहनति, तस्मा वुत्तं ‘‘बलवामुखं महासमुद्दस्सा’’तिआदि. वेगेन पक्खन्दित्वाति महता वातवेगेन समुद्धतं तेनेव वेगेन पक्खन्दन्तञ्च हुत्वा. महानरकपपातो वियाति योजनायामवित्थारगम्भीरसोब्भपपातो विय होति. तथारूपानन्ति तत्थ वसितुं समत्थानं. असन्तन्ति अभूतं. अत्थवसेन हि वाचा अभूतं नाम.

न पतिट्ठासीति पतिट्ठं न लभि. अनिबद्धन्ति अनिबन्धनत्थं यंकिञ्चि. दुब्बलञाणोति ञाणबलरहितो. ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति वत्वा ‘‘सुतवा अरियसावको’’ति वुत्तत्ता ‘‘सोतापन्नो धुर’’न्ति वुत्तं. इतरेसु अरियसावकेसु वत्तब्बमेव नत्थि. तेसञ्हि वेदना सुपरिञ्ञाता. बलवविपस्सको…पे… योगावचरोपि वट्टति मत्तसो वेदनानं परिञ्ञातत्ता.

पातालसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. दट्ठब्बसुत्तवण्णना

२५३. विपरिणामनवसेन दुक्खतो दट्ठब्बाति किञ्चापि सुखा, परिणामदुक्खता पन सुखवेदनाय एकन्तिकाति. विनिविज्झनट्ठेनाति पीळनवसेन अत्तभावस्स विज्झनट्ठेन. हुत्वाति पच्चयसमागमेन उप्पज्जित्वा. तेन पाकभावपुब्बको अत्तलाभो वुत्तो. अभावाकारेनाति भङ्गुपगमनाकारेन. तेन विद्धंसभावो वुत्तो. उभयेन उदयब्बयपरिच्छिन्नताय सिखप्पत्तं अनिच्चतं दस्सेति. स्वायं हुत्वा अभावाकारो इतरासुपि वेदनासु लब्भतेव, अधिको च पन द्विन्नं दुक्खसभावो. दुक्खतावसेन पुरिमानं वेदनानं दट्ठब्बताय दस्सितत्ता पच्छिमाय वेदनाय एवं दट्ठब्बता दस्सिता. अद्दाति ञाणगतिया सच्छिकत्वा अदक्खि. ञाणगमनञ्हेतं, यदिदं दुक्खतो दस्सनं. सन्तसभावं सुखदुक्खतो उपसन्तरूपत्ता.

दट्ठब्बसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सल्लसुत्तवण्णना

२५४. द्वीसु जनेसूति सुतवन्तअस्सुतवन्तेसु द्वीसु जनेसु. अनुगतवेधन्ति पुब्बे पवत्तवेधस्स अनुगतवेधं. बलवतरा दिगुणा विय हुत्वा दळ्हतरपवत्तिया. एवमेवाति यथा विद्धस्स पुरिसस्स अनुवेधना बलवतरा, एवमेव. समाधिमग्गफलानि निस्सरणं विक्खम्भनसमुच्छेदपटिप्पस्सद्धिवसेन. समाधिसीसेन हेत्थ झानञ्च गहितं. सो न जानाति अनधिगतत्ता. निस्सरणन्ति जानाति अनिस्सरणमेव. तासं समधिगतानं सुखदुक्खवेदनानं. न विप्पयुत्तो अप्पहीनकिलेसत्ता. सङ्खातधम्मस्साति सङ्खाय पञ्ञाय परिञ्ञातचतुक्खन्धस्स. तेनाह ‘‘तुलितधम्मस्सा’’ति. इमस्मिम्पि सुत्ते पुरिमसुत्ते विय आरम्मणानुसयोव कथितो, सो पन तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. अनुरोधविरोधपहानस्स वुत्तत्ता खीणासवो धुरं. अनागामीपि वट्टति, तस्स विरोधप्पहानं लब्भति.

सल्लसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. पठमगेलञ्ञसुत्तवण्णना

२५५. सद्दहित्वा गिलाने उपट्ठातब्बे मञ्ञिस्सन्तीति योजना. तत्थाति तस्मिं ठाने. कम्मट्ठानानुयोगो सप्पायो येसं ते कम्मट्ठानसप्पाया, सतिपट्ठानरताति अत्थो. अनिच्चतं अनुपस्सन्तोति कायं पटिच्च उप्पन्नाय वेदनाय च अनिच्चतं अनुपस्सन्तो. वयं अनुपस्सन्तोतिआदीसुपि एसेव नयो. वयन्ति पन ताय एव खयसङ्खातं. विरागन्ति विरज्जनं. पटिनिस्सग्गन्ति परिच्चागपटिनिस्सग्गं, पक्खन्दनपटिनिस्सग्गम्पि वा.

आगमनीयपटिपदाति अरियमग्गस्स आगमनट्ठानिया पुब्बभागपटिपदा. पुब्बभागायेव न लोकुत्तरा. सम्पजञ्ञं पुब्बभागियमेव. तिस्सो अनुपस्सना पुब्बभागायेव विपस्सनापरियापन्नत्ता. मिस्सकाति लोकियलोकुत्तरमिस्सका. भावनाकालो दस्सितो ‘‘निरोधानुपस्सिनो विहरतो, पटिनिस्सग्गानुपस्सिनो विहरतो रागानुसयो पहीयती’’ति वुत्तत्ता.

पठमगेलञ्ञसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८-९. दुतियगेलञ्ञसुत्तादिवण्णना

२५६-२५७. फस्सं पटिच्चाति एत्थ फस्ससीसेन फस्सायतनानं गहणं. न हि फस्सायतनेहि विना फस्सस्स सम्भवो. तेनाह ‘‘कायोव हि एत्थ फस्सोति वुत्तो’’ति, फस्ससीसेन वुत्तोति अधिप्पायो. नवमं उत्तानमेव हेट्ठा वुत्तनयत्ता.

दुतियगेलञ्ञसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

१०. फस्समूलकसुत्तवण्णना

२५८. सुखवेदनाय हितं सुखवेदनियं. सो पनेस हितभावो पच्चयभावेनाति आह ‘‘सुखवेदनाय पच्चयभूत’’न्ति. इमस्मिम्पि सुत्तद्वयेति इमस्मिं नवमे दसमे च सुत्तेपि. सम्मसनचारवेदनाति सम्मसनीयवेदना एव कथिता, न लोकुत्तराति अधिप्पायो.

फस्समूलकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

सगाथावग्गवण्णना निट्ठिता.