१५. नवपुराणवग्गो
१. कम्मनिरोधसुत्तवण्णना
१४६. सम्पति विज्जमानस्स चक्खुस्स तंनिब्बत्तस्स कम्मस्स च अधिप्पेतत्ता ‘‘न चक्खु पुराणं, कम्ममेव पुराण’’न्ति वत्वा यथा तस्स चक्खुस्स पुराणपरियायो वुत्तो, तं दस्सेन्तो आह – ‘‘कम्मतो पना’’तिआदि. पच्चयनामेनाति पुरिमजातिसंसिद्धत्ता ‘‘पुराण’’न्ति वत्तब्बस्स पच्चयभूतस्स कम्मस्स नामेन. एवं वुत्तन्ति ‘‘पुराणकम्म’’न्ति एवं वुत्तं. पच्चयेहि अभिसमागन्त्वा कतन्ति तण्हाविज्जादिपच्चयेहि अभिमुखभावेन समागन्त्वा समेच्च निब्बत्तितं. चेतनायाति कम्मचेतनाय. पकप्पितन्ति अभिसमीहितं. वेदनायाति अत्तानं निस्साय आरम्मणं कत्वा पवत्ताय वेदनाय. वत्थूति निब्बत्तिकारणं पवत्तट्ठानन्ति विपस्सनापञ्ञाय पस्सितब्बं. कम्मस्स निरोधेनाति किलेसानं अनुप्पादनिरोधसिद्धेन कम्मस्स निरोधेन. विमुत्तिं फुसतीति अरहत्तफलविमुत्तिं पापुणाति. आरम्मणभूतो निरोधो निब्बानं ‘‘कम्मनिरोधो’’ति वुच्चति, ‘‘कम्मं निरुज्झति एत्था’’ति कत्वा. ‘‘झायथ, भिक्खवे, मा पमादत्था’’ति वुत्तत्ता ‘‘पुब्बभागविपस्सना कथिता’’ति वुत्तं.
कम्मनिरोधसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२-५. अनिच्चनिब्बानसप्पायसुत्तादिवण्णना
१४७-१५०. निब्बानस्साति निब्बानाधिगमस्स, किलेसनिब्बानस्सेव वा. उपकारपटिपदन्ति उपकारावहं पटिपदं. चतूसूति दुतियादीसु चतूसु. निब्बानसप्पाया पटिपदा देसिताति कत्वा ‘‘सह विपस्सनाय चत्तारो मग्गा कथिता’’ति वुत्तं.
अनिच्चनिब्बानसप्पायसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
६-७. अन्तेवासिकसुत्तादिवण्णना
१५१-१५२. अन्त-सद्दो समीपत्थे वत्तति ‘‘उदकन्तं वनन्त’’न्तिआदीसु, किलेसो पन अतिआसन्ने वसति अब्भन्तरवुत्तितायाति ‘‘अन्तेवासिक’’न्ति वुत्तो विभत्तिअलोपेन यथा ‘‘वनेकुसलो, कूलेरुक्खा’’ति. तेनाह – ‘‘अनन्तेवासिकन्ति अन्तोवसनकिलेसविरहित’’न्ति. आचरणककिलेसविरहितन्ति समुदाचरणकिलेसरहितं. अन्तो अस्स वसन्तीति अस्स पुग्गलस्स अन्तो अब्भन्तरे चित्ते वसन्ति पवत्तन्ति. ते एतं अधिभवन्तीति ते किलेसा एतं पुग्गलं अभिभवित्वा अत्तनो वसे वत्तेन्ति. तेनाह – ‘‘अज्झोत्थरन्ति सिक्खापेन्ति वा’’ति. तेहि आचरियेहीति तेहि किलेससङ्खातेहि सत्ते अत्तनो गतियं ठपेन्तेहि आचरियेहि. सत्तमं हेट्ठा कथितनयमेवाति यस्मा हेट्ठा खन्धवसेन देसना आगता, इध आयतनवसेनाति अयमेव विसेसो.
अन्तेवासिकसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
८. अत्थिनुखोपरियायसुत्तवण्णना
१५३. परियायति परिगच्छति फलं एतस्साति परियायो हेतूति आह – ‘‘यं परियायन्ति यं कारण’’न्ति. पच्चक्खदिट्ठे अविपरीते अत्थे पवत्तसद्धा पच्चक्खसद्धा यथा ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाखातो धम्मो’’ति (म. नि. १.२८८) च. एवं किराति इति किराय उप्पन्नो सद्दहनाकारो सद्धापतिरूपको. एतन्ति ‘‘अञ्ञत्रेव सद्धाया’’ति एतं वचनं. रुचापेत्वाति किञ्चि अत्थं अत्तनो मतिया रोचेत्वा. खमापेत्वाति तस्सेव वेवचनं, चित्तं तथा खमापेत्वा. तेनाह – ‘‘अत्थेतन्ति गहणाकारो’’ति. परम्परागतस्स अत्थस्स एवं किरस्साति अनुस्सवनं. कारणं चिन्तेन्तस्साति युत्तिं चिन्तेन्तस्स. कारणं उपट्ठातीति ‘‘साधू’’ति अत्तनो चित्तस्स उपतिट्ठति. अत्थेतन्ति ‘‘एतं कारणं एवमयमत्थो युज्जती’’ति चित्तेन गहणं. आकारपरिवितक्कोति युत्तिपरिकप्पना. लद्धीति निच्छयेन गहणं, सा च खो दिट्ठि अयाथावग्गहणेन अञ्ञाणमेवाति दट्ठब्बं. तन्ति लद्धिं. अत्थेसाति एसा लद्धि मम उप्पन्ना अत्थि युत्तरूपा हुत्वा उपलब्भति. एवं गहणाकारो दिट्ठिनिज्झानक्खन्ति नाम, पठमुप्पन्नलद्धिसङ्खाताय दिट्ठिया निज्झानं खमनाकारो दिट्ठिनिज्झानक्खन्ति नाम. पञ्च ठानानीति यथावुत्तानि सद्धादीनि पञ्च कारणानि. मुञ्चित्वा अग्गहेत्वा. हेट्ठिममग्गवज्झानं रागादीनं अभावं सन्धाय ‘‘नत्थि मे अज्झत्तं रागदोसमोहो’’ति अयं सेक्खानं पच्चवेक्खणा, सब्बसो अभावं सन्धाय असेक्खानन्ति आह – ‘‘सेक्खासेक्खानं पच्चवेक्खणा कथिता’’ति. ‘‘सन्तं वा अज्झत्त’’न्तिआदिना सेक्खानं, ‘‘असन्तं वा अज्झत्त’’न्तिआदिना असेक्खानं पच्चवेक्खणा कथिताति दट्ठब्बं.
अत्थिनुखोपरियायसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९-१०. इन्द्रियसम्पन्नसुत्तादिवण्णना
१५४-१५५. ‘‘सम्पन्नसीला, भिक्खवे, विहरथा’’तिआदीसु (म. नि. १.६४) विय परिपुण्णत्थो इध सम्पन्न-सद्दोति आह ‘‘परिपुण्णिन्द्रियो’’ति. इन्द्रियेहि समन्नागतत्ता परिपुण्णिन्द्रियो नाम होतीति सम्बन्धो. एवं सति समन्नागमसम्पत्ति वुत्ता होतीति आसङ्कन्तो ‘‘चक्खादीनि वा’’तिआदिमाह. तं सन्धायाति दुतियविकप्पेन वुत्तमत्थं सन्धाय. हेट्ठा खन्धियवग्गे खन्धवसेन देसना आगता, इध आयतनवसेनाति आह ‘‘वुत्तनयमेवा’’ति.
इन्द्रियसम्पन्नसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
नवपुराणवग्गवण्णना निट्ठिता.
ततियो पण्णासको.