१. अनिच्चवग्गो

१. अज्झत्तानिच्चसुत्तवण्णना

१. चक्खतीति चक्खु, ञाणं, यथासभावतो आरम्मणस्स जाननेन समविसमं आचिक्खन्तं विय पवत्ततीति अत्थो. तथा मंसचक्खु. तम्पि हि रूपदस्सने चक्खतीति चक्खु. बुद्धानंयेव चक्खूति बुद्धचक्खु, असाधारणतो हि सत्तसन्तानेसु सस्सतुच्छेददिट्ठि अनुलोमिकञाणयथाभूतञाणानञ्चेव कामरागानुसयादीनञ्च याथावतो विभावितञाणं आसयानुसयञाणं इन्द्रियपरोपरियत्तञाणञ्च. हेट्ठिमा तयो मग्गा चतुसच्चधम्मेसु वुत्ताकारेन पवत्तिया धम्मे चक्खूति धम्मचक्खु, तथा तेसं फलानि तंतंपटिपक्खेसु पटिप्पस्सद्धिपहानवसेन पवत्तनतो. समन्ततो सब्बधम्मेसु चक्खुकिच्चसाधनतो समन्तचक्खु, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं. दिब्बविहारसन्निस्सयेन लद्धब्बतो देवानं दिब्बचक्खु वियाति तं दिब्बचक्खु, अभिञ्ञाविसेसो. आलोकं वड्ढेत्वा रूपदस्सनतो ‘‘आलोकफरणेना’’ति वुत्तं. ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चन्ति मे, भिक्खवे, पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु चक्खुं उदपादी’’तिआदिना (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १५) नयेन आगतत्ता चतुसच्चपरिच्छेदकञाणं ‘‘पञ्ञाचक्खू’’ति वुत्तं. तदिदं ‘‘विपस्सनाञाण’’न्ति वदन्ति, ‘‘विपस्सनामग्गफलपच्चवेक्खणञाणानी’’ति अपरे.

पच्चयभूतेहि एतेहि अभिसम्भरीयन्तीति सम्भारा, उपत्थम्भभूता चतुसमुट्ठानिकरूपा. सह सम्भारेहीति ससम्भारं. महाभूतानं उपादाय पसीदतीति पसादो. अक्खिकूपके अक्खिपटलेहीति उभोहि अक्खिदलेहि. सम्भवोति आपोधातुमेव सम्भवभूतमाह. इध ‘‘तेरस सम्भारा’’ति वुत्तं. अट्ठसालिनियं (ध. स. अट्ठ. ५९६) पन सण्ठानेन सद्धिं ‘‘चुद्दस सम्भारा’’ति आगतं. तत्थ सण्ठानन्ति वण्णायतनमेव परिमण्डलादिसण्ठानभूतं. विसुं वचनं पन नेसं तथाभूतानं अतथाभूतानञ्च आपोधातुवण्णायतनानं यथावुत्ते मंसपिण्डे विज्जमानत्ता. सम्भवस्स चतुधातुनिस्सितेहि सह वुत्तस्स धातुत्तयनिस्सितता योजेतब्बा. दिट्ठिमण्डलेति अभिमुखं ठितानं पटिबिम्बपञ्ञायनट्ठानभूते चक्खुसञ्ञिताय दिट्ठिया पवत्तिट्ठानभूते मण्डले. सन्निविट्ठन्ति एतेन चक्खुपसादस्स अनेककलापगतभावो दस्सितो. तथा हि सो सत्त अक्खिपटलानि अभिब्यापेत्वा वत्तति. यस्मा सो सत्त अक्खिपटलानि ब्यापेत्वा ठितेहि अत्तनो निस्सयभूतेहि कतूपकारं तंनिस्सितेहेव आयुवण्णादीहि अनुपालितपरिवारितं तिसन्ततिरूपसमुट्ठापकेहि उतुचित्ताहारेहि उपत्थम्भियमानं हुत्वा तिट्ठति. रूपदस्सनसमत्थन्ति अत्तानं निस्साय पवत्तविञ्ञाणस्स वसेन रूपायतनदस्सनसमत्थं. वित्थारकथाति तस्स चक्खुनो सोतादीनञ्च हेतुपच्चयादिवसेन चेव लक्खणादिवसेन च वित्थारकथा.

सम्मसनचारचित्तन्ति विपस्सनाय पवत्तिट्ठानभूतं विपस्सितब्बं चित्तं. केचि ‘‘विपस्सनुपगतकिरियमयचित्त’’न्ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं. तीणि लक्खणानि दस्सेत्वा विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तस्स पापनवसेन देसनाय पवत्तत्ता.

अज्झत्तानिच्चसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२-३. अज्झत्तदुक्खसुत्तादिवण्णना

२-३. द्वे लक्खणानीति दुक्खानत्तलक्खणानि. एकं लक्खणन्ति अनत्तलक्खणं. सेसानीति वुत्तावसेसानि लक्खणानि. तेहीति येहि दुतियततियानि सुत्तानि देसितानि, तेहि. सल्लक्खितानीति सम्मदेव उपधारितानि. एत्तकेनाति द्विन्नं एकस्सेव वा लक्खणस्स कथनेन.

अज्झत्तदुक्खसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

४-६. बाहिरानिच्चसुत्तादिवण्णना

४-६. वुत्तसदिसोवाति ‘‘द्वे लक्खणानी’’तिआदिना वुत्तसदिसो एव. नयोति अतिदेसनयो.

बाहिरानिच्चसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

७-१२. अज्झत्तानिच्चातीतानागतसुत्तादिवण्णना

७-१२. सल्लक्खेत्वाति अतीतानागतानं अविज्जमानत्ता गाहस्स दळ्हताय सल्लक्खेत्वा. पच्चुप्पन्नेसु विज्जमानत्ता बलवता तण्हादिगाहेन विपस्सनावीथिं पटिपादेतुं किलमन्तानं विनेय्यानं वसेन.

अज्झत्तानिच्चातीतानागतसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

अनिच्चवग्गवण्णना निट्ठिता.