१. नानत्तवग्गो
१. धातुनानत्तसुत्तवण्णना
८५. पठमन्ति इमस्मिं निदानवग्गे संयुत्तानं पठमं संगीतत्ता. निस्सत्तट्ठसुञ्ञतट्ठसङ्खातेनाति धम्ममत्तताय निस्सत्ततासङ्खातेन निच्चसुभसुखअत्तसुञ्ञतत्थसङ्खातेन. सभावट्ठेनाति यथाभूतसभावट्ठेन. ततो एव सभावस्स धारणट्ठेन धातूति लद्धनामानं. नानासभावो अञ्ञमञ्ञविसदिसता धातुनानत्तं. चक्खुसङ्खातो पसादो चक्खुपसादो. सो एव चक्खनट्ठेन चक्खु, निस्सत्तसुञ्ञतट्ठेन धातु चाति चक्खुधातु. चक्खुपसादवत्थुं अधिट्ठानं कत्वा पवत्तं चक्खुपसादवत्थुकं. सेसपदेसुपि एसेव नयो. द्वे सम्पटिच्छनमनोधातुयो, एका किरिया मनोधातूति तिस्सो मनोधातुयो मनोधातु ‘‘मननमत्ता धातू’’ति कत्वा. वेदनादयो…पे… निब्बानञ्च धम्मधातु विसेससञ्ञापरिहारेन सामञ्ञसञ्ञाय पवत्तनतो. तथा हेते धम्मा आयतनदेसनाय ‘‘धम्मायतन’’न्तेव देसिता. न हि नेसं रूपायतनादीनं विय विञ्ञाणेहि अञ्ञविञ्ञाणेन गहेतब्बताकारो अत्थि. सब्बम्पीति छसत्ततिविधं मनोविञ्ञाणं. कामावचरा कामधातुपरियापन्नत्ता. अवसाने द्वेति धम्मधातुमनोविञ्ञाणधातुयो. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे तंसंवण्णनासु दट्ठब्बो.
धातुनानत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. फस्सनानत्तसुत्तवण्णना
८६. जातिपसुतिआरम्मणादिभेदेन नानाभावो फस्सो. जातिपच्चयभेदेन हि पच्चयुप्पन्नस्स भेदो होतियेव. धम्मपरिच्छेदवसेन धातुदेसनायं तिस्सो मननमत्ता धातुयोव मनोधातुयो. किरियामयस्स चित्तुप्पत्तिविभागेन पच्चयुप्पन्नस्स वसेन धातुदेसनायं मननट्ठेन धातुताय सामञ्ञतो मनोद्वारावज्जनं ‘‘मनोधातू’’ति अधिप्पेतन्ति वुत्तं ‘‘मनोसम्फस्सो मनोद्वारे पठमजवनसम्पयुत्तो’’तिआदि. तस्माति यस्मा कामं सम्पटिच्छनमनोधातुअनन्तरं उप्पज्जमानो सन्तीरणविञ्ञाणधातुया सम्पयुत्तो फस्सोपि मनोसम्फस्सो एव नाम, दुब्बलत्ता पन सो सब्बभवेसु असम्भवतो च गहितो अनवसेसतो गहणं न होतीति मनोद्वारे जवनसम्फस्सो होति, तस्मा. अयमेत्थ अत्थोति अयं इध अधिप्पायानुगतो अत्थो.
फस्सनानत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. नोफस्सनानत्तसुत्तवण्णना
८७. मनोसम्फस्सं पटिच्चाति मनोद्वारे पठमजवनसम्पयुत्तो फस्सो मनोसम्फस्सो, तं मनोसम्फस्सं पटिच्च. मनोधातूति आवज्जनकिरियमनोधातु. मनोविञ्ञाणधातु मनोधातूति वेनेय्यज्झासयवसेन वुत्तं. तेनाह ‘‘मनोद्वारे…पे… एवमत्थो दट्ठब्बो’’ति. तथा हि वक्खति ‘‘सब्बानि चेतानी’’तिआदि.
नोफस्सनानत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. वेदनानानत्तसुत्तवण्णना
८८. सब्बापि तस्मिं द्वारे वेदना वत्तेय्युं चक्खुसम्फस्सवेदना उपनिस्सयपच्चयभाविता. निब्बत्तिफासुकत्थन्ति निब्बत्तिया उपनिस्सयभावेन पवत्तिया दस्सनसुखत्थं. सम्पटिच्छनवेदनमेव गहेतुं वट्टति, ताय गहिताय इतरासं गहणं ञायागतमेवाति. वुत्तं पोराणट्ठकथायं. आवज्जनसम्फस्सन्ति आवज्जनमनोसम्फस्सं. अनन्तरूपनिस्सयभूतं पटिच्च पठमजवनवसेन उप्पज्जतीति योजना. अयमधिप्पायो उपनिस्सयस्स अधिप्पेतत्ता.
वेदनानानत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. दुतियवेदनानानत्तसुत्तवण्णना
८९. ततियचतुत्थेसु वुत्तनयावाति ‘‘नो चक्खुसम्फस्सं पटिच्च उप्पज्जति चक्खुधातू’’ति एवं वुत्तनयो, चतुत्थे ‘‘चक्खुधातुं, भिक्खवे, पटिच्च उप्पज्जति चक्खुसम्फस्सो’’तिआदिना वुत्तनयो च. एकतो कत्वाति एकज्झं कत्वा देसिता. कस्मा पन तेसु सुत्तेसु एवं देसना पवत्ताति आह ‘‘सब्बानि चेतानी’’तिआदि. पटिसेधो पन तेसं वेदनानानत्तादीनं फस्सनानत्तादिकस्स पच्चयभावतो तथाउप्पत्तिया असम्भवतो. इतो परेसूति ‘‘नो परियेसनानानत्तं पटिच्च उप्पज्जति परिळाहनानत्त’’न्तिआदीसु.
दुतियवेदनानानत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. बाहिरधातुनानत्तसुत्तवण्णना
९०. पञ्च धातुयो कामावचरा रूपसभावत्ता.
बाहिरधातुनानत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. सञ्ञानानत्तसुत्तवण्णना
९१. आपाथे पतितन्ति चक्खुस्स आपाथगतं साटकवेठनादिसञ्ञितं भूतसङ्घातं सम्मा निस्सितं. चक्खुद्वारे सम्पटिच्छनादिसम्पयुत्तसञ्ञानं सङ्कप्पगतिकत्ता, चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्तसञ्ञागहणेनेव वा गहेतब्बतो ‘‘रूपसञ्ञाति चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्ता सञ्ञा’’ति वुत्तं तत्थ सञ्ञाय एव लब्भनतो. एतेनेव हि तंसम्पयुत्तो सङ्कप्पोति इदम्पि संवण्णितन्ति दट्ठब्बं. तेनाह ‘‘सञ्ञासङ्कप्पछन्दा एकजवनवारेपि नानाजवनवारेपि लब्भन्ती’’ति. जवनसम्पयुत्तस्स वितक्कस्स छन्दगतिकत्ता वुत्तं ‘‘तीहि चित्तेहि सम्पयुत्तो सङ्कप्पो’’ति. छन्दिकतट्ठेनाति छन्दकरणट्ठेन, इच्छितट्ठेनाति अत्थो. अनुडहनट्ठेनाति परिडहनट्ठेन. सन्निस्सयडाहरसा हि रागग्गिआदयो ‘‘रूपे’’ति पन तस्स आरम्मणदस्सनमेतं. परिळाहोति परिळाहसीसेन अपेक्खं वदति. तेनाह ‘‘परिळाहे उप्पन्ने’’तिआदि. ‘‘परिळाहो’’ति दळ्हज्झोसाना बलवाकारप्पत्ता वुत्ताति आह ‘‘परिळाहपरियेसना पन नानाजवनवारेयेव लब्भन्ती’’ति. तासं लद्धूपनिस्सयभावतोति दस्सेति. इमिना नयेनाति ‘‘उप्पज्जति सञ्ञानानत्त’’न्ति एत्थ वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. ‘‘रूपसञ्ञादिनानासभावं सञ्ञं पटिच्च कामसङ्कप्पादिनानासभावो सङ्कप्पो उप्पज्जती’’तिआदिना नयेन वेदितब्बो.
सञ्ञानानत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. नोपरियेसनानानत्तसुत्तवण्णना
९२. पटिसेधमत्तमेव नानं, सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेवाति अधिप्पायो.
नोपरियेसनानानत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. बाहिरफस्सनानत्तसुत्तादिवण्णना
९३. वुत्तप्पकारे आरम्मणेति ‘‘आपाथे पतित’’न्तिआदिना हेट्ठा वुत्तप्पकारे रूपारम्मणे. सञ्ञाति रूपसञ्ञाव. अरूपधम्मोपि समानो यस्मिं आरम्मणे पवत्तति, तं फुसन्तो विय होतीति वुत्तं ‘‘आरम्मणं फुसमानो’’ति. तण्हाय वत्थुभूतंयेव रूपारम्मणं लब्भतीति कत्वा ‘‘रूपलाभो’’ति अधिप्पेतन्ति आह ‘‘सह तण्हाय आरम्मणं रूपलाभो’’ति. सब्बसङ्गाहिकनयोति एकस्मिंयेव आरम्मणे सब्बेसं सञ्ञादीनं धम्मानं उप्पत्तिया सब्बसङ्गण्हनवसेन दस्सितनयो. तेनाह ‘‘एकस्मिंयेवा’’तिआदि. सब्बसङ्गाहिकनयोति वा धुवपरिभोगवसेन निबद्धारम्मणन्ति वा आगन्तुकारम्मणन्ति वा विभागं अकत्वा सब्बसङ्गाहिकनयो. अपरो नयो. मिस्सकोति आगन्तुकारम्मणे निबद्धारम्मणे च विसयतो निबद्धारम्मणेन मिस्सको. निबद्धारम्मणे सत्तानं किलेसो मन्दो होति. तथा हि सञ्ञासङ्कप्पफस्सवेदनाव दस्सिता. यं किञ्चि वियाति यं किञ्चि अञ्ञमञ्ञं विय. खोभेत्वाति कुतूहलुप्पादनवसेन चित्तं खोभेत्वा.
उपासिकाति तस्स अमच्चपुत्तस्स भरियं सन्धायाह. तस्मिन्ति आगन्तुकारम्मणे. लाभो नाम ‘‘लब्भती’’ति कत्वा.
उरुवल्लियवासीति उरुवल्लियलेणवासी, उरुवल्लियविहारवासीति वदन्ति. पाळियाति ‘‘धातुनानत्तं, भिक्खवे, पटिच्च उप्पज्जती’’तिआदिनयपवत्ताय इमिस्सा सुत्तपाळिया. परिवट्टेत्वाति मज्झे गहितफस्सवेदनापरियोसाने ठपनवसेन पाळिं परिवट्टेत्वा. वुत्तप्पकारेतिआदि परिवत्तेतब्बाकारदस्सनं. तत्थ वुत्तप्पकारेति आपाथगतरूपारम्मणे. अविभूतवारन्ति अविभूतारम्मणवारं. अयमेव वा पाठो. गण्हन्ति कथेन्ति. एकजवनवारेपि लब्भन्ति चिरतरनिवेसाभावा. नानाजवनवारेयेव दळ्हतरनिवेसताय.
९४. दसमं उत्तानमेव नवमे वुत्तनयत्ता. पटिसेधमत्तमेव हेत्थ नानत्तन्ति.
बाहिरफस्सनानत्तसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
नानत्तवग्गवण्णना निट्ठिता.