१. पठमवग्गो

१. तपोकम्मसुत्तवण्णना

१३७. उरुवेलाय समीपे गामो उरुवेलगामो, तं उरुवेलगामं अभिमुखभावेन सम्मदेव सब्बधम्मे बुज्झतीति अभिसम्बोधि, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तेन समन्नागतत्ता च भगवा अभिसम्बुद्धोति वुच्चति. तस्स पञ्चचत्तालीसाय वस्सेसु आदितो पन्नरस वस्सानि पठमबोधि, इध पन सत्ताहब्भन्तरमेव अधिप्पेतन्ति आह ‘‘अभिसम्बुद्धो हुत्वा अन्तोसत्ताहस्मिं येवा’’ति. असुखभावेन अञ्ञेहि कातुं असक्कुणेय्यत्ता दुक्करं करोतीति दुक्करकारो, सो एव इत्थिलिङ्गवसेन दुक्करकारिका. ताय मुत्तो वतम्हीति चिन्तेसि. यदि एवं कस्मा तं लोकनाथो छब्बस्सानि समनुयुञ्जति? कम्मपीळितवसेन. वुत्तञ्हेतं अपदाने (अप. थेर १.३९.९२-९४) –

‘‘अवचाहं जोतिपालो, सुगतं कस्सपं तदा;

कुतो नु बोधि मुण्डस्स, बोधि परमदुल्लभा.

‘‘तेन कम्मविपाकेन, अचरिं दुक्करं बहुं;

छब्बस्सानुरुवेलायं, ततो बोधिमपापुणिं.

‘‘नाहं एतेन मग्गेन, पापुणिं बोधिमुत्तमं;

कुम्मग्गेन गवेसिस्सं, पुब्बकम्मेन वारितो’’ति.

मारेतीति विबाधेति. विपत्तिआदिसंयोजनञ्हि साधूनं परमत्थतो मरणं सच्चपटिवेधमारणत्ता, पापतरत्ता पापतमोति पापिमा. सा चस्स पापतमता पापवुत्तितायाति आह ‘‘पापे नियुत्तो’’ति. अधिपतीति कामाधिपति. अप्पहीनकामरागे अत्तनो वसे वत्तेतीति वसवत्ती. तेसंयेव कुसलकम्मानं अन्तं करोतीति अन्तको. वट्टदुक्खतो अपरिमुत्तपच्चयत्ता नमुचि. मत्तानं पमत्तानं बन्धूति पमत्तबन्धु.

तपोकम्माति अत्तकिलमथानुयोगतो. अपरद्धोति विरज्झसि. ‘‘अपराधो’’तिपि अत्थि, सोयेव अत्थो. कायकिलमथं अनुयुञ्जन्तो येभुय्येन अमरत्थाय अनुयुञ्जति, सो च कम्मवादीहि अनुयुञ्जियमानो देवत्थाय सियाति आह ‘‘अमरभावत्थाया’’ति. सब्बं तपन्ति सब्बं अत्तपरितापनं. अत्थावहं न भवति बोधिया अनुपायत्ता. किञ्चस्साति किञ्चि सियाति अत्थो. फियारित्तंव धम्मनीति धम्मं वुच्चति वण्णु, सो इध ‘‘धम्म’’न्ति वुत्तो, धम्मनि वण्णुपदेसेति अत्थो. तेनाह ‘‘अरञ्ञे’’ति. उभोसु पस्सेसु फियाहि आकड्ढेय्य चेव अरित्तेहि उप्पीळेय्य च.

सम्मावाचाकम्मन्ताजीवा गहिता मग्गसीलस्स अधिप्पेतत्ता. समाधिनो हि गहणेन सम्मावायामसतिसमाधयो गहिता उपकारभावतो. पञ्ञायाति एत्थापि एसेव नयो. बुज्झति एतेनाति बोधो. मग्गोति आह ‘‘बोधायाति मग्गत्थाया’’ति. कथं पन मग्गं मग्गत्थाय भावेतीति आह ‘‘यथा ही’’तिआदि. तेन यथा यागुपचनारम्भो यावदेव यागुअत्थो, एवं मग्गभावनारम्भो मग्गाधिगमत्थायाति दस्सेति. आरम्भोति च अरियमग्गभावनाय बन्धापनं दट्ठब्बं. केचि पन ‘‘मग्गन्ति अरियमग्गं, बोधायाति अरहत्तसम्बोधाय, एवञ्च कत्वा ‘पत्तोस्मि परमसुद्धि’न्ति इदम्पि वचनं समत्थित’’न्ति वदन्ति, अपरे पन ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणसम्बोधायाति. सो हि सब्बस्मापि बोधितो उत्तरितरो’’ति. निहतो निब्बिसेवनभावं पापितो. तेनाह ‘‘पराजितो’’ति.

तपोकम्मसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. हत्थिराजवण्णसुत्तवण्णना

१३८. अन्धभावकारकेति पचुरजनस्स चक्खुविञ्ञाणुप्पत्तिनिवारणेन अन्धभावकारके. महातमेति महति तमसि. पासाणफलके महाचीवरं सीसे ठपेत्वाति एतेन तं फलकं अपस्साय निसिन्नोति दस्सेति. पधानन्ति भावनं. परिग्गण्हमानोति सब्बसो गण्हन्तो अविस्सज्जेन्तो, भावनं अनुयुञ्जन्तो अनुपुब्बसमापत्तियो फलसमापत्तिञ्च मनसिकरोन्तोति अत्थो. तेनाह ‘‘ननु चा’’तिआदि. अरिट्ठकोति अरिट्ठकवण्णो. तेनाह ‘‘काळको’’ति.

दीघमद्धानन्ति चिरतरं कालं. संसरन्ति आसादनाधिप्पायेन सञ्चरन्तो, अलं तुय्हं एतेन निप्पयोजनन्ति अधिप्पायो. न हि तेन मारस्स काचि अत्थसिद्धीति.

हत्थिराजवण्णसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. सुभसुत्तवण्णना

१३९. सुसंवुताति मग्गसंवरेन सुट्ठु संवुता. सुपिहिताति सुट्ठु पिहिता. वसानुगाति कायादिद्वारवसानुगा वसवत्तिनो न होन्ति. बद्धचराति पटिबद्धचरियाति.

सुभसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. पठममारपाससुत्तवण्णना

१४०. उपायमनसिकारेनाति अनिच्चादीसु अनिच्चादितो मनसिकरणेन. उपायवीरियेनाति अनुप्पन्नाकुसलानं अनुप्पादनाय विधिना पवत्तवीरियेन. कारणवीरियेनाति अनुप्पन्नानुप्पादनादिअत्थस्स कारणभूतेन वीरियेन. अनुप्पन्नपापकानुप्पादनादिअत्थानि हि वीरियानि यदत्थं होन्ति, तं अत्थं साधेन्तियेवाति एतस्स अत्थस्स दीपको सम्मा-सद्दो. योनिसोसम्मासद्देन हि उपायकारणत्थदीपकतं सन्धाय ‘‘उपायवीरियेन कारणवीरियेना’’ति वुत्तं. अरहत्तफलविमुत्ति उक्कट्ठनिद्देसेन. मारेन ‘‘मय्हं खो, भिक्खवे’’तिआदिकं भगवतो वचनं सुत्वा वुत्तं ‘‘अरहत्तं पत्वापि न तुस्सती’’तिआदि.

किलेसपासेनाति किलेसमारस्स उपायभूतेन. किलेसमारो हि सत्ते कामगुणपासेहि निबन्धति, न पन सयमेव. तेनाह ‘‘ये दिब्बा कामगुणसङ्खाता’’तिआदि. मारबन्धनेति किलेसमारस्स बन्धनट्ठाने, भवचारकेति अत्थो. न मे समण मोक्खसीति इदं मारो ‘‘अनुत्तरा विमुत्ति अनुप्पत्ता, विमुत्ता सब्बपासेही’’ति च भगवतो वचनं असद्दहन्तो वदति सद्दहन्तोपि वा ‘‘एवमयं परेसं सत्तानं मोक्खाय उस्साहं न करेय्या’’ति अत्तनो कोहञ्ञे ठत्वा वदति.

पठममारपाससुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियमारपाससुत्तवण्णना

१४१. अनुपुब्बगमनचारिकन्ति गामनिगमराजधानीसु अनुक्कमेन गमनसङ्खातं चारिकं. एवं हि गतेसूति एवं तुम्हेसु बहूसु एकज्झं गतेसु.

आदिम्हि कल्याणं एतस्साति आदिकल्याणं, तथा सेसेसु. सासनस्स आदि सीलं मूलकत्ता. तस्स समथादयो मज्झं सासनसम्पत्तिया वेमज्झभावतो. फलनिब्बानानि परियोसानं तदधिगमतो उत्तरि करणीयाभावतो. सासने सम्मापटिपत्ति नाम पञ्ञाय होति, तस्सा च सीलं समाधि च मूलन्ति आह ‘‘सीलसमाधयो वा आदी’’ति. यस्मा पञ्ञा अनुबोधपटिवेधवसेन दुविधा, तस्मा तदुभयं गण्हन्तो ‘‘विपस्सनामग्गा मज्झ’’न्ति आह. पञ्ञानिप्फत्ति फलकिच्चं, निब्बानसच्छिकिरिया पन सम्मापटिपत्तिया परियोसानं ततो परं कत्तब्बाभावतोति आह ‘‘फलनिब्बानानि परियोसान’’न्ति. फलग्गहणेन हि सउपादिसेसनिब्बानं गय्हति, इतरेन इतरं, तदुभयवसेन पटिपत्तिया ओसानन्ति आह ‘‘फलनिब्बानानि परियोसान’’न्ति. ‘‘तस्मातिह त्वं, भिक्खु, आदिमेव विसोधेहि कुसलेसु धम्मेसु. को चादि कुसलानं धम्मानं? सीलञ्च सुविसुद्धं, दिट्ठि च उजुका’’ति (सं. नि. ५.३६९) वचनतो सीलदिट्ठुजुकताय मत्थकभूता विपस्सना, तदधिट्ठाना सीलसमाधीति इमे तस्स सासनस्स मूलन्ति आह ‘‘सीलसमाधिविपस्सना वा आदी’’ति. सेसं वुत्तनयमेव.

किञ्चापि अवयवविनिमुत्तो समुदायो नत्थि, येसु पन अवयवेसु समुदायरूपेन अपेक्खितेसु गाथाति समञ्ञा, तं ततो भिन्नं विय कत्वा दस्सेन्तो ‘‘चतुप्पदिकगाथाय ताव पठमपादो’’तिआदिमाह. पञ्चपदछप्पदानं गाथानं आदिपरियोसानग्गहणेन इतरे दुतियादयो तयो चत्तारो वा मज्झन्ति अवुत्तसिद्धमेवाति न वुत्तं. एकानुसन्धिकसुत्तस्साति इदं बहुविभागं यथानुसन्धिना एकानुसन्धिकं सुत्तं सन्धाय वुत्तं, इतरस्स पन तेयेव देसेतब्बधम्मविभागेन आदिमज्झपरियोसानभागा लब्भन्ति. निदानन्ति कालदेसकपरिसादि-अपदिसनलक्खणादिको अत्थो. इदमवोचाति इति-सद्दो आदिअत्थो. तेन तदवसेसनिगमनपाळिं सङ्गण्हाति. अनेकानुसन्धीकस्स सह निदानेन पठमो अनुसन्धि आदि. सह निगमनेन पच्छिमो परियोसानं, इतरेन मज्झिमन्तिआदिमज्झपरियोसानानि वेदितब्बानि.

सात्थकन्ति अत्थसम्पत्तिया सात्थकं कत्वा. सब्यञ्जनन्ति ब्यञ्जनसम्पत्तिया सब्यञ्जनं. सम्पत्ति च नाम परिपुण्णब्यञ्जनताति आह ‘‘ब्यञ्जनेहि…पे… देसेता’’ति. सकलपरिपुण्णन्ति सब्बसो परिपुण्णं सीलादिपञ्चधम्मक्खन्धपारिपूरिया. निरुपक्किलेसं दिट्ठिमानादिउपक्किलेसाभावतो. अविसेसतो तिस्सो सिक्खा सकले सासने भवन्ति. धम्मोति पन ब्रह्मचरियं वा सन्धाय वुत्तं ‘‘कतमेसानं खो, भन्ते, बुद्धानं भगवन्तानं ब्रह्मचरियं चिरट्ठितिकं अहोसी’’तिआदीसु (पारा. १८) विय. दुकूलसाणिया पटिच्छन्ना विय, न तु पाकारसेलादिपटिच्छन्ना विय. तेन धम्मनिरुत्तिया सकलकिलेसानं पहानानुभावं वदति. अलाभपरिहानिया, न लद्धपरिहानिया. अड्ढुड्ढानीति पञ्चसताधिकानि तीणि पाटिहारियसहस्सानि. सातन्ति सुखं.

दुतियमारपाससुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सप्पसुत्तवण्णना

१४२. सुराकारकानन्ति पिट्ठसुरायोजनकानं. कोसलानं इस्सरोति कोसलो, कोसलराजस्स अयन्ति कोसलिका. परिभोगपातीति भत्तपरिभोजनत्थाय पाति परिभोगपाति. कम्मारुद्धनपणाळियाति कम्मारुद्धनपणाळिमुखे. धममानायाति धमियमानाय. तं पन यस्मा भस्तवातेहि पूरितं नाम होति, तस्मा ‘‘भस्तवातेन पूरियमानाया’’ति वुत्तं. नियामभूमियन्ति भगवतो पटिसल्लानट्ठाने सञ्चरन्तं मारं मंसचक्खुनाव दिस्वा. तेनाह ‘‘विज्जुलतालोकेना’’ति.

सेय्यत्थायाति सेय्यानिसंसाय. तेनाह ‘‘ठस्सामी’’तिआदि. अत्तसञ्ञतोति अत्तभावेन संयतो. तेनाह ‘‘संयतत्तभावो’’ति. तंसण्ठितस्साति तस्मिं हत्थपादकुक्कुच्चरहिते बुद्धमुनिस्मिं अवट्ठितस्स. वोस्सज्ज चरेय्य तत्थ सोति इमिना भगवा तं ब्याकरमानो विभिंसिता बुद्धानं किं करिस्सति भयाभावतो? केवलं पन अनट्ठवलिकं उप्पीळेन्तो विय त्वमेव आयासं आपज्जिस्ससीति मारं सन्तज्जेति.

भेरवाति अवीतरागानं भयजनका. तत्थाति तंनिमित्तं. फलेय्याति भिज्जेय्य. सत्तिसल्लन्ति सत्तिसङ्खातं पुथुसल्लं. उरस्मिं चारयेय्युन्ति फासुं विज्झितुं ठपेय्युं उग्गिरेय्युं. खन्धुपधीसूति खन्धसङ्खातेसु उपधीसु. ताणं करोन्ति नामाति ततो भयनिमित्ततो अत्तनो ताणं करोन्ति नाम.

सप्पसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. सुपतिसुत्तवण्णना

१४३. उतुगाहापनत्थं धोवित्वा, न रजोजल्लविक्खालनत्थं. तेनाह ‘‘बुद्धानं पना’’तिआदि. धोतपादके गेहेति धोतपादेहि अक्कमितब्बके. वत्तभेदो नाम नत्थि धम्मस्सामिभावतो. वत्तसीसे ठत्वा धोवन्ति अञ्ञेसं दिट्ठानुगतिआपज्जनत्थं. सोप्पपरिग्गाहकेनाति एत्थ सोप्पं नाम निद्दाय अन्तरन्तरा पवत्तकिरियमयचित्तप्पवत्तिरहिता निरन्तरभवङ्गसन्ततीति तं सभावतो पयोजनतो कालपरिच्छेदतो परिग्गाहकं उपरिनिद्देससतिसम्पजञ्ञं सन्धाय वुत्तं ‘‘सोप्पपरिग्गाहकेन सतिसम्पजञ्ञेना’’ति. केचि पन ‘‘निद्दासोप्पना’’ति वदन्ति, तं भगवतो सोप्पं हीळेन्तो वदति.

किं नूति एत्थं किन्ति हेतुनिस्सक्के पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘कस्मा नु सुपसी’’ति? दुब्भगो वुच्चति निस्सिरिको भिन्नभगो, सो पन मतसदिसो विसञ्ञिसदिसो च होतीति आह ‘‘मतो विय विसञ्ञी विय चा’’ति.

आदिनाति आदि-सद्देन ‘‘बाहिरस्स उपादाय अट्ठारसा’’तिआदिना (विभ. ८४२) आगतं तण्हाकोट्ठासं सङ्गण्हाति. तत्थ तत्थ विसत्ततायाति तम्मिं तस्मिं आरम्मणे विसेसतो आसत्तभावेन. विसस्स दुक्खनिब्बत्तककम्मस्स हेतुभावतो विसमूलता विसं वा दुक्खदुक्खादिभूतवेदना मूलं एतस्साति विसमूला, तण्हा. तस्स रूपादिकस्स दुक्खस्स परिभोगो, न अमतस्साति विसपरिभोगता. कत्थचि नेतुन्ति कत्थचि भवे सब्बथा नेतुं? परिक्खयाति सब्बसो खीणत्ता. तुय्हं किं एत्थाति सब्बुपधिपरिक्खया सुद्धस्स मम पटिपत्तियं तुय्हं किं उज्झायनं? केवलं विघातोयेव तेति दस्सेति.

सुपतिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. नन्दतिसुत्तवण्णना

१४४. अट्ठमं उत्तानत्थमेव.

नन्दतिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. पठमआयुसुत्तवण्णना

१४५. पण्णासं वा वस्सानि जीवति वस्ससततो उपरि सेय्यथापि थेरो अनुरुद्धो. सट्ठि वा वस्सानि सेय्यथापि थेरो बाकुलो. पटिहरित्वा पच्चनीकभावे सातं सुखं एतस्साति पच्चनीकसातो, तब्भावो पच्चनीकसातता, ताय. अभिभवित्वा अभासि पटिवचनं जानमानोव.

न हीळेय्य न जिगुच्छेय्य. एवन्ति सो दारको विय किञ्चि अचिन्तेन्तो सप्पुरिसो चरेय्य, एवं हिस्स चित्तदुक्खं न होतीति अधिप्पायो. पज्जलितसीसो विय चरेय्याति यथा पज्जलितसीसो पुरिसो अञ्ञं किञ्चि अकत्वा तस्सेव वूपसमाय वायमेय्य, एवं सप्पुरिसो आयुं परित्तन्ति ञत्वा तेनेव नयेन सब्बसङ्खारगतं अनिच्चं, अनिच्चत्ता एव दुक्खं, अनत्ताति विपस्सनम्पि ओतरित्वा तं उस्सुक्कापेन्तोपि सङ्खारविगमाय चरेय्य पटिपज्जेय्य.

पठमआयुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. दुतियआयुसुत्तवण्णना

१४६. नेमीवाति नेमिसीसेन चक्कं वदति. कुब्बरं अनुपरियायतीति कुब्बरं अनुपरिवत्तति. तथाभूतो पन सो तं अजहन्तोवाति आह ‘‘न विजहती’’ति. आयु अनुपरियायतीति मच्चानं आयु गतम्पि पच्चागच्छतीति भगवतो पटाणि हुत्वा वदति, भगवा पन तं अभिभवित्वा ‘‘अच्चयन्ति अहोरत्ता’’तिआदिना आयुनो अच्चयगमनमरणतंयेव पवेदेसि.

दुतियआयुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

पठमवग्गवण्णना निट्ठिता.