२. दुतियवग्गो

१. सत्तजटिलसुत्तवण्णना

१२२. पुब्बारामसङ्खातेति सावत्थिनगरस्स पुब्बदिसाय कतत्ता पुब्बारामेति सङ्खं गते. तत्राति ‘‘मिगारमातुया पासादे’’ति तस्मिं संखित्तवचने. अयं इदानि वुच्चमाना अनुपुब्बिकथा आदितो पट्ठाय अनुक्कमकथा. पत्थनं अकासि तस्स भगवतो अग्गुपट्ठायिकं एकं उपासिकं दिस्वा तं ठानन्तरं आकङ्खन्ती. मेण्डकपुत्तस्साति मेण्डकसेट्ठिपुत्तस्स. मातिट्ठाने ठपेसि तस्सा उपकारं गरुभावञ्च दिस्वा. ताय कारिते पासादेति ताय महाउपासिकाय महालतापसाधनं विस्सज्जेत्वा नवहि कोटीहि करीसमत्ते भूमिभागे कारिते सहस्सगब्भपटिमण्डिते पासादे.

परूळ्हकच्छाति परूळ्हकच्छलोमा. कमण्डलुघटिकादिं पब्बजितपरिक्खारं. नग्गभोग्गनिस्सिरिकानन्ति नग्गानञ्चेव भोग्गानञ्च निस्सिरिकानञ्च. ते हि अनिवत्थवत्थताय नग्गा चेव, अचेलकवतादिना भोग्गसरीरताय भोग्गा, सोभारहितताय निस्सिरिका च. अत्तना दिट्ठसुतं पटिच्छादेत्वा न कथेय्युन्ति अकारणमेतं तेसं रञ्ञा पयुत्तचरपुरिसभावतो. एवं कते पन ते ‘‘अञ्ञेपि पब्बजिता अत्थीति अयं जानाती’’ति मञ्ञेय्युन्ति कोहञ्ञचित्तो एवं अकासीति सक्का विञ्ञातुं. तथा हि तेनत्थेन अपरितोसमानो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह.

कासिकचन्दनन्ति उज्जलचन्दनं. तं किर वण्णवसेन समुज्जलं होति पभस्सरं, तदत्थमेव नं सण्हतरं करोन्ति. तेनाह ‘‘कासिकचन्दनन्ति सण्हचन्दन’’न्ति. वण्णगन्धत्थायाति वण्णसोभत्थञ्चेव सुगन्धभावत्थञ्च. वण्णगन्धत्थायाति छविरागकरणत्थञ्चेव सुगन्धत्थाय च. ‘‘गिहिना’’तिआदीहि पदेहि एवं पमादविहारिना तया अरहन्तो दुविञ्ञेय्याति दस्सेति.

संवासो नाम इध कालेन उपसङ्कमनन्ति दस्सेन्तो ‘‘उपसङ्कमन्तेना’’ति आह. कायवाचाहि असंयतेनपि संयताकारो, असंवुतिन्द्रियेनपि संवुतिन्द्रियाकारो. परिग्गहेस्सामीति वीमंसिस्सामि ‘‘परिसुद्धं नु खो, नो’’ति. सप्पञ्ञेनाति सीलपरिग्गण्हनपञ्ञाय सप्पञ्ञेन. जानितुं न सक्कोति सभावस्स सतो सीलस्स अनुपधारणतो.

कथनेनाति अपरापरं कथनेन. तथा हि वक्खति ‘‘एकच्चस्स ही’’तिआदि. अरियवोहारोति दिट्ठादिलक्खणेन वोहरितो ‘‘दिट्ठं अदिट्ठ’’न्तिआदिना पवुत्तसद्दवोहारो. तस्स पन कारणमेव गण्हन्तो ‘‘एत्थ चेतना’’ति आह. एस नयो अनरियवोहारेपि. परमत्थतो हि सच्चवाचादयो मुसावादादयो चेतनालक्खणाति. पञ्ञत्तिवोहारो तथा तथा वोहरितब्बतो एवमाह ‘‘संवोहारेन खो, महाराज, सोचेय्यं वेदितब्ब’’न्ति.

ञाणथामोति ञाणगुणबलं, येन ठानुप्पत्तिकपटिभानादिना अच्चायिककिच्चकरणीयानि निट्ठापेति. संकथायाति अत्थवीमंसनवसेन पवत्ताय सम्माकथाय. उप्पिलवति लहुकभावतो. हेट्ठाचरकाति अवचरका. ये अनुपविसित्वा परेसं रहस्सवीमंसनवसेन पवत्ता, तेसु ओचरकवोहारोति वुत्तं ‘‘चरा ही’’तिआदि.

वण्णसण्ठानेनाति वण्णेन वा सण्ठानेन वा वण्णपोक्खरताय वा सण्ठानसम्पत्तिया वा. सुजानो पेसलो विस्ससेति योजना. लहुकदस्सनेनाति परित्तदस्सनेन विज्जुकेन विय. परिक्खारभण्डकेनाति पब्बजितपरिक्खारभूतेन भण्डकेन. लोहड्ढमासोति लोहमयो उपड्ढग्घनकमासो.

सत्तजटिलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. पञ्चराजसुत्तवण्णना

१२३. रूपाति रूपसङ्खाता कामगुणा. ते पन नीलादिवसेन अनेकभेदभिन्नापि रूपायतनत्ता चक्खुविञ्ञेय्यतं नातिवत्तन्तीति आह ‘‘नीलपीतादिभेदं रूपारम्मण’’न्ति. तो-सद्दोपि दा-सद्दो विय कालत्थो होतीति आह ‘‘यतोति यदा’’ति. मनं आपयति वड्ढेतीति मनापं, मनोरमं. मनापनिप्फत्तितन्ति तस्स पुग्गलस्स मनसा पियायितं, तस्स अग्गभावेन परियन्तं परमं कोटिं कत्वा पवत्तितन्ति अत्थो. पुग्गलमनापन्ति आरम्मणसभावं अचिन्तेत्वा पुग्गलस्स वसेन मनापभावेनेव इट्ठताय इट्ठन्ति. सम्मुतीति समञ्ञा. पुग्गलमनापं नाम सञ्ञाविपल्लासवसेन विपरीतम्पि गण्हाति इतरसभावतोति आह ‘‘यं एकस्स…पे… इट्ठं कन्त’’न्ति. इदानि तं जिव्हाविञ्ञेय्यवसेन योजेत्वा दस्सेन्तो ‘‘पच्चन्तवासीन’’न्तिआदिमाह. इदं पुग्गलमनापन्ति इदं यथावुत्तं जिव्हाविञ्ञेय्यं विय अञ्ञम्पि एवंजातिकं तेन तेन पुग्गलेन मनापन्ति गहेतब्बारम्मणं पुग्गलमनापं नाम.

लोके पटिविभत्तं नत्थि, विभजित्वा दस्सनेन लोकेन मधुरजातेनपि पटिविभत्तं कत्वा गहेतुं न सक्कुणेय्याति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘विभजित्वा पन दस्सेतब्ब’’न्ति. दिब्बकप्पम्पीति देवलोकपरियापन्नसदिसम्पि अमनापं उपट्ठाति उळारपणीतारम्मणपरिचयतो. मज्झिमानं पन…पे… विभजितब्बं तेसं मनापस्स मनापतो, अमनापस्स अमनापतो उपट्ठानतो. तत्थपि इट्ठानिट्ठपरिच्छेदो निप्परियायतो एवं वेदितब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘तञ्च पनेत’’न्तिआदि. तञ्च पनेतं इट्ठानिट्ठभूतं आरम्मणं कामावचरजवनेसु अकुसलस्स वसेन येभुय्येन पवत्ततीति कत्वा तत्थ ‘‘रज्जति दुस्सती’’ति अकुसलस्सेव पवत्ति दस्सिता. सेसकामावचरस्सपि वसेन पवत्ति लब्भतेव. तथा हि तं अप्पटिकूलेपि पटिकूलाकारतो, पटिकूलेपि अप्पटिकूलाकारतो पवत्ततीति. विपाकचित्तं इट्ठानिट्ठं परिच्छिन्दति, न सक्का विपाकं वञ्चेतुन्ति. कुसलकम्मं हि एकन्ततो इट्ठमेव, अकुसलकम्मञ्च अनिट्ठमेव, तस्मा तत्थ उप्पज्जमानं विपाकचित्तं यथासभावतो पवत्ततीति.

यं पन सम्मोहविनोदनियं ‘‘कुसलकम्मजं अनिट्ठं नाम नत्थी’’ति एत्तकमेव वुत्तं, तं पन निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. तेन सोभनं अकुसलकम्मजम्पि एकच्चानं सत्तानं इट्ठन्ति अनुञ्ञातं सिया. कुसलकम्मजं पन सब्बेसं इट्ठमेवाति वदन्ति. तिरच्छानगतानं केसञ्चि मनुस्सरूपं अमनापं, यतो ते दिस्वाव पलायन्ति. मनुस्सा च देवतानं रूपं दिस्वा भायन्ति, तेसम्पि विपाकविञ्ञाणं तं रूपं आरब्भ कुसलविपाकमेव उप्पज्जति, तादिसस्स पन पुञ्ञस्स अभावा न तेसं तत्थ अभिरति होतीति दट्ठब्बं. कुसलकम्मजस्स पन अनिट्ठस्स अभावो विय अकुसलकम्मजस्स सोभनस्स इट्ठस्स अभावो वत्तब्बो. हत्थिआदीनम्पि हि अकुसलकम्मजं मनुस्सानं अकुसलविपाकस्सेव आरम्मणं, कुसलकम्मजं पन पवत्ते समुट्ठितं कुसलविपाकस्स, इट्ठारम्मणेन वोमिस्सकत्ता अप्पकं अकुसलकम्मजं बहुलं अकुसलविपाकुप्पत्तिया कारणं न भविस्सतीति सक्का वत्तुं. इदानि तमेव विपाकवसेन इट्ठानिट्ठारम्मणववत्थानं विभावेतुं ‘‘किञ्चापि ही’’तिआदि वुत्तं. तयिदं सम्मुतिमनापसंविभागत्थं वुत्तं, इध पन न तथा विभत्तन्ति आह ‘‘भगवा पना’’तिआदि.

सो उपासको चन्दनङ्गलगामे जातत्ता ‘‘चन्दनङ्गलिको’’ति पञ्ञायति, ‘‘चन्दनविलासो’’ति केचि. तस्स उपासकस्स पटिभानं उदपादीति योजना. ते राजानो हतप्पभे हतसोभे दिस्वाति सम्बन्धो. उदकाभिसित्तेति उदकेन अभिसिञ्चिते. अङ्गारे वियाति अङ्गारक्खणे विय.

कालस्सेवाति पगेव. अविगतगन्धं तङ्खणविकसितताय. ईदिसं वचनन्ति ‘‘अच्छादेसी’’ति एवरूपं वचनन्ति.

पञ्चराजसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. दोणपाकसुत्तवण्णना

१२४. ‘‘दोणपाककुर’’न्ति एत्थ विभत्तिलोपं कत्वा निद्देसोति आह ‘‘दोणपाकं कुर’’न्ति. दोणस्साति चतुन्नं आळ्हकानं, सोळसनाळीनन्ति अत्थो. तदुपियन्ति तदनुरूपं, तस्स वुत्तपरिमाणस्स अनुच्छविकन्ति अत्थो. पुब्बेति तंदिवसतो पुरिमतरदिवसेसु. बलवाति महा. भत्तपरिळाहोति भत्तसम्मदहेतुको. अस्स रञ्ञो उभोसु पस्सेसु गहिततालवण्टा बीजन्ति यमकतालवण्टेहि. फासुविहारन्ति भोजने मत्तञ्ञुताय लद्धब्बसुखविहारं. भोजनमत्तञ्ञू हि सुखविहारो होति. तेनाह ‘‘तनुकस्स भवन्ति वेदना, सणिकं जीरति आयु पालय’’न्ति.

तनुकस्साति तनुका अस्स पुग्गलस्स, भुत्तपच्चया विसभागवेदना न होन्तीति अत्थो. सणिकन्ति मन्दं मुदुकं, अपरिस्सयमेवाति अत्थो. जीरतीति परिभुत्ताहारो पच्चति. आयुपालयन्ति निरोधो अवेदनो जीवितं रक्खन्तो. अथ वा सणिकं जीरतीति सो भोजने मत्तञ्ञू पुग्गलो परिमिताहारताय सणिकं चिरेन जीरति जरं पापुणाति जीवितं पालेन्तो.

परियापुणित्वाति एत्थ यथा सब्बं सो परियापुणि, ततो परञ्च यथा पटिपज्जि, तं दस्सेतुं ‘‘रञ्ञा सद्धि’’न्तिआदि वुत्तं. तावतके तण्डुले हारेय्यासि तदुपियञ्च ब्यञ्जनन्ति आनेत्वा सम्बन्धो.

पुरिसभागो एसाति मज्झिमेन पुरिसेन भुञ्जितब्बभागो एसो, यदिदं नाळिकोदनमत्तं. सल्लिखितसरीरताति भमं आरोपेत्वा उल्लिखितस्स विय सब्बपरिळाहवूपसमस्स पुथुलतापगतसरीरस्स. सीलं सम्परायिकत्थोति वुत्तं, कुतो पनेत्थ सीलन्ति आह ‘‘भोजने’’तिआदि. सीलङ्गं नाम होतीति चतुपारिसुद्धिसीलस्स अवयवो एको भागो होति.

दोणपाकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. पठमसङ्गामसुत्तवण्णना

१२५. वेदेन ञाणेन ईहति इरियतीति वेदेही, कोसलराजभगिनी अजातसत्तुनो माता, सा किर सम्पजञ्ञजातिका. तेनाह ‘‘पण्डिताधिवचन’’न्ति, चत्तारि अङ्गानि एतिस्सन्ति चतुरङ्गिनी. द्विन्नं रज्जानन्ति कासिकरज्जमगधरज्जानं अन्तरे, सो पन गामो कासिकरज्जो.

पापाति लामका निहीनाचारा. मेज्जति सिनिय्हतीति मेत्ति, सा एतेसु अत्थीति मित्ता. सह अयन्ति पवत्तन्तीति सहाया. सम्पवङ्कन्ति सुट्ठु ओनतं. जयकारणं दिस्वा आह, तथा हि ‘‘अज्ज इमं रत्तिं दुक्खं सेती’’ति कालपरिच्छेदवसेन वुत्तं. वेरिघातो नाम वेरिपुग्गले सतीति आह ‘‘वेरिपुग्गलं लभती’’ति.

पठमसङ्गामसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियसङ्गामसुत्तवण्णना

१२६. सुणाथाति ‘‘वत्वा’’ति वचनसेसो. उपकप्पतीति सम्भवति. सय्हं होतीति कातुं सक्का होति. ‘‘यदा चञ्ञे’’ति च-कारो निपातमत्तन्ति आह ‘‘यदा अञ्ञे’’ति. विलुम्पन्तीति विनासं अच्छिन्दनं करोन्ति. विलुम्पीयतीति विलुत्तपरसन्तकस्स असकत्ता पुग्गलो दिट्ठधम्मिकं कम्मफलं पटिसंवेदेन्तो विय सयम्पि परेन विलुम्पीयति, धनजानिं पापुणाति. ‘‘कारण’’न्ति हि मञ्ञतीति पापकिरियं अत्तनो हितावहं कारणं कत्वा मञ्ञति. जयन्तो पुग्गलो ‘‘इदं नाम जिनामी’’ति मञ्ञमानो सयम्पि ततो पराजयं पापुणाति. घट्टेतारन्ति पापकम्मविपाकं. कम्मविवट्टेनाति कम्मस्स विवट्टनेन, पच्चयलाभेन लद्धावसरेन विवट्टेत्वा विगमितेन कम्मेनाति अत्थो.

दुतियसङ्गामसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. मल्लिकासुत्तवण्णना

१२७. एकच्चाति पण्डिता सपञ्ञा. सेय्याति वरा. गाथासुखत्थं ससुरसद्दलोपं कत्वा ‘‘सस्सुदेवा’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘सस्सुससुरदेवता’’ति. दिसाजेट्ठकाति चतूसुपि दिसासु जेट्ठकसीसेन हि लोकं वदति. तादिसायाति तथारूपाय मेधावितादिगुणवुत्तिया. सुभरियायाति सुखेत्तभूताय सुन्दरित्थियाति अत्थो.

मल्लिकासुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. अप्पमादसुत्तवण्णना

१२८. समधिग्गय्हाति सम्मा अतिविय गहेत्वा, ञायेन विसेसतो गण्हित्वा. कारापकअप्पमादोति तिण्णं पुञ्ञकिरियवत्थूनं पवत्तकअप्पमादो. समवधानन्ति समवरोधं अन्तोगधं. उपक्खेपन्ति बहि अहुत्वा पक्खिपितब्बतं. सेसपदजातानि विय अव…पे… धम्मा सप्पदेसत्ता. अप्पमादे समोधानं गच्छन्ति तस्स निप्पदेसत्ता. अग्गं सेट्ठं महन्तं सेसधम्मानं अप्पमादो. पटिलाभकट्ठेनाति अधिगमहेतुताय. लोकियोपि समानोति कामावचरोपि समानो. महग्गतानुत्तरानं पुब्बभागे पवत्तअप्पमादो हि इधाधिप्पेतो.

पसंसन्ति पण्डिताति योजना. अप्पमादस्स पासंसभावे एकन्ततो कत्तब्बताय पन ‘‘एतानी’’तिआदिना कारणं आह. इमिस्सा योजनाय ‘‘पुञ्ञकिरियासू’’ति पदस्स ‘‘अप्पमत्तो’’ति इमिना सम्बन्धो. यस्मा पण्डिता अप्पमादं पसंसन्ति, यस्मा च पुञ्ञकिरियासु अप्पमत्तो उभो अत्थे अधिग्गण्हाति, तस्मा आयुआदीनि पत्थयन्तेन अप्पमादोव कातब्बोति. दुतिययोजनाय पन पण्डिता अप्पमादं पसंसन्ति. कत्थ? पुञ्ञकिरियासु. कस्माति चे? अप्पमत्तोतिआदि. तेनाह ‘‘यस्मा…पे… अत्थो’’ति. अत्थपटिलाभाति दिट्ठधम्मिकादिहितपटिलाभा.

अप्पमादसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. कल्याणमित्तसुत्तवण्णना

१२९. सीलादिगुणसमन्नागतो कल्याणो भद्दको मित्तो एतस्साति कल्याणमित्तो, तस्स धम्मो कल्याणमित्तस्सेव स्वाखातो नाम होति सुत्वा कत्तब्बकिच्चस्स साधनतो. तेनाह ‘‘अत्थं पूरेती’’ति. इतरस्साति पापमित्तस्स. तेनाति अत्थपूरणेन. एतन्ति ‘‘सो च खो कल्याणमित्तस्सा’’ति एतं वचनं. देसनाधम्मोति परियत्तिधम्मो. सो हि कल्याणमित्ततो पच्चक्खतो लद्धब्बो, इतरे तदुपनिस्सया पच्चत्तपुरिसकारेहि, तेन लद्धब्बो कल्याणमित्तोति एवमत्थो गहेतब्बो. सावकबोधिसत्तवसेन हेसा देसना आगता. न हि सेसबोधिसत्तानं परोपदेसेन पयोजनं अत्थि.

उपड्ढं कल्याणमित्ततोति ब्रह्मचरियं चरन्तस्स उपड्ढगुणो कल्याणमित्ततो लद्धब्बो. उपड्ढं पच्चत्तपुरिसकारतोति इतरं उपड्ढं ञाणं पटिपज्जन्तस्स अत्तनो पुरिसकारतो. लोकेपि पाकटोयमत्थो ‘‘आचरियतो उपड्ढं, पच्चत्तपुरिसकारतो उपड्ढं लद्धब्बा तेविज्जता’’ति, तस्मा थेरो तथा चिन्तेसि. निप्पदेसन्ति अनवसेसतो. ततोति कल्याणमित्ततो. उपड्ढं आगच्छतीति उपड्ढगुणो पटिपज्जन्तं उपगच्छति. बहूहि पुरिसेहि. विनिब्भोगो विवेचनं नत्थि एकज्झं अत्थस्स विवेचेतुं असक्कुणेय्यत्ता. एसाति परतोघोसपच्चत्तपुरिसकारतो च सिज्झमानो अत्थो. एत्तकन्ति एत्तको भागो. यदि न सक्का लद्धुं, अथ कस्मा उपड्ढन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘कल्याणमित्तताया’’तिआदि. सम्मादिट्ठिआदीसु न सक्का लद्धुं. असक्कुणेय्ये सकलम्पि न सम्भवति परतोघोसमत्तेन तेसं असिज्झनतो, पधानहेतुभावदीपनत्थं पन ‘‘सकलमेवा’’ति वुत्तं. पुब्बभागपटिलाभङ्गन्ति पुब्बभागे पटिलद्धब्बकारणं कल्याणमित्तस्स उपदेसेन विना तेन उत्तरि विसेसतो अलद्धब्बतो. अत्थतोति परमत्थतो. ‘‘कल्याणमित्तं…पे… चत्तारो खन्धा’’ति वत्वा सुत्वाति अत्थो. ते पन सीलादयो सङ्खारक्खन्धपरियापन्नाति आह ‘‘सङ्खारक्खन्धोतिपि वदन्तियेवा’’ति.

माहेवन्ति मा अह एवन्ति छेदो, अहाति निपातमत्तं, माति पटिसेधे निपातो. तेनाह ‘‘मा एवं अभणी’’ति. ‘‘माहेवं आनन्दा’’ति वदतो भगवतो इमस्मिं ठाने तादिसस्स नाम ते, आनन्द, कल्याणमित्तगुणे सेवतो वत्तुं युत्तं अयाथावतोति धम्मभण्डागारिकस्स यथाभूतगुणकित्तनमुखेन पटिक्खेपो युत्तोति दस्सेन्तो ‘‘बहुस्सुतो’’तिआदिमाह. इदन्ति इदं वचनं भगवा आहाति सम्बन्धो. सकलमेव हीति एत्थ हि-सद्दो हेतुअत्थो. तेन ‘‘माहेव’’न्ति तस्स पटिक्खेपस्स कारणं जोतितं, न सरूपतो वुत्तं. ‘‘कल्याणमित्तस्सेत’’न्तिआदिना पन तं सरूपतो दस्सितन्ति आह ‘‘इदानि…पे… आदिमाहा’’ति. पाटिकङ्खितब्बन्ति इच्छनट्ठेन पाटिकङ्खितब्बं, न पटिकङ्खानिमित्तेनाति आह ‘‘अवस्संभावीति अत्थो’’ति.

इधाति अन्तोगधावधारणपदं, इधेवाति अत्थो. इमस्मिंयेव हि सासने अरियमग्गभावना, न अञ्ञत्थ. आदिपदानंयेवाति तस्मिं तस्मिं वाक्ये आदितो एव वुत्तसम्मादिट्ठिआदिपदानंयेव. सम्मादस्सनलक्खणाति चतुन्नं अरियसच्चानं परिञ्ञाभिसमयादिवसेन सम्मदेव दस्सनसभावा. सम्माअभिरोपनलक्खणोति निब्बानसङ्खाते आरम्मणे सम्पयुत्तधम्मे सम्मदेव आरोपनसभावो. सम्मापरिग्गहणलक्खणाति मुसावादादीनं विसंवादनादिकिच्चताय लूखानं अपरिग्गाहकानं पटिपक्खभावतो परिग्गाहकसभावा सम्मावाचा सिनिद्धभावेन सम्पयुत्तधम्मे सम्मावाचापच्चयं सुभासितसोतारञ्च पुग्गलं परिग्गण्हातीति सम्मापरिग्गहणलक्खणा. यथा कायिककिरिया किञ्चि कत्तब्बं समुट्ठापेति, सयञ्च समुट्ठहनं घटनं होति, तथा सम्माकम्मन्त सङ्खाता विरतिपीति समुट्ठापनलक्खणा दट्ठब्बा, सम्पयुत्तधम्मानं वा उक्खिपनं समुट्ठापनं कायिककिरियाय भारुक्खिपनं विय. जीवमानस्स सत्तस्स, सम्पयुत्तधम्मानं वा, जीवितप्पवत्तिया आजीवस्सेव वा सुद्धि वोदानं. यथा उप्पन्नुप्पन्नानं वज्जानं धम्मेन पहानानुप्पादअत्थलाभादिपरिवुड्ढि होति, एवं सम्पयुत्तानं पग्गहणसभावोति सम्मापग्गहलक्खणो सम्मावायामो. कायवेदनाचित्तधम्मेसु सुभसुखनिच्चअत्तगाहानञ्च विधमनवसेन सम्मापतिट्ठानसभावाति सम्माउपट्ठानलक्खणा सम्मासति. सम्पयुत्तधम्मानं सम्मा समादहनं एकग्गताकरणं सभावो एतस्साति सम्मासमाधानलक्खणो सम्मासमाधि. तीणि किच्चानि होन्ति पटिपक्खधम्मेसु, आरम्मणधम्मेसु, सम्पयुत्तधम्मेसु च एकस्मिंयेव खणे पवत्तिविसेसभूतानि. इदानि तानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘सेय्यथिद’’न्तिआदि वुत्तं. सद्धिन्ति इमिना ‘‘अञ्ञेही’’ति वुत्तकिलेसा मिच्छादिट्ठिया सह एकट्ठा वा अनेकट्ठा वाति दस्सेति. पजहति पहाय नं पटिविज्झति. निरोधन्ति निब्बानं आरम्मणं करोति सच्छिकिरियापटिवेधेन पटिविज्झति.

न केवलं मग्गधम्मा वुत्तनयेनेव, अथ खो अपरेनपि नयेन वेदितब्बाति दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. नानाखणा पुनप्पुनं उप्पज्जनतो. नानारम्मणा अनिच्चानुपस्सनादिभावतो. एकक्खणा सकिदेव उप्पज्जनतो. एकारम्मणा निब्बानविसयत्ता. चत्तारि नामानि लभति परिञ्ञाभिसमयादिवसेन पवत्तिया. तीणि नामानि लभति कामसङ्कप्पादीनं पहानवसेन पवत्तिया. पटिपक्खपहानवसेन हिस्स नामत्तयलाभो. एस नयो सेसेसुपि. विरतियोपि होन्ति चेतनायोपि पुब्बभागेपि विक्खम्भनवसेन पवत्तनतो. मग्गक्खणे पन विरतियोव पटिपक्खसमुच्छिन्दनस्स मग्गकिच्चत्ता. न हि चेतना मग्गसभावा. सम्मप्पधानसतिपट्ठानवसेनाति चतुब्बिधसम्मप्पधानचतुब्बिधसतिपट्ठानवसेन चत्तारि नामानि लभति अनुप्पन्नाकुसलानुप्पादनादीनं कुसलानञ्च वड्ढनतो. पुब्बभागेपि मग्गक्खणेपीति यथा पुब्बभागे पठमज्झानादिवसेन नाना. एवं मग्गक्खणेपि. न हि एकोपि च मग्गसमाधि पठमज्झानसमाधिआदिनामानि लभति सम्मादिट्ठिआदीनं विय किच्चवसेन भेदाभावतो. तेनाह ‘‘मग्गक्खणेपि सम्मासमाधियेवा’’ति.

ञत्वा ञातब्बाति सम्बन्धो. वुद्धि नाम वेपुल्लं भिय्योभावो पुनप्पुनं उप्पादो एवाति आह ‘‘पुनप्पुनं जनेती’’ति. अभिनिब्बत्तेतीति अभिवड्ढं पापेन्तो निब्बत्तेति. विवित्तताति विवित्तभावो. सो हि विवेचनीयतो विविच्चति, यं विविच्चित्वा ठितं, तदुभयम्पि इध विवित्तभावसामञ्ञेन ‘‘विवित्तता’’ति वुत्तं. तेसु पुरिमो विवेचनीयतो विविच्चमानताय विविच्चनकिरियाय समङ्गी धम्मसमूहो ताय एव विविच्चनकिरियाय वसेन विवेकोति गहितो. इतरो सब्बसो ततो विवित्तसभावताय. तत्थ यस्मिं धम्मपुञ्जे सम्मादिट्ठि पवत्तति, तं यथावुत्ताय विविच्चमानताय विवेकसङ्खातं निस्सायेव पवत्तति, इतरं पन तंनिन्नतातंआरम्मणताहीति वुत्तं ‘‘विवेकं निस्सितं, विवेके वा निस्सित’’न्ति.

यथा वा विवेकवसेन पवत्तं झानं ‘‘विवेकज’’न्ति वुत्तं, एवं विवेकवसेन पवत्ता सम्मादिट्ठि ‘‘विवेकनिस्सिता’’ति दट्ठब्बा. निस्सयो च विपस्सनामग्गानं वसेन मग्गफलानं वेदितब्बो. असतिपि तासं पुब्बापरभावे ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति एत्थ पच्चयानं समुप्पादनं विय अभिन्नधम्माधारा निस्सयभावना सम्भवन्ति. तस्स तदङ्ग-समुच्छेदनिस्सरणविवेकनिस्सिततं वत्वा पटिप्पस्सद्धिविवेकनिस्सितताय अवचनं अरियमग्गभावनाय वुच्चमानत्ता. भावितमग्गस्स हि ये सच्छिकातब्बा धम्मा. तेसं किच्चं पटिप्पस्सद्धिविवेको. अज्झासयतोति ‘‘निब्बानं सच्छिकरिस्सामी’’ति महन्तअज्झासयतो. यदिपि हि विपस्सनाक्खणे सङ्खारारम्मणं चित्तं, सङ्खारेसु पन आदीनवं सुट्ठु, दिस्वा तप्पटिपक्खे निब्बाने निन्नताय अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सितो होति, उण्हाभिभूतस्स पुग्गलस्स सीतनिन्नचित्तता विय. केचि पन ‘‘यथा सभावतो, यथा अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सितता, एवं पटिप्पस्सद्धिविवेकनिस्सिततापि सिया’’ति वदन्ति. यदग्गेन हि निब्बाननिन्नता सिया, तदग्गेन फलनिन्नतापि सिया ‘‘कुदास्सु नामाहं तदायतनं उपसम्पज्ज विहरेय्य’’न्ति अज्झासयसम्पत्तिया भावतो. यस्मा पहानविनयो विय रागनिरोधोपि इधाधिप्पेतविवेकेन अत्थतो निब्बिसिट्ठो, तस्मा वुत्तं एस नयो विरागनिस्सितादीसूति. तेनाह ‘‘विवेकत्था एव हि विरागादयो’’ति.

वोस्सग्गसद्दो परिच्चागत्थो पक्खन्दनत्थो चाति वोस्सग्गस्स दुविधता वुत्ता. वोस्सज्जनञ्हि पहानं, विस्सट्ठभावेन निरासङ्कपवत्ति च, तस्मा विपस्सनाक्खणे तदङ्गवसेन, मग्गक्खणे समुच्छेदवसेन पटिपक्खस्स पहानं वोस्सग्गो, तथा विपस्सनाक्खणे तंनिन्नभावेन, मग्गक्खणे आरम्मणकरणेन विस्सट्ठसभावता वोस्सग्गोति वेदितब्बं. तेनेवाह ‘‘तत्थ परिच्चागवोस्सग्गो’’तिआदि. अयं सम्मादिट्ठीति अयं मिस्सकवसेन वुत्ता सम्मादिट्ठि. यथावुत्तेन पकारेनाति तदङ्गप्पहानसमुच्छेदप्पहानपकारेन तंनिन्नतदारम्मणकरणप्पकारेन च.

पुब्बे वोस्सग्गवचनस्सेव अत्थस्स वुत्तत्ता आह ‘‘सकलेन वचनेना’’ति. परिणमन्तं विपस्सनाक्खणे, परिणतं मग्गक्खणे. परिणामो नाम इध परिपाकोति आह ‘‘परिपच्चन्तं परिपक्कञ्चा’’ति. परिपाको च आसेवनलाभेन लद्धसामत्थियस्स किलेसे परिच्चजितुं निब्बानं पक्खन्दितुं तिक्खविसदभावो. तेनाह ‘‘अय’’न्तिआदि. एस नयोति य्वायं नयो ‘‘विवेकनिस्सित’’न्तिआदिना सम्मादिट्ठियं वुत्तो, सेसेसु सम्मासङ्कप्पादीसुपि एसेव नयो, एवं तत्थ नेतब्बन्ति अत्थो. पटिच्चाति निस्साय. जातिसभावाति जायनसभावा. सकलोति अनवसेसो, सब्बोति अत्थो. न कोचि मग्गो सावसेसो हुत्वा सम्भवति. हेट्ठिमे मग्गे उप्पन्ने उपरिमो उप्पन्नो एव नाम अनन्तरायेन उप्पज्जनतो. ववस्सग्गत्थेति वचसायत्थे. वण्णयन्तीति गुणवण्णनवसेन वित्थारेन्ति.

कल्याणमित्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. पठमअपुत्तकसुत्तवण्णना

१३०. दिव-सद्दो दिवा-सद्दो विय दिवसपरियायो, तस्मा विसेसनभावेन वुच्चमानो दिवसद्दो अत्थविसेसं दीपेतीति आह ‘‘दिवसस्स दिवा’’तिआदि. सं वुच्चति धनं, तस्स पतीति सम्पति, धनसामिको, तस्स हितावहत्ता सापतेय्यन्ति आह ‘‘सापतेय्यन्ति धन’’न्ति. तस्स गेहे कताकतभण्डस्स अतिबहुभावतो विम्हयप्पत्तो राजा ‘‘को पन वादो’’ति आह. काळलोहं नाम अयोफलं. कच्छपादिरूपेहिपि सोवण्णादीनि ठपेन्ति. सकुण्डकभत्तन्ति सकुण्डेहि वा सथुसेहि वा पक्कभत्तं. बिलङ्गं वुच्चति धञ्ञबिलङ्गं, आरनालन्तिपि वुच्चति, तं दुतियं अस्साति बिलङ्गदुतियं. तञ्हि कञ्जितो निब्बत्तत्ता कञ्जिकं नाम. तीहि पक्खेहि वत्थखण्डेहि कतनिवासनं तिपक्खवसनं. तेनाह ‘‘तीणि…पे… निवासन’’न्ति.

असन्तो नीचो पुरिसोति असप्पुरिसोति आह ‘‘लामकपुरिसो’’ति. कम्मस्स निब्बत्तभावेन ओतरणताय फलं अग्गं नाम, उपरिभूमिगतत्ता उद्धं अग्गं अस्साति उद्धग्गिकं. दक्खिणन्ति दानमाह. सग्गो नाम कामभवूपपत्तिभवो, तस्स निब्बत्तनतो ‘‘सग्गस्स हिता’’ति वुत्तं. तत्रुपपत्तिजननतोति तत्र उपपत्तिया जननतो, उप्पादनतोति अत्थो.

सेतं उदकं एतिस्साति सेतोदका. सो येन भावेन यत्थ पाकटतरो हुत्वा दिस्सति, तं दस्सेतुं ‘‘वीचीनं भिन्नट्ठाने’’ति आह. सुखोतरणट्ठानताय कद्दमादिदोसविरहतो च सुन्दरतित्था. तं अपेय्यमानन्ति तं उदकं केनचि अपरिभुञ्जियमानं. अत्तना कत्तब्बकिच्चकरोति अत्तना कातब्बकम्मसङ्खातकिच्चकरो, परिभोगवसेन चेव सङ्गहेतब्बसङ्गण्हनवसेन च नियोजकोति अत्थो. कुसलकिच्चकरोति अत्तना कातब्बपुञ्ञकरो.

पठमअपुत्तकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. दुतियअपुत्तकसुत्तवण्णना

१३१. पिण्डपातेनाति सहयोगे करणवचनं. पटिपादनं तेन सह योजनन्ति आह ‘‘पिण्डपातेन सद्धिं संयोजेसि, पिण्डपातं अदासीति अत्थो’’ति. ‘‘पणीतभोजनं भुञ्जित्वा’’ति वुत्तं, पाळियं पन ‘‘कणाजकं भुञ्जति बिलङ्गदुतिय’’न्ति. तं तं पवत्तितं येभुय्यवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. इदानि ‘‘इमस्स सेट्ठिस्स कस्सचि समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा देथा’’ति वचनं न सुतपुब्बं, यस्मा पच्चेकबुद्धा नाम अत्तनो गुणानुभावेहि लोके पाकटा सञ्जाता एव होन्ति, तस्मा सेट्ठिभरियाय ‘‘न यस्स वा तस्स वा’’तिआदि चिन्तितं. तथा हि तेसं देन्तापि सक्कच्चं येभुय्येन पणीतमेव देन्ति. नासापुटं पहरि अत्तनो आनुभावेन. सो लुद्धताय ‘‘बहु वत धञ्ञं ममस्सा’’ति चित्तं संयमेतुं सन्धारेतुं असक्कोन्तो.

विप्पटिसारुप्पन्नाकारं दस्सेतुं ‘‘वरमेत’’न्तिआदि वुत्तं. ‘‘इमस्स समणस्स पिण्डपातं देही’’ति वदतो न एकाय एव जवनवीथिया वसेन अत्थसिद्धि. अथ खो तत्थ आदितो पवत्तजवनवारोपि अत्थि मज्झे पवत्तजवनवारोपि, तं सन्धायाह ‘‘पुब्बपच्छिमचेतनावसेना’’ति. एका चेतना द्वे पटिसन्धियो न देतीति एत्थ साकेतपञ्हवसेन निच्छयो वेदितब्बो. चुद्दसन्नं चेतनानं पुब्बे पुरेतरं कतत्ता पुराणं.

परिगय्हतीति परिग्गहोति आह ‘‘परिग्गहितं वत्थु’’न्ति. अन्वाय उपनिस्साय जीवन्तीति अनुजीविनो. सब्बमेतन्ति धनधञ्ञादिसब्बं एतं यथावुत्तपरिग्गहवत्थुं. निक्खिप्पगामिनन्ति निक्खिपितब्बतागामिनं. निक्खिपितब्बसभावं होतीति आह ‘‘निक्खिप्पसभाव’’न्ति. पहाय गमनीयन्ति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘परिच्चजितब्बसभावमेवा’’ति.

दुतियअपुत्तकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.