३. ततियवग्गो
१. पुग्गलसुत्तवण्णना
१३२. ‘‘नीचे कुले पच्चाजातो’’तिआदि अप्पकासनभावेन तमतीति तमो, तेन तमेन युत्तोति तमो पुग्गलो वुच्चति, तंयोगतो पुग्गलस्स तब्बोहारो यथा ‘‘मच्छेरयोगतो मच्छेरो’’ति. तस्मा तमोति अप्पकासनभावेन तमो तमभूतो अन्धकारो विय जातो, अन्धकारत्तं वा पत्तोति अत्थो. वुत्तलक्खणं तममेव परम्परतो अयनं गति निट्ठा एतस्साति तमपरायणो, तमपरायणतं वा पत्तोति अत्थो. ञायेनपि तमग्गहणेन खन्धतमोव कथितो, न अन्धकारतमो. खन्धतमोति च सम्पत्तिरहिता खन्धपवत्तियेव दट्ठब्बा. ‘‘उच्चे कुले पच्चाजातो’’तिआदि पकासनभावेन जोतेतीति जोति, तेन जोतिना युत्तोतिआदि सब्बं तमे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. इतरे द्वेति जोतितमपरायणो जोतिजोतिपरायणोति इतरे द्वे पुग्गले.
वेणुवेत्तादिकेहि पेळादिकारका विलीवकारका. मिगमच्छादीनं निसादनतो नेसादा, मागविकमच्छबन्धादयो. रथेसु चम्मेन हननकरणतो रथकारा चम्मकारा वुत्ता. ‘‘पु’’ इति करीसस्स नामं, तं कुसेन्ति अपनेन्तीति पुक्कुसा, पुप्फछड्डका. दुब्बण्णोति विरूपो. ओकोटिमकोति आरोहाभावेन हेट्ठिमकोटिको, रस्सकायोति अत्थो. तेनाह ‘‘लकुण्डको’’ति. लकु विय घटिका विय डेति पवत्ततीति हि लकुण्डको, रस्सो. कणति निमीलतीति काणो. तं पनस्स निमीलनं एकेन अक्खिना द्वीहिपि वाति आह ‘‘एकक्खिकाणो वा उभयक्खिकाणो वा’’ति. कुणनं कुणो, हत्थवेकल्लं, सो एतस्स अत्थीति कुणी. खञ्जो वुच्चति पादविकलो. हेट्ठिमकायसङ्खातो सरीरस्स पक्खो पदेसो हतो अस्साति पक्खहतो. तेनाह ‘‘पीठसम्पी’’ति. पदीपे पदीपने एतब्बं नेतब्बन्ति पदीपेय्यं, तेलकपल्लादिउपकरणं. वुत्तन्ति अट्ठकथायं वुत्तं.
आगमनविपत्तीति आगमनट्ठानवसेन विपत्ति आगमो एत्थाति कत्वा. पुब्बुप्पन्नपच्चयविपत्तीति पठमुप्पन्नपच्चयवसेन विपत्ति. चण्डालादिसभावा हिस्स मातापितरो पठमुप्पन्नपच्चया, पठमुप्पत्तिया वा पच्चया, तेहेवस्स विपत्ति एव, न सम्पत्ति. पवत्तपच्चयविपत्तीति पवत्ते सुखपच्चयविपत्ति. तादिसे निहीनकुले उप्पन्नोपि कोचि विभवसम्पन्नो सिया, अयं पन दुग्गतो दुरूपो होति. आजीवुपायविपत्तीति आजीवनुपायवसेन विपत्ति. सुखेन हि जीविकं पवत्तेतुं उपायभूता हत्थिसिप्पादयो इमस्स नत्थि, पुप्फछड्डकसिलाकोट्टनादिकम्मं पन कत्वा जीविकं पवत्तेति. तेनाह ‘‘कसिरवुत्तिके’’ति. अत्तभावविपत्तीति उपधिविपत्ति. दुक्खकारणसमायोगोति कायिकचेतसिकदुक्खुप्पत्तिया पच्चयसमोधानं. सुखकारणविपत्तीति सुखपच्चयपरिहानि. उपभोगविपत्तीति उपभोगसुखस्स विनासो अनुपलद्धि. जोति चेव जोतिपरायणभावो च सुक्कपक्खो.
दसहि अक्कोसवत्थूहीति लक्खणवचनं एतं यथा ‘‘यदि मे ब्याधिता होन्ति, दातब्बमिदमोसध’’न्ति, तस्मा दसहि अक्कोसवत्थूहि, तत्थ वा येन केनचि परिभासतीति अत्थो. एकग्गचित्तोति दानं दातुं अपेक्खितताय समाहितचित्तो.
पुग्गलसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. अय्यिकासुत्तवण्णना
१३३. जराजिण्णाति जराय जिण्णा. तेन पाकटजराय मत्थकप्पत्तिमाह. वयोवुड्ढाति वयसा वुड्ढा. तेन पच्छिमवयस्स ओसक्कसम्पवत्तिं वदति. जातिमहल्लिकाति जातिमहत्तगता. चिरकालं अतिक्कन्ताति द्वे तयो राजपरिवट्टे वीतिवत्ता. वयो-सद्दो साधारणवचनोपि जिण्णसद्दसन्निधानतो ओसानवयं एव वदतीति आह ‘‘पच्छिमवयं सम्पत्ता’’ति. अय्यिकाति मातामहिं सन्धाय वदति. हत्थी एव रतनभूतो हत्थिरतनन्ति आह ‘‘सतसहस्सग्घनकेना’’तिआदि. सब्बानि तानीति कुम्भकारभाजनानि, तेहि सद्धिं सत्तसन्तानस्स पमाणं दस्सेन्तो ‘‘तेसु ही’’तिआदिमाह, तं सुविञ्ञेय्यमेव.
अय्यिकासुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. इस्सत्तसुत्तवण्णना
१३५. अट्ठुप्पत्तिकोति एत्थ का अस्स अट्ठुप्पत्ति? तित्थियानं भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च अलाभाय अयसाय परिसक्कनं. तं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘भगवतो किरा’’तिआदि वुत्तं. यथा तं सब्बदिसासु यमकमहामेघो उट्ठहित्वा महाओघं विय सब्बा पारमियो ‘‘इमस्मिंयेव अत्तभावे विपाकं दस्सामा’’ति सम्पिण्डिता विय लाभसक्कारमहोघं निब्बत्तयिंसु. ततो ततो अन्नपानयानवत्थमालागन्धविलेपनादिहत्था खत्तियब्राह्मणादयो आगन्त्वा – ‘‘कहं भगवा, कहं देवदेवो नरासभो लोकनाथो’’ति भगवन्तं परियेसन्ति, सकटसतेहिपि पच्चये आहरित्वा ओकासं अलभमाना समन्ता गावुतप्पमाणम्पि सकटधुरेन सकटधुरं आहच्च तिट्ठन्ति चेव अनुवत्तन्ति च अन्धकविन्दब्राह्मणादयो विय. सब्बं खन्धके (महाव. २८२) तेसु तेसु सुत्तेसु च आगतनयेन वेदितब्बं. यथा च भगवतो, एवं भिक्खुसङ्घस्सपि. वुत्तम्पि – ‘‘तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवर…पे… परिक्खारानं, भिक्खुसङ्घोपि खो’’तिआदि (उदा. ३८), तथा ‘‘यावता खो, चुन्द, एतरहि सङ्घो वा गणो वा लोके उप्पन्नो, नाहं, चुन्द, अञ्ञं एकं सङ्घम्पि एकं गणम्पि समनुपस्सामि एवं लाभग्गयसग्गप्पत्तं, यथरिवायं, चुन्द, भिक्खुसङ्घो’’ति (दी. नि. ३.१७६). एवन्ति इदानि वुच्चमानाकारेन. निज्झत्तिन्ति सञ्ञत्तिं. नन्ति कथं.
एवं पुच्छितुं अयुत्तं तित्थियानं कथा महाजनसन्निपाते निय्यातिता होतीति. तस्मिं दातब्बं, चित्तप्पसादमत्तेन देन्तेपि हि पुञ्ञं पवड्ढति. आरोचितं अत्तनोति अधिप्पायो. भगवाति सत्थु आमन्तनं. चित्तं नाम यथापच्चयं पवत्तमानं निगण्ठा…पे… पसीदति पसन्नस्साति अधिप्पायो. पुब्बे अविसेसतो देय्यधम्मस्स दातब्बट्ठानं नाम पुच्छितं, इदानि तस्स महप्फलभावकरो दक्खिणेय्यविसेसोति आह ‘‘अञ्ञं तया पठमं पुच्छितं, अञ्ञं पच्छा’’ति. सल्लक्खेहि एतं. पच्छिमं पुरिमेन सद्धिं आनेहीति अधिप्पायो. पुच्छितस्स नाम पञ्हस्स कथनं मय्हमेव भारो. समुपब्यूळ्होति एकतो सेनाय रासिवसेन सम्पिण्डितोति अत्थो. तेनाह ‘‘रासिभूतो’’ति. असिक्खितोति सत्तट्ठसंवच्छरानि धनुसिप्पेन सिक्खितो. धनुसिप्पं सिक्खित्वापि कोचि कतहत्थो न होति, अयं पन असिक्खितो न कतहत्थो, पोङ्खानुपोङ्खभावोयेव ब्याममुट्ठिबन्धो. तिणपुञ्जमत्तिकापुञ्जादीसूति आदि-सद्देन पंसुपुञ्जवालुकपुञ्जसारफलकअयोघनादिके सङ्गण्हाति. अकतपरिचयोति तेसं सन्तिका विज्झनट्ठेन अकतपरिचयो. राजराजमहामत्तादिके उपेच्च असनं उपासनं, न कतं उपासनं एतेनाति अकतूपासनो. असिक्खिततादिना भीरुभावेन वा कायस्स छम्भनं सङ्कम्पनं उत्तासो एतस्स अत्थीति छम्भीति आह ‘‘पवेधितकायो’’ति.
दक्खिणेय्यताय अधिप्पेतत्ता ‘‘अरहत्तमग्गेन कामच्छन्दो पहीनो होती’’ति आह. अच्चन्तप्पहानस्स इच्छितत्ता ततियेनेव कुक्कुच्चं पहीनं होति पटिघसम्पयोगं. असेक्खस्स अयन्ति असेक्खं, सीलक्खन्धो. तयिदं न अग्गफलं सीलमेव अधिप्पेतं, अथ खो यं किञ्चि असेक्खसन्ताने पवत्तं सीलं, लोकुत्तरो एव न अधिप्पेतो सिक्खाय जातत्ता, एवं विमुत्तिक्खन्धोपीति. सेक्खस्स एसोति वा, अपरियोसितसिक्खत्ता सयमेव सिक्खतीति वा सेक्खो, चतूसु मग्गेसु हेट्ठिमेसु च तीसु फलेसु सीलक्खन्धो. उपरि सिक्खितब्बाभावतो असेक्खो. वुड्ढिप्पत्तो सेक्खोति असेक्खो. अग्गफलभूतो सीलक्खन्धो वुच्चेय्य, अट्ठकथायं पन विपस्सकस्स सीलस्स अधिप्पेतत्ता तथा अत्थो वुत्तो. सब्बत्थाति ‘‘असेक्खेना’’तिआदीसु. एत्थ च यथा सीलसमाधिपञ्ञाक्खन्धा मिस्सका अधिप्पेता, एवं विमुत्तिक्खन्धापीति तदङ्गविमुत्तिआदयोपि वेदितब्बा, न पटिप्पस्सद्धिविमुत्ति एव.
येन सिप्पेन इस्सासो होति, तं इस्सत्तन्ति आह ‘‘उसुसिप्प’’न्ति. यस्सा वायोधातुया वसेन सरीरं सञ्जातथामं होति, तं बलपच्चयं सन्धायाह ‘‘बलं नाम वायोधातू’’ति. समप्पवत्तितो हि विसमप्पवत्तिनिवारकधातु बलं नाम, तेन ततो अञ्ञं बलरूपं नाम नत्थि.
यस्मा अरहा एव एकन्ततो सोरतो, तस्स भावो सोरच्चन्ति आह ‘‘सोरच्चन्ति अरहत्त’’न्ति. एते द्वेति खन्ति सोरच्चन्ति एते द्वे धम्मा. पानीयं पिवन्ति एत्थाति पपा, यो कोचि जलासयो यं किञ्चि पानीयट्ठानन्ति आह ‘‘चतुरस्सपोक्खरणीआदीनी’’ति. उदकविकूलादीसु कमन्ति अतिक्कमन्ति एतेहीति सङ्कमनानि, सेतुआदीनि. सेतुकरणयुत्तट्ठाने सेतुं, चङ्कमनकरणयुत्तट्ठाने चङ्कमनं, मग्गकरणयुत्तट्ठाने मग्गं करेय्याति अयमेत्थ अधिप्पायो. तेनाह ‘‘पण्णासा’’तिआदि.
भिक्खाचारवत्तन्ति अरियानं हितं वत्तपटिपत्तिं. देन्तोपीति पि-सद्देन अखीणासवस्स देन्तोपीति इममत्थं दस्सेति यस्स कस्सचिपि देन्तेनपि कम्मफलं सद्दहित्वा विप्पसन्नचित्तेनेव दातब्बत्ता. थनयन्ति इदं तस्स महामेघभावदस्सनं, यो हि महावस्सं वस्सति, सो गज्जन्तो विज्जुम्मालं विस्सज्जेन्तो पवस्सति. अभिसङ्खरित्वा समोधानेत्वाति खादनीयस्स विविधजातियानि सम्पिण्डेत्वा. तेनाह ‘‘रासिं कत्वा’’ति.
पकिरणं नाम विकिरणम्पि होति अनेकत्थत्ता धातूनन्ति आह ‘‘विकिरती’’ति. पकिरन्तो विय वा दानं देतीति इमिना गुणखेत्तमेव अपरियेसित्वा करुणाखेत्तेपि महादानं पवत्तेतीति दस्सेति. तेन ‘‘पकिरेती’’ति वदन्तेन भगवता अट्ठुप्पत्तियं आगततित्थियवादेन अप्पटिसेधिततापि दीपिता होति. पुञ्ञधाराति पुञ्ञमयधारा पुञ्ञाभिसन्दा. सिनेहयन्तीति थूलधारेनपि सिनेहेन सिनिद्धं करोन्ती. किलेदयन्तीति अल्लभावं पापयन्ती. यथायं पुञ्ञधारा दातारं अन्तो सिनेहेति पूरेति अभिसन्देति, एवं पटिग्गाहकानम्पि अन्तो सिनेहेति पूरेति अभिसन्देति. तेनेवाह ‘‘ददं पियो होति भजन्ति नं बहू’’तिआदि (अ. नि. ५.३४) एवं सन्तेपि ‘‘दातारं अभिवस्सती’’ति वुत्तत्ता अट्ठकथायं दायकवसेनेव ‘‘सिनेहेती’’ति वुत्तं, यस्मा वा पटिग्गाहकस्स सिनेहुप्पत्ति आमिसनिस्सिताति दायकवसेनेव वुत्तं.
इस्सत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. पब्बतूपमसुत्तवण्णना
१३६. खत्तियाति अभिसेकप्पत्ता. इस्सरियमदो कामगेधो. पथविमण्डलस्स महन्तता तंनिवासिनं अनुयन्तताति सब्बमिदं यथिच्छितस्स राजकिच्चस्स सुखेन समिज्झनस्स कारणकित्तनं. यादिसे राजकिच्चे उस्सुक्कं आपन्नो, तं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘एस किरा’’तिआदि वुत्तं. अन्तरगमनानीति तिण्णं निरन्तरगमनानं अन्तरन्तरा गमनानि. चोरा चिन्तयिंसूति एको अन्तरभोगिको राजापराधिको पञ्चसतमनुस्सपरिवारो चोरियं करोन्तो विचरति, ते सन्धाय वुत्तं.
‘‘अयुत्तं ते कत’’न्ति सचाहं वक्खामीति योजना. धुरविहारेति रथस्स धुरं विय नगरस्स धुरभूते विहारे. सन्थम्भितुन्ति विस्सासभावेन उपट्ठातुं. सद्धायिकोति सद्धाय अयितब्बो, सद्धेय्योति अत्थो. तेनाह ‘‘सद्धातब्बो’’ति. पच्चयिकोति पत्तियायितब्बो. अब्भसमं पुथुलभावेन. निप्पोथेन्तोति निम्मद्देन्तो. सण्हकरणीयं अतिसण्हं पिसन्तो निसदपोतो विय पिसन्तो.
धम्मचरियातिआदित्तम्पि सीसं चेलञ्च अज्झुपेक्खित्वा सम्मापटिपत्ति एव कातब्बा तस्सा एव परलोके पतिट्ठाभावतो. आचिक्खामीति कथेमि, कथेन्तो च यथा तमत्थं सम्मदेव राजा जानाति, एवं जानापेमीति. निप्फत्ति युद्धेन कातब्बअत्थसिद्धि. विसिनोति बन्धति यथाधिप्पेतं चित्तं एतेनाति विसयो, समत्थभावो. मन्तसम्पन्नाति सम्पन्नराजमन्ता. महाअमच्चाति महोसधादिसदिसा नीतिसत्थछेका अमच्चपुरिसा. उपलापेतुन्ति परेसं अन्तरे विरोधत्थं सङ्गण्हितुं.
द्वेयेव पब्बताति पब्बतसदिसा द्वेयेव गहिता. राजोवादेति राजोवादसुत्ते. आगताव तत्तन्तिया अनुरूपत्थं. विलुम्पमानाति इति-सद्दो आदिअत्थो. विपत्तीति भोगपरिहानादिविनासो. हत्थियुद्धादीहि जरामरणं जिनितुं न सक्का सत्तस्स अविसयभावतो. येन पन जिनितुं सक्का, तं दस्सेन्तो भगवा ‘‘बुद्धे…पे… निवेसये’’ति आह. रतनत्तये हि सद्धा निविट्ठा मूलजाता पतिट्ठिता एकन्ततो जरामरणविजयाय होति. तेनाह ‘‘तस्मा सद्ध’’न्ति.
पब्बतूपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
ततियवग्गवण्णना निट्ठिता.
सारत्थप्पकासिनिया संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय
कोसलसंयुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.