१. पठमवग्गो

१. दहरसुत्तवण्णना

११२. भगवता सद्धिं सम्मोदीति भगवतो गुणे अजानन्तो कोसलराजा अत्तनो खत्तियमानेन केवलं भगवता सद्धिं सम्मोदि. पठमागते हि सत्थरि तस्स सम्मोदिताकारं दस्सेतुं ‘‘यथा’’तिआदि वुत्तं. यथा खमनीयादीनि पुच्छन्तोति यथा भगवा ‘‘कच्चि ते, महाराज, खमनीयं, कच्चि यापनीय’’न्तिआदिना तेन रञ्ञा सद्धिं पठमं पवत्तमोदो अहोसि पुब्बभासिताय, तदनुकरणेन एवं सोपि राजा भगवता सद्धिं समप्पवत्तमोदो अहोसीति योजना. तं पन समप्पवत्तमोदनं उपमाय दस्सेतुं ‘‘सीतोदकं विया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सम्मोदितन्ति संसन्दितं एकीभावन्ति सम्मोदनकिरियाय समानतं एकरूपतं, खमनीयन्ति ‘‘इदं चतुचक्कं नवद्वारं सरीरयन्तं दुक्खबहुलताय सभावतो दुस्सहं, कच्चि खमितुं सक्कुणेय्य’’न्ति पुच्छति. यापनीयन्ति पच्चयायत्तवुत्तिकं चिरपबन्धसङ्खाताय यापनाय कच्चि यापेतुं सक्कुणेय्यं. सीसरोगादिआबाधाभावेन कच्चि अप्पाबाधं. दुक्खजीविकाभावेन कच्चि अप्पातङ्कं. तंतंकिच्चकरणे उट्ठानसुखताय कच्चि लहुट्ठानं. तदनुरूपबलयोगतो कच्चि बलं. सुखविहारसम्भवेन कच्चि फासुविहारो अत्थीति तत्थ तत्थ कच्चि-सद्दं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो. बलवप्पत्ता पीति पीतियेव. तरुणपीति पामोज्जं. सम्मोदनं जनेति करोतीति सम्मोदनीयं. सम्मोदितब्बतो सम्मोदनीयन्ति इमं पन अत्थं दस्सेन्तो ‘‘सम्मोदितुं युत्तभावतो’’ति आह. सरितब्बभावतोति अनुस्सरितब्बभावतो. ‘‘सरणीय’’न्ति वत्तब्बे दीघं कत्वा ‘‘सारणीय’’न्ति वुत्तं.

सुय्यमानसुखतोति आपाथमधुरतं आह, अनुस्सरियमानसुखतोति विमद्दरमणीयतं. ब्यञ्जनपरिसुद्धतायाति सभावनिरुत्तिभावेन तस्सा कथाय वचनचातुरियमाह, अत्थपरिसुद्धतायाति अत्थस्स निरुपक्किलेसतं. अनेकेहि परियायेहीति अनेकेहि कारणेहि. अदिट्ठत्ताति उपसङ्कमनवसेन अदिट्ठत्ता. गुणागुणवसेनाति गुणवसेन गम्भीरभावं वा अगुणवसेन उत्तानभावं वा. ओवट्टिकसारं कत्वाति ओवट्टिकाय गहेतब्बसारवत्थुं कत्वा. लोकनिस्सरणभवोक्कन्तिपञ्हन्ति लोकतो निस्सटभावपञ्हञ्चेव आदितो भवोक्कमनपञ्हञ्च. सत्थु सम्मासम्बुद्धतं पुच्छन्तो हि ‘‘किं भवं गोतमो सब्बलोकतो निस्सटो, सब्बसत्तेहि च जेट्ठो’’ति? पुच्छति नाम. यथा हि सत्थु सम्मासम्बुद्धताय लोकतो निस्सटता विञ्ञायति, एवं सब्बसत्तेहि जेट्ठभावतो सेट्ठभावतो. स्वायमत्थो अग्गपसादसुत्तादीहि (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४) विभावेतब्बो. कथं पन सम्बुद्धता विञ्ञायतीति? अविपरीतधम्मदेसनतो. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गसंवण्णनादीसु (विसुद्धि. महाटी. १.१२४) वुत्तनयेन वेदितब्बो.

राजा सत्थु अविपरीतधम्मदेसनं अजानन्तो ततो एवस्स सम्मासम्बोधिं असद्दहन्तो ‘‘वुड्ढतरेसुपि चिरपब्बजितेसु सम्मासम्बुद्धभावे अलब्भमाने तब्बिपरीते कथं लब्भेय्या’’ति मञ्ञमानो ‘‘किं पन भवं गोतमो’’तिआदिं वक्खति. राजा अत्तनो लद्धिया न पुच्छति अत्तनो सम्मुखा तेहि असम्मासम्बुद्धभावस्सेव पटिञ्ञातत्ता. यस्मा ते मुसावादिताय अत्तनो उपट्ठाकादीनं ‘‘बुद्धा मय’’न्ति पटिजानिंसु, तस्मा वुत्तं ‘‘लोके महाजनेन गहितपटिञ्ञावसेन पुच्छती’’ति. स्वायमत्थो आगमिस्सति. बुद्धसीहनादन्ति बुद्धानं एव आवेणिकं सीहनादं. कामं मग्गञाणपदट्ठानं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, सम्बोधिञाणे पन गहिते तं अत्थतो गहितमेव होतीति वुत्तं ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणसङ्खातं सम्मासम्बोधि’’न्ति.

पब्बज्जूपगमनेनाति याय कायचि पब्बज्जाय उपगमनमत्तेन समणा, न समितपापताय. जातिवसेनाति जातिमत्तेन ब्राह्मणा, न बाहितपापताय. पब्बजितसमूहसङ्खातो सङ्घोति पब्बजितसमूहतामत्तेन सङ्घो, न निय्यानिकदिट्ठिविसुद्धसीलसामञ्ञवसेन संहतत्ताति अधिप्पायो. एतेसं अत्थीति एतेसं सब्बञ्ञुपटिञ्ञातानं परिवारभूतो अत्थि. स्वेवाति पब्बजितसमूहसङ्खातो एव. केचि पन ‘‘पब्बजितसमूहवसेन. सङ्घिनो, गहट्ठसमूहवसेन गणिनो’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं गणे एव लोके सङ्घसद्दस्स निरुळ्हत्ता. आचारसिक्खापनवसेनाति अचेलकवतचरियादि-आचारसिक्खापनवसेन. पाकटाति सङ्घीआदिभावेन पकासिता. ‘‘अप्पिच्छा’’ति वत्वा तत्थ लब्भमानं अप्पिच्छतं दस्सेतुं ‘‘अपिच्छताय वत्थम्पि न निवासेन्ती’’ति वुत्तं. न हि तेसु सासनिकेसु विय सन्तगुणनिगुहना अप्पिच्छा लब्भतीति. यसोति कित्तिसद्दो. तरन्ति एतेन संसारोघन्ति एवं सम्मतत्ता तित्थं वुच्चति लद्धीति आह ‘‘तित्थकराति लद्धिकरा’’ति. साधुसम्मताति ‘‘साधू’’ति सम्मता, न साधूहि सम्मताति आह ‘‘सन्तो…पे… पुथुज्जनस्सा’’ति.

कप्पकोलाहलन्ति कप्पतो कोलाहलं, ‘‘कप्पुट्ठानं भविस्सती’’ति देवपुत्तेहि उग्घोसितमहासद्दो. इमेति पूरणादयो. बुद्धकोलाहलन्ति देवताहि घोसितं बुद्धकोलाहलं. पयिरुपासित्वाति पुरिससुतिपरम्पराय सुत्वा. चिन्तामणिविज्जा नाम परचित्तजानापनविज्जा. सा केवट्टसुत्ते ‘‘मणिका’’ति आगता, आदि-सद्देन गन्धारिसम्भवविज्जादिं सङ्गण्हाति. तत्थ गन्धारिया विकुब्बनं दस्सेति. अत्तभावेति सरीरे. राजुस्माति राजतेजो.

सुक्कधम्मोति अनवज्जधम्मो निक्किलेसता. इदं गहेत्वाति इदं परम्मुखा ‘‘मयं बुद्धा’’ति वत्वा अत्तनो सम्मुखा ‘‘न मयं बुद्धा’’ति तेहि वुत्तवचनं गहेत्वा. एवमाहाति ‘‘येपि ते, भो गोतम…पे… नवो च पब्बज्जाया’’ति एवं अवोच. अत्तनो पटिञ्ञं गहेत्वाति ‘‘न मयं बुद्धा’’ति तेसं अत्तनो पुरतो पवत्तितं पटिञ्ञं गहेत्वा. ईदिसे ठाने किं-सद्दो पटिसेधवाचको होतीति वुत्तं ‘‘किन्ति पटिक्खेपवचन’’न्ति, कस्मा पटिजानातीति अत्थो?

न उञ्ञातब्बाति न गरहितब्बा. गरहत्थो हि अयं उ-सद्दो. ‘‘दहरो’’ति अधिकतत्ता वक्खमानत्ता च ‘‘खत्तियोति राजकुमारो’’ति वुत्तं. उरसा गच्छतीति उरगो, यो कोचि सप्पो, इध पन अधिप्पेतं दस्सेतुं ‘‘आसीविसो’’ति आह. सीलवन्तं पब्बजितं दस्सेति सामञ्ञतो ‘‘भिक्खू’’ति वदन्तो. इध पन यस्मा ‘‘भवम्पि नो गोतमो’’तिआदिना भगवन्तं उद्दिस्स कथं समुट्ठापेसि, तस्मा भगवा अत्तानं अब्भन्तरं अकासि. यदिपि विसेसो सामञ्ञजोतनाय विभावितो होति, संसयुप्पत्तिदीपकं नोति वुत्तग्गहणं पन तं परिच्छिज्जतीति. तेनाह ‘‘देसनाकुसलताया’’तिआदि. इदानि अवञ्ञापरिभवे पयोगतो विभावेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अचित्तीकताकारवसेन अवञ्ञाय पाकटभावो, वम्भनवसेन परिभवस्साति अधिप्पायेन कायपयोगवसेन अवञ्ञा दस्सिता, वचीपयोगवसेन परिभवो, उभयं पन उभयत्थापि पभेदतो गहितं, अवञ्ञपरिभवानं द्विन्नम्पि उभयत्थ परिग्गहो. तं सब्बम्पीति तं अवञ्ञादि सब्बम्पि. चतूसुपि तं न कातब्बमेव सम्पति आयतिञ्च अनत्थावहत्ता.

तदत्थदीपनाति तस्स आदितो वुत्तस्स अत्थस्स दीपना. विसेसत्थदीपनाति ततो विसिट्ठत्थदीपना. खेत्तानं अधिपतीति खत्तियोति निरुत्तिनयेन सद्दसिद्धि वेदितब्बा. खेत्ततो विवादा सत्ते तायतीति खत्तियोति लोकिया कथयन्ति. ‘‘महासम्मतो, खत्तियो, राजा’’ति एवमागतेसु इमेसु दुतियं. अक्खरन्ति समञ्ञा. सा हि उदयब्बयाभावतो ‘‘न कदाचि खरतीति अक्खर’’न्ति वुत्ता. तेनाह ‘‘नामगोत्तं न जीरती’’ति. जातिसम्पन्नन्ति सम्पन्नजातिं अतिविसुद्धजातिं. तीणि कुलानीति ब्राह्मणवेस्ससुद्दकुलानि. अतिक्कमित्वाति अत्तनो जातिसम्पत्तिया अभिभवित्वा.

केवलं नामपदं वुत्तं आख्यातपदं अपेक्खतेवाति आह ‘‘ठानं हीति कारणं विज्जती’’ति. उद्धटदण्डेनाति समन्ततो उब्भतेन दण्डेन सासनेन, बलवं उपक्कमं गरुकं राजानम्पि. तं खत्तियं परिवज्जेय्याति खत्तियं अवञ्ञापरिभवकरणतो वज्जेय्य. तेनाह ‘‘न घट्टेय्या’’ति.

उरगस्स च नानाविधवण्णग्गहणे कारणं वदति ‘‘येन येन ही’’तिआदिना. बहुभक्खन्ति महाभक्खं सब्बभक्खखादकं. पावकं सोधनत्थेन असुद्धस्सपि दहनेन. सोति मग्गो. कण्हो वत्तनी इमस्साति कण्हवत्तनी. महन्तो अग्गिक्खन्धो हुत्वा. यावब्रह्मलोकप्पमाणोति कप्पवुट्ठानकाले अरञ्ञे अग्गिना गहिते कालन्तरे एव कट्ठतिणरुक्खादिसम्भवोति दस्सेतुं ‘‘जायन्ति तत्थ पारोहा’’ति पाळियं वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह.

डहितुं न सक्कोति पच्चक्कोसनादिना. विनस्सन्ति समणतेजसा विनासितत्ता. ‘‘न तस्सा’’ति एत्थ न-कारं ‘‘विन्दरे’’ति एत्थ आनेत्वा सम्बन्धितब्बन्ति आह ‘‘न विन्दन्ती’’ति. वत्थुमत्तावसिट्ठोति ठानमेव नेसं अवसिस्सति, सयं पन सब्बसो सह धनेन विनस्सन्तीति अत्थो.

‘‘सम्मदेव समाचरे’’ति एत्थ यथा राजादीसु सम्मा समाचरेय्य, तं विभागेन दस्सेन्तो ‘‘खत्तियं तावा’’तिआदिमाह. तं सुविञ्ञेय्यमेव. तिस्सो कुलसम्पत्तियोति खत्तिय-ब्राह्मणगहपति-महासालकुलानि वदति. पञ्च रूपिब्रह्मलोके, चत्तारो अरूपीब्रह्मलोकेति एवं नव ब्रह्मलोके कम्मभवविभागेन, सेसानं गणनानं उपपत्तिभवविभागेन.

अभिक्कन्तन्ति अतिविय कमनीयं. सा पनस्सा कन्तता अतिविय इट्ठताय मनवड्ढनताय सोभनतायाति आह ‘‘अतिइट्ठं अतिमनापं अतिसुन्दरन्ति अत्थो’’ति. ‘‘अभिक्कन्त’’न्ति वचनं अपेक्खित्वा नपुंसकनिद्देसो, वचनं पन भगवतो धम्मदेसनाति तथा वुत्तं. अत्थमत्तदस्सनं वा एतं, तस्मा अत्थवसेन लिङ्गविभत्तिविपरिणामो वेदितब्बो. दुतियपदेपि एसेव नयो.

अधोमुखठपितन्ति केनचि अधोमुखं ठपितं. हेट्ठामुखजातन्ति सभावेनेव हेट्ठामुखं जातं. उग्घाटेय्याति विवटं करेय्य. हत्थे गहेत्वाति ‘‘पुरत्थाभिमुखो उत्तराभिमुखो वा गच्छा’’तिआदीनि अवत्वा हत्थे गहेत्वा निस्सन्देहं कत्वा ‘‘एस मग्गो’’ति एवं वत्वा ‘‘गच्छा’’ति वदेय्य. काळपक्खचातुद्दसीति काळपक्खे चातुद्दसी. निक्कुज्जितं उक्कुज्जेय्याति आधेय्यस्स अनाधारभूतं भाजनं तस्स आधारभावापादनवसेन उक्कुज्जेय्य. अञ्ञाणस्स अभिमुखत्ता हेट्ठामुखजातताय सद्धम्मविमुखं, ततो एव अधोमुखभावेन असद्धम्मे पतितन्ति एवं पदद्वयं यथारहं योजेतब्बं, न यथासङ्खयं. कामं कामच्छन्दादयोपि पटिच्छादका, मिच्छादिट्ठि पन सविसेसं पटिच्छादिकाति आह ‘‘मिच्छादिट्ठिगहनपटिच्छन्न’’न्ति. तेनाह भगवा – ‘‘मिच्छादिट्ठिपरमाहं, भिक्खवे, वज्जं वदामी’’ति (अ. नि. १.३१०). सब्बापायगामिमग्गो कुम्मग्गो ‘‘कुच्छितो मग्गो’’ति कत्वा. सम्मादिट्ठिआदीनं उजुपटिपक्खताय मिच्छादिट्ठिआदयो अट्ठ मिच्छत्तधम्मा मिच्छामग्गो. तेनेव हि तदुभयपटिपक्खतं सन्धाय ‘‘सग्गमोक्खमग्गं आविकरोन्तेना’’ति वुत्तं. सप्पिआदिसन्निस्सयो पदीपो न तथा उज्जलो, यथा तेलसन्निस्सयोति तेलपज्जोतग्गहणं. एतेहि परियायेहीति एतेहि निक्कुज्जितुक्कुज्जनपटिच्छन्नविवरणादिउपमोपमितब्बप्पकारेहि.

पसन्नाकारन्ति पसन्नेहि कातब्बं सक्कारं. सरणन्ति पटिसरणं परायणं. अज्जताति अज्जाति पदस्स वड्ढनमत्तं हेत्थ ता-सद्दो यथा ‘‘देवता’’ति. पाणेहि उपेतन्ति पाणेहि सह सरणं उपेतं. ‘‘याव मे पाणा धरन्ति, ताव सरणं गतमेव मं धारेतू’’ति आपाणकोटिकं अत्तनो सरणगमनं पवेदेति. तेनाह ‘‘याव मे’’तिआदि. यं पनेत्थ अत्थतो अविभत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेव.

दहरसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. पुरिससुत्तवण्णना

११३. पुरिमसुत्तेति पुरिमसुत्तदेसनायं. तत्थ हि उपसङ्कमन्तवेलाय सत्थु गुणे अजानन्तो केवलं सम्मोदनं करोति. देसनं सुत्वा पन सत्थु गुणे ञत्वा सरणङ्गतत्ता इध इमस्मिं समागमे अभिवादेसि पञ्चपतिट्ठितेन वन्दि. अत्तानं अधि अज्झत्तं, अविजहेन अत्तानं अधिकिच्च उद्दिस्स पवत्तधम्मा अज्झत्तं एकज्झं गहणवसेन, भुम्मत्थे चेतं पच्चत्तवचनं. कामञ्चायं अज्झत्तसद्दो गोचरज्झत्तविसयज्झत्तअज्झत्तज्झत्तेसु पवत्तति. ते पनेत्थ न युज्जन्तीति वुत्तं ‘‘नियकज्झत्त’’न्ति, नियकसङ्खातअज्झत्तधम्मेसूति अत्थो. तेनाह ‘‘अत्तनो सन्ताने’’ति. लुब्भनलक्खणोति गिज्झनलक्खणो, आरम्मणे दळ्हग्गहणसभावोति अत्थो. दुस्सनलक्खणोति कुज्झनलक्खणो, ब्यापज्जनसभावोति अत्थो. मुय्हनलक्खणोति अञ्ञाणलक्खणो, आरम्मणे सभावसम्मोहभावोति अत्थो. विहेठेन्तीति अत्थनासनअनत्थुप्पादनेहि विबाधेन्ति. ततो एव यथा सग्गमग्गेसु न दिस्सति, एवं करोन्तीति आह ‘‘नासेन्ति विनासेन्ती’’ति. अत्तनि सम्भूताति सन्ताने निब्बत्ता.

पुरिससुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. जरामरणसुत्तवण्णना

११४. अञ्ञत्र जरामरणाति जरामरणेन विना. जरामरणविरहितो जातो नाम अत्थि नु खोति पुच्छति. पाळियं जातस्साति पच्चत्ते सामिवचनं. महासालाति इमिना र-कारस्स ल-कारं कत्वा ‘‘महासाला’’ति वुत्तन्ति दस्सेति यथा ‘‘पुरत्थियोति पुलत्थियो’’ति. महासारप्पत्ताति महन्तं विभवसारं पत्ता. कोटिसतं धनं, अयमेव वा पाठो. ‘‘कुम्भं नाम दस अम्बणानी’’ति वदन्ति. इस्सराति विभविस्सरियेन इस्सरा. सुवण्णरजतभाजनादीनन्ति आदि-सद्देन वत्थसेय्यावसथादिं सङ्गण्हाति. असाधारणधनानं निधानगतत्ता ‘‘अनिधानगतस्सा’’ति वुत्तं. तुट्ठिकरणस्साति पासादसिविकादिसुखसाधनस्स.

आरका किलेसेहीति निरुत्तिनयेन सद्दसिद्धिमाह. आरकाति च सब्बसो समुच्छिन्नत्ता तेहि दूरेति अत्थो. रागादीनं हतत्ता, पापकरणे रहाभावतो, अनुत्तरदक्खिणेय्यतादिपच्चया च अरहं. कामञ्चायं संयुत्तवण्णना, अभिधम्मनयो एव पन निप्परियायोति आह ‘‘चत्तारो आसवा’’ति ब्रह्मचरियवासन्ति मग्गब्रह्मचरियवासं. वुट्ठाति वुट्ठवन्तो. चतूहि मग्गेहि करणीयन्ति पच्चेकं चतूहि मग्गेहि कत्तब्बं परिञ्ञापहानसच्छिकिरियभावनाभिसमयं. एवं गतं सोळसविधं होति. ओसीदापनट्ठेन भारा वियाति भारा. तेनाह ‘‘भारा हवे पञ्चक्खन्धा’’तिआदि (सं. नि. ३.२२). अत्तपटिबद्धताय अत्तनो अविजहनतो परमत्थदेसनाय च परमत्थो अरहत्तं. कामञ्चायमत्थो सब्बसमिद्धिससन्ततिपरियापन्नो अनवज्जधम्मो सम्भवति अकुप्पसभावा, अपरिहानधम्मेसु पन अग्गभूते अरहत्ते सातिसयो, न इतरेसूति ‘‘अरहत्तसङ्खातो’’तिआदि वुत्तं. ओरम्भागियुद्धम्भागियविभागं दसविधम्पि भवेसु संयोजनं किलेसकम्मविपाकवट्टपच्चयो हुत्वा निस्सरितुं अप्पदानवसेन बन्धतीति भवसंयोजनं. सतिपि हि अञ्ञेसं तप्पक्खियभावेन विना संयोजनानि तेसं तप्पच्चयभावो अत्थि, भवनियामो ओरम्भागियुद्धम्भागियसङ्गहितोति तंतंभवनिब्बत्तककम्मनियामो च होति, न च उपच्छिन्नसंयोजनस्स कतानिपि कम्मानि भवं निब्बत्तेन्तीति तेसंयेव संयोजनट्ठो दट्ठब्बो. सम्मा कारणेहि जानित्वाति ञायेन दुक्खादीसु सो यथा जानितब्बो; तथा जानित्वा, पुब्बकालकिरियाविमुत्ता हि अपरकालकिरिया च यथा सम्भवति, तं दस्सेतुं ‘‘मग्गपञ्ञाया’’तिआदि वुत्तं.

भिज्जनसभावो खणायत्तत्ता. निक्खिपितब्बसभावो मरणधम्मत्ता. अयं कायो उस्मायुविञ्ञाणापगमो छड्डनीयधम्मो, यस्मिं यं पतिट्ठितं, तं तस्स सन्तानगतविप्पयुत्तन्ति कत्वा वत्तब्बतं अरहतीति आह ‘‘खीणासवस्स हि अजीरणधम्मोपि अत्थी’’तिआदि. तेनाह भगवा ‘‘इमस्मिंयेव ब्याममत्ते कळेवरे ससञ्ञिम्हि समनके लोकञ्च पञ्ञपेमि लोकसमुदयञ्च लोकनिरोधञ्चा’’तिआदि (सं. नि. १.१०७; अ. नि. ४.४५). अस्स खीणासवस्स, ‘‘जीरणधम्म’’न्ति यथावुत्तं अजीरणधम्मं ठपेत्वा जीरणधम्मं दस्सेन्तो ‘‘तेसंपायं कायो भेदनधम्मो’’ति एवमाह. जरं पत्तस्सेव हिस्स भेदननिक्खिपितब्बतानियते अत्थे सुत्तदेसना पवत्ता. अत्थस्स उप्पत्ति अट्ठुप्पत्ति, सा एतस्स अत्थीति अट्ठुप्पत्तिको. किर-सद्दो अनुस्सवत्थो, तेन अनुस्सवागतोयमत्थो, न अट्ठकथागतोति दीपेति. तेनाह ‘‘वदन्ती’’ति. येनायं अत्थो हेतुना अट्ठुप्पत्तिको, तं दस्सेतुं ‘‘सिविकसालायं निसीदित्वा कथित’’न्ति वुत्तं. ‘‘विहरति जेतवने’’ति निदानवचनेन यथा न विरुज्झति, तथा वेदितब्बं. ननु इमस्स सुत्तस्स पुच्छावसिको निक्खेपोति? सच्चमेतं, सुत्तेकदेसं पन सन्धाय अट्ठुप्पत्तिकतावचनं. केचि पन ‘‘यानं आरुहित्वा राजा आगतो, रञ्ञो आरोहनीयरथं दस्सेत्वा वुत्त’’न्तिपि वदन्ति.

सरीरे फेणपिण्डसमे किं वत्तब्बं? सब्भि सद्धिन्ति साधूहि सह पवेदयन्ति. न हि कदाचि साधूनं साधूहि सह कत्तब्बा होन्ति, तस्मा सीदनसभावानं किलेसानं भिज्जनप्पत्तत्ता निब्बानं सब्भीति वुच्चति. पुरिमपदस्साति ‘‘सतञ्च धम्मो न जरं उपेती’’ति पदस्स. कारणं दस्सेन्तो ब्यतिरेकवसेन. सतं धम्मो निब्बानं किलेसेहि संसीदनभिज्जनसभावो न होति, तस्मा तं आगम्म जरं न उपेति. किलेसा पन तन्निमित्तका, एवमयं वुत्तकारणतो जरं न उपेतीति. तेनाह ‘‘इद’’न्तिआदि. सुन्दराधिवचनं वा एतं ‘‘सब्भी’’ति पदं अपापतादीपनतो, सब्भिधम्मभूतन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘विरागो तेसं अग्गमक्खायति (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४), न तेन धम्मेन समत्थि किञ्ची’’ति (खु. पा. ६.४; सु. नि. २२७) च.

जरामरणसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. पियसुत्तवण्णना

११५. रहसि गतस्साति जनसम्बाधतो अपक्कन्तस्स. निलीनस्स तेनेव जनविवेकेन एकमन्तं निसज्जाय एकीभावेन पटिसल्लीनस्स विय. तेनाह ‘‘एकीभूतस्सा’’ति. सब्बञ्ञुभासितं करोन्तो आह तस्स वचनं ‘‘एवमेत’’न्ति सम्पटिच्छित्वा तस्स वचनं तथापच्चनुभासन्तो. अन्तकेनाधिपन्नत्ता एव खेत्तवत्थुहिरञ्ञसुवण्णादि मानुसं भवं जहतो. अनुगन्ति अनुगतं, तमेव अनुगामीति अत्थो. निचयन्ति उपरूपरि वड्ढिया निचितभूतं. सम्परायिकन्ति सम्पराय हितं.

पियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. अत्तरक्खितसुत्तवण्णना

११६. पीदहनन्ति संयमनं. कम्मपथभेदं अप्पत्तस्साति सुपिनकालो विय पवत्तिमत्तताय कम्मपथविसेसं अगतस्स. कम्मस्साति अकुसलकम्मस्स. संवरन्ति संवरभावं दस्सेति, इतरस्स पन संवरभावो पुरिमेहि तीहि पदेहि दस्सितोवाति. ओत्तप्पम्पि गहितमेव तदविनाभावतो. न हि पापजिगुच्छनं पापउत्रासरहितं, उत्रासो वा पापजिगुच्छनरहितो अत्थीति.

अत्तरक्खितसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. अप्पकसुत्तवण्णना

११७. उळारसद्दो सेट्ठे बहुके च दिस्सतीति आह ‘‘पणीते च बहुके चा’’ति. मानमज्जनेनाति मानवसेन मदप्पत्तिया. अतिक्कमन्ति साधुमरियादवीतिक्कमलक्खणं दोसं. कूटो पासो.

अप्पकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. अड्डकरणसुत्तवण्णना

११८. यस्मा कामनिमित्तं सत्तो सम्पजानमुसा भासति, तस्मा कामा तस्स पतिट्ठा पच्चयो कारणन्ति आह ‘‘कामहेतू’’तिआदि. भद्रमुखसीसेन विटटुभं भद्रोपचारेन उपचरतीति अत्थो, विनिच्छयो करीयति एत्थाति अड्डकरणं, विनिच्छयट्ठानं. खिप्पन्ति कूटं, मच्छखिप्पन्तिपि वट्टति. ओड्डितन्ति ओड्डनवसेन फलं पापितं.

अड्डकरणसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. मल्लिकासुत्तवण्णना

११९. ‘‘कस्मा पुच्छती’’ति? पुच्छाकारणं चोदेत्वा समुदयतो पट्ठाय दस्सेतुं ‘‘अयं किर मल्लिका’’तिआदि वुत्तं. मालारामं गन्त्वाति अत्तनो पितु मालारामं रक्खणत्थञ्चेव अवसेसपुप्फग्गहणत्थञ्च गन्त्वा. कासिगामेति कासिरट्ठस्स गामे. सो किर गामो महाकोसलराजेन अत्तनो धीतुया पतिघरं गच्छन्तिया पुप्फमूलत्थाय दिन्नो, तंनिमित्तं. भागिनेय्येन अजातसत्तुना. तस्साति रञ्ञो पसेनदिस्स. साति मल्लिका. निवत्तितुन्ति तस्सा धम्मताय निवत्तितुं तस्सा वचनं पटिक्खिपितुं. नेवज्झगाति वत्तमानत्थे अतीतवचनन्ति आह ‘‘नाधिगच्छती’’ति. पुथु अत्ताति तेसं सत्तानं अत्ता.

मल्लिकासुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. यञ्ञसुत्तवण्णना

१२०. थूणन्ति यञ्ञूपत्थम्भं. उपनीतानि यञ्ञं यजितुं आरम्भाय. एत्तावताति ‘‘इध, भन्ते…पे… रुदमाना परिकम्मानि करोन्ती’’ति एत्तकेन पाठेन. सन्निट्ठानन्ति ‘‘नं इत्थिं लभिस्सामि नु खो, न नु खो लभिस्सामी’’ति निच्छयं अविन्दन्तो न ञायन्तो. फेणुद्देहकन्ति यथा यत्थ कुथिते फेणं उद्देहति न उपधीयति, एवं अनेकवारं फेणं उट्ठापेत्वा. तं दिवसन्ति तस्मिं रञ्ञा निद्दं अलभित्वा दुक्खसेय्यदिवसे. आलोकं ओलोकेत्वाति लोहकुम्भिमुखवट्टिसीसे पत्ते तत्थ महन्तं आलोकं ओलोकेत्वा. अत्तानो वचनं रञ्ञो पवत्तिञापनत्थं. महासद्दो उदपादि ‘‘एवरूपं यञ्ञं राजा कारापेती’’ति. वत्तुकामो अहोसि, वत्तुञ्च पन अविसहन्तो ‘‘स’’ इति वत्वा लोहकुम्भियं निमुग्गो. इमं गाथं वत्तुकामो अहोसीति अयं पनेत्थ सम्बन्धो. एस नयो सेसपदद्वयेपि. धम्मभेरिं चरापेसुं ‘‘कोचि कञ्चि पाणं मा हनतू’’ति. सो इत्थिसामिको पुरिसो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि अत्तनो उपनिस्सयसम्पत्तिया सत्तु च देसनाविलाससम्पत्तिया, राजा पन महाबोधिनिरुज्झनसभावत्ता किञ्चि विसेसं नाधिगच्छि.

सङ्गहवत्थूनीति लोकस्स सङ्गहकारणानि. निप्फन्नसस्सतो नवभागे कस्सकस्स दत्वा रञ्ञं एकभागग्गहणं दसमभागग्गहणं. एवं कस्सका हट्ठतुट्ठा सस्सानि सम्पादेन्तीति आह ‘‘सस्ससम्पादने मेधाविताति अत्थो’’ति. ततो ओरभागे किर छभागग्गहणं जातं. छमासिकन्ति छन्नं छन्नं मासानं पहोनकं. पासेतीति पासगते विय करोति. वाचाय पियस्स पियकरस्स कम्मं वाचापेय्यं. सब्बसो रट्ठस्स इद्धादिभावतो खेमं. निरब्बुदं चोरियाभावतो. इदञ्हि रट्ठं अचोरियं निरग्गळन्ति वुच्चति अपारुतघरभावतो.

उद्धंमूलकं कत्वाति उम्मूलं कत्वा. द्वीहि परियञ्ञेहीति महायञ्ञस्स पुब्बभागे पच्छा च पवत्तेतब्बेहि द्वीहि परिवारयञ्ञेहि. सत्तवीसति…पे… नस्साति सत्तवीसाधिकानं तिण्णं पसुसतानं द्वावीसतिया अस्सादीहि च सट्ठिअधिकद्विसतआरञ्ञकपसूहि च सद्धिं सम्पिण्डितानं पन नवाधिकछसतपसूनं मारणेन भेरवस्स पापभीरुकानं भयावहस्स. तथा हि वदन्ति –

‘‘छसतानि नियुज्जन्ति, पसूनं मज्झिमे हनि,

अस्समेधस्स यञ्ञस्स, अधिकानि नवापि चा’’ति.

सम्मन्ति युगच्छिद्दे पक्खिपितब्बदण्डकं. पासेन्तीति खिपन्ति. संहारिमेहीति सकटेहि वहितब्बेहि यूपेहि. पुब्बे किर एको राजा सम्मापासं यजन्तो सरस्सतिनदीतीरे पथविया विवरे दिन्ने निमुग्गोयेव अहोसि. अन्धबालब्राह्मणा गतानुगतिगता ‘‘अयं तस्स सग्गगमनमग्गो’’ति सञ्ञाय तत्थ सम्मापासयञ्ञं पट्ठपेन्ति. तेन वुत्तं ‘‘निमुग्गोकासतो पभुती’’ति. अयूपो अप्पकदिवसो यागो, सयूपो बहुदिवसं साधेय्यो सत्रयागो. मन्तपदाभिसङ्खतानं सप्पिमधूनं वाजमिति समञ्ञा, हिरञ्ञसुवण्णगोमहिं सादिसत्तरसकदक्खिणस्स. सारगब्भकोट्ठागारादीसु नत्थेत्थ अग्गळन्ति निरग्गळो. तत्थ किर यञ्ञे अत्तनो सापतेय्यं अनवसेसतो अनिगूहित्वा निय्यातीयति. महारम्भाति बहुपसुघातकम्मा. अट्ठकथायं पन ‘‘विविधा यत्थ हञ्ञरे’’ति वक्खमानत्ता ‘‘महाकिच्चा’’ति अत्थो वुत्तो, इध ‘‘महारम्भाति पपञ्चवसेन अजेळका’’तिआदि वुत्तन्ति ‘‘बहुपसुघातकम्मा’’ति अत्थो वुत्तो. निरारम्भाति एत्थापि वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. अनुगतं कुलन्ति अनुकुलं, कुलानुगतन्ति अत्थो वेदितब्बो. तेनाह ‘‘यं निच्चभत्तादि…पे… अत्थो’’ति.

यञ्ञसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. बन्धनसुत्तवण्णना

१२१. इदन्ति ‘‘इध, भन्ते’’तिआदिकं वचनं. ते भिक्खू आरोचेसुन्ति सम्बन्धो. तेसूति तेसु रञ्ञा बन्धापितमनुस्सेसु. सुकतकारणन्ति सुकारणकिरियं आरोचेसुं, न केवलं तेसं मनुस्सानं बन्धापितभावं. इदानि तमत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘रञ्ञो किरा’’तिआदि वुत्तं. अट्ठवङ्कोति अट्ठंसो. अन्तोघरचारिनोति अन्तेपुरवासिनो.

उक्कट्ठेति युद्धे. मन्तीसूति गुत्तमन्तीसु. अकुतूहलन्ति सञ्ञतं. पियन्ति पियायितब्बं. अन्नपानम्हि मधुरे अभुत्ते उप्पन्ने. अत्थेति अत्थे किच्चे जाते थिरन्ति न कथेन्ति कायबलमत्तेन अपनेतुं सक्कुणेय्यत्ता. सुट्ठु रत्तरत्ताति अतिविय रत्ता एव हुत्वा रत्ता. सारत्तेनाति सारभावेन सारभावसञ्ञाय. ओहारिनन्ति हेट्ठा हरणसीलन्ति आह ‘‘चतूसु अपायेसु आकड्ढनक’’न्ति. सिथिलन्ति सिथिलाकारं, न पन सिथिलं. तेनाह भगवा ‘‘दुप्पमुञ्च’’न्ति.

बन्धनसुत्तवण्णना निट्ठिता.

पठमवग्गवण्णना निट्ठिता.