२. अनाथपिण्डिकवग्गो
१. चन्दिमससुत्तवण्णना
९२. पब्बततटा सन्दमानो तथारूपो नदीनिवत्तनपदेसोपि सम्बाधट्ठानताय कच्छो वियाति आह ‘‘पब्बतकच्छेपी’’ति. पटिपक्खदूरीभावेन सेट्ठट्ठेन च एको उदेतीति एकोदि, एकग्गता. तस्मिं योगतो एकग्गचित्ता इध एकोदी. पटिपक्खतो अत्तानं निपयन्ति विसोधेन्तीति निपका, पञ्ञवन्तो. तेनाह ‘‘एकग्गचित्ता चेवा’’तिआदि. कायादिभेदं आरम्मणं सातिसयाय सतिया सरन्तीति सता. तेनाह ‘‘सतिमन्तो’’ति. सोत्थिं गमिस्सन्तीति यथावुत्तपदेसे मगा सोत्थिमनुपद्दवेन वत्तिस्सन्ति, एवं झानलाभिनो सोत्थिं किलेसेहि अनुपद्दुता वत्तिस्सन्ति. अयं किर देवपुत्तो ब्रह्मलोके निब्बानसञ्ञी, तस्मा एवमाह. भगवा ‘‘अयं देवपुत्तो अनिब्बानगामी समानो निब्बानगामिसञ्ञी, हन्दस्स निब्बानगामिनो दस्सेमी’’ति दुतियं गाथमाह. चतुन्नं ओघानं, संसारमहोघस्सेव वा परतीरभावतो परतीरन्ति निब्बानं. अम्बुनि जातो अम्बुजो, मच्छो. सुत्तजालं छिन्दित्वा मच्छा विय किलेसजालं भिन्दित्वा गमिस्सन्तीति.
चन्दिमससुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. वेण्डुसुत्तवण्णना
९३. पयिरुपासियाति पयिरुपासहेतु. सिक्खन्तीति तिस्सोपि सिक्खा सिक्खन्ति. सिट्ठिपदेति किलेसानं सासनतो वट्टदुक्खपरित्तासनतो च सिट्ठिसञ्ञिते यथानुसिट्ठं पटिपज्जितब्बतो पदे, सद्धम्मेति अत्थो. तेनाह ‘‘अनुसिट्ठिपदे’’ति. तत्थ अनुसिट्ठीति सद्धम्मो. कालेति युत्तपत्तकाले. अप्पमादोनाम समथविपस्सनाभावना.
वेण्डुसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. दीघलट्ठिसुत्तवण्णना
९४. तथेव पञ्ञायीति दीघलट्ठित्वेव पञ्ञायि, तथासमञ्ञा एव अहोसि.
दीघलट्ठिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. नन्दनसुत्तवण्णना
९५. नत्थि एतस्स आवट्टं आवरणन्ति अनावटं. रुक्खो वा पब्बतो वाति सत्तानं पकतिचक्खुस्स आवरणभूतो रुक्खो विय पब्बतो विय च अभिभवितुं समत्थो ञेय्यावरणो नत्थि. कथंविधन्ति कथंसण्ठितं, कथंपकारं वा. दुक्खन्ति वट्टदुक्खं.
नन्दनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. चन्दनसुत्तवण्णना
९६. हेट्ठाति कामभवे. तत्थ हि परिब्भमन्तस्स पतिट्ठा दुल्लभा येभुय्येन तत्थ सत्ता निमुग्गा एव होन्ति, तस्मा हेट्ठा अप्पतिट्ठो संसारो. उपरीति महग्गतभवे. तत्थ हि निब्बत्तस्स निब्बानं आरुहितुं आलम्बना दुल्लभा, झानाभिरतिया तत्थेव निकन्ति तेसं बलवती होति, तस्मा उपरि अनालम्बनो संसारो. पेसितत्तोति निब्बानं पति पेसितचित्तो. तयो कम्माभिसङ्खाराति पुञ्ञाभिसङ्खारादयो तयो अभिसङ्खारा. तेन ‘‘नन्दीपुब्बको कम्मभवो’’ति वत्वा ‘‘नन्दिं जनेत्वा’’ति वुत्तो. कामसञ्ञासीसेन कामच्छन्दस्स गहणं, कामच्छन्दपमुखानि च ओरम्भागियसंयोजनानि गहितानीति आह ‘‘कामसञ्ञागहणेन पञ्चोरम्भागियसंयोजनानी’’ति. रूपभवो रूपं भवपदलोपेन. रूपभवग्गहणेन चेत्थ सेसभवस्सपि गहणं. तस्स संयोजनग्गहणेन पञ्च उद्धम्भागियसंयोजनानि गहितानि. महोघेति संसारमहोघे. तेसन्ति कामभवादीनं गहणेन भवभावेन तदेकलक्खणताय. अरूपभवो गहितो लक्खणहारनयेन. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
चन्दनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. वासुदत्तसुत्तवण्णना
९७. छट्ठं हेट्ठा देवतासंयुत्तवण्णनायं वुत्तत्थमेव.
वासुदत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. सुब्रह्मसुत्तवण्णना
९८. सुब्रह्माति तस्स देवपुत्तस्स नामं. तस्स सत्थु सन्तिकूपसङ्कमनस्स कारणं दस्सेन्तो ‘‘सो किरा’’तिआदिमाह. तदेव सोकं तस्स देवपुत्तस्स अट्ठुप्पत्ति. अच्छरासङ्घपरिवुतोति सहस्समत्तेन अच्छरासङ्घेन परिवुतो. नन्दनकीळिकन्ति नन्दनवनकीळिकं. हत्थं आगच्छतीति हत्थगय्हुपगो होति. गन्थेन्तीति एत्थ मालावेठनम्पि खिड्डापसुततायाति दट्ठब्बं. अञ्ञथा पुप्फानियेव ताय ताय चित्तस्स वसेन मालाभावेन हत्थं उपगच्छन्तीति. उपच्छेदककम्मवसेनाति तस्मिं देवलोके आयुसेसे सति एव तस्स पन उपघातकस्स लद्धोकासस्स पापकम्मस्स वसेन. ‘‘पहारो’’ति दिवसस्स ततियो भागो वुच्चति, तस्मा एकप्पहारेनेवाति एकवेलायमेवाति अत्थो.
पियवत्थुकसोकेनाति पियवत्थुनिमित्तकेन सोकेन. रुप्पमानोति पीळियमानो. सत्तमे दिवसेति मनुस्सगणनाय सत्तमे दिवसे. तत्थेवाति तस्मिंयेव निरये निब्बत्तितब्बं इमिना ताहि च सहेव पुब्बे तस्स पापकम्मस्स कतत्ता. रुप्पीति चित्तसन्तासं आपज्जि. निद्धमितुन्ति नीहरितुं अपनेतुं. सत्थु सन्तिकं गन्त्वाति ताहि पञ्चसताहि अच्छराहि सद्धिं भगवतो सन्तिकं गन्त्वा.
इदन्ति अत्तनो चित्तं दस्सेति आसन्नपच्चक्खभावतो. निच्चन्ति सदा. स्वायं निच्चत्थो अधिप्पायवसेन गहेतब्बोति तत्थ पहातब्बं गहेतब्बञ्च दस्सेन्तो ‘‘देवलोके’’तिआदिमाह. न गहेतब्बो हेतुपवत्तितो पुब्बे तस्स उत्रासस्स अभावतो. तेसूति दुक्खेसु. तानि हि हेतुपच्चयेहि कत्तब्बतो गाथायं ‘‘किच्छेसू’’ति वुत्तानि. किच्छेसूति वा किच्छनिमित्तं. यासञ्हि पयोगविपत्तीनं वसेनस्स तानि दुक्खानि उप्पज्जेय्युं, तंनिमित्तन्ति अत्थो. ता हि अस्स पयोगविपत्तियो गतिविपत्तियो सत्थु सन्तिकं उपगमनेन हायेय्युं. निब्बत्तानं दिट्ठानीति निब्बत्तानं वसेन दिट्ठानि दुक्खानि. तेसु च दुक्खेसु. सब्बत्थ निमित्तत्थे भुम्मं. डय्हमानो विय चित्तसन्तापेन.
चत्तारिपि सच्चानि बुज्झति पटिविज्झतीति बोधि, सतिआदिधम्मसामग्गी, तस्मा बोज्झा बोधितो. सा पन बोधि भावनाकारेनेव पवत्तति, अञ्ञत्रसद्दयोगेन च ‘‘बोज्झा’’ति निस्सक्कवचनन्ति तदत्थं दस्सेन्तो मुञ्चित्वापदं अपेक्खित्वा ‘‘बोज्झङ्गभावन’’न्ति आह. तपोगुणन्ति धुतधम्ममाह. सो हि तण्हालोलुप्पस्स तपनतो तपो, सयं गुणसभावत्ता गुणसन्निस्सयतो च गुणन्ति. तेनाह ‘‘धुतङ्गसङ्खातं तपोगुण’’न्ति. सब्बे सङ्खारगता निस्सज्जीयन्ति एत्थाति सब्बनिस्सग्गो, असङ्खतधातूति आह ‘‘सब्बनिस्सग्गाति निब्बानतो’’ति.
इन्द्रियसंवरोव पठमं वेदितब्बो पटिपत्तिक्कमवसेन तस्सेव पठमत्ता. तं पन पटिपत्तिक्कमं दस्सेतुं ‘‘इन्द्रियसंवरे ही’’तिआदिमाह. निप्परियायतो मग्गपरियापन्ना एव बोज्झङ्गाति आह ‘‘सहविपस्सनाय बोज्झङ्गे’’ति. तस्साति तथाभावेन तस्स योगिनो. यस्मा देवपुत्तस्स सत्था तं गाथं वत्वा उपरि च सच्चानि पकासेसि, तस्मा वुत्तं ‘‘भगवा चतुसच्चवसेन देसनं विनिवत्तेसी’’ति. देवपुत्तो सोतापत्तिफले पतिट्ठहीति कामं तस्सेव विसेसाधिगमो इधागतो, पञ्चसतमत्ताहि पन अच्छराहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठहीति वेदितब्बं. तेनाह महासतिपट्ठानसुत्तवण्णनायं (दी. नि. अट्ठ. २.३७३; म. नि. अट्ठ. १.१०६) ‘‘सो देसनापरियोसाने पञ्चहि अच्छरासतेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठाय तं सम्पत्तिं थावरं कत्वा देवलोकमेव अगमासी’’ति.
सुब्रह्मसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. ककुधसुत्तवण्णना
९९. ‘‘नन्दामी’’ति वुत्ते नन्दी नाम पब्बजितस्स मलन्ति चोदेतुकामो देवपुत्तो ‘‘नन्दसी’’ति पुच्छि. अथस्स भगवा तं पटिक्खिपन्तो ‘‘किं लद्धा’’ति? आह. तेन ‘‘तया मम अधिप्पेतनन्दिया इध पच्चयो एव नत्थि, कुतो सा नन्दी’’ति दस्सेति. तेनाह ‘‘तुट्ठि नामा’’तिआदि. अथ देवपुत्तो नन्दिया असति सोकेन भवितब्बं, सोको च पब्बजितस्स मलन्ति चोदेन्तो आह ‘‘तेन हि, समण, सोचसी’’ति. भगवा तम्पि पटिक्खिपन्तो ‘‘किं जीयित्था’’तिआदिमाह. किं मं जिनातीति अत्थो?
यदि ते नन्दिसोका न सन्ति हासवत्थुनो लाभस्स जानिया च अभावतो, एकविहारिनो पन अरतिया भवितब्बन्ति आह – ‘‘कच्चि तं एकमासीनं, अरती नाभिकीरती’’ति. तस्मिम्पि भगवता पटिक्खित्ते अथ नेसम्पि नन्दिसोकारतीनं अभावे कारणं पुच्छन्तो ‘‘कथं त्व’’न्ति गाथमाह? अथस्स भगवा तं कारणं पवेदेन्तो ‘‘अघजातस्सा’’ति गाथमाह. तत्थ अघजातस्साति अघे जातस्स. तेनाह ‘‘वट्टदुक्खे ठितस्सा’’ति. जाततण्हस्स अप्पहीनतण्हस्स वट्टदुक्खं आगतमेव कारणस्स अप्पहीनत्ता. तस्सेव हि कारणस्स अप्पहीनतं दस्सेन्तो ‘‘दुक्खी सुखं पत्थयतीति हि वुत्त’’न्ति आह. दुक्खप्पवत्तिया सापि तण्हाप्पवत्ति तेन दस्सिता. इतीतिआदिना वुत्तमेवत्थं निगमनवसेन दस्सेति.
ककुधसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. उत्तरसुत्तवण्णना
१००. नवमन्ति उत्तरसुत्तं हेट्ठा देवतासंयुत्तवण्णनायं वुत्तत्थमेव.
उत्तरसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. अनाथपिण्डिकसुत्तवण्णना
१०१. दसमे कामं देवतासंयुत्तेपि ‘‘इदं हि तं जेतवन’’न्तिआदिना इमा एव गाथा आगता. तत्थ ‘‘अञ्ञतरा देवता’’ति निदानं आरोपितं. हेट्ठा आगतनयत्ता एव हि पोत्थकेसु न लिखितं, इध पन देवपुत्तसंयुत्ते ‘‘अनाथपिण्डिको देवपुत्तो’’ति निदाने निगमे च आगतं, तत्थ देवपुत्तेन सत्थु वुत्तप्पकारगुणपवेदनवसेन वुत्तं. सत्था पन भिक्खूनं तमत्थं पवेदेन्तो ‘‘अञ्ञतरो देवपुत्तो’’ति आह. तथा पवेदने पन कारणं दस्सेन्तो ‘‘आनन्दत्थेरस्सा’’तिआदिमाह. अनुमानबुद्धियाति अनुमानञाणस्स. आनुभावप्पकासनत्थन्ति बलदीपनत्थं.
अनाथपिण्डिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.