३. नानातित्थियवग्गो

१. सिवसुत्तवण्णना

१०२. ततियवग्गस्स पठमन्ति ततियवग्गे पठमसुत्तं. वुत्तत्थमेव हेट्ठा सतुल्लपकायिकवग्गे पठमसुत्ते.

सिवसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. खेमसुत्तवण्णना

१०३. पठमंयेवाति जरामरणादिभावतो पगेव. बलवचिन्तनं चिन्तेतीति यथा साकटिको अजानित्वा विसमे मग्गे सकटं पाजेन्तो अक्खे छिन्ने पतिकातुं अविसहन्तो दुक्खी दुम्मनो बलवचिन्तनं चिन्तेति, महन्तं चित्तसन्तापं पापुणाति, एवं अधम्मवादी मच्चुमुखं पत्तो बलवचित्तसन्तापं पापुणाति, तस्मा धम्मचरियाय नप्पमज्जितब्बन्ति.

खेमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. सेरीसुत्तवण्णना

१०४. यं दानं देमीति यं देय्यधम्मं परस्स देमि. तस्स पति हुत्वाति तब्बिसयं लोभं सुट्ठु अभिभवन्तो तस्स अधिपति हुत्वा देमि तेन अनाकड्ढनीयत्ता. ‘‘न दासो न सहायो’’ति वत्वा तदुभयं अन्वयतो ब्यतिरेकतो दस्सेतुं ‘‘यो ही’’तिआदि वुत्तं. दासो हुत्वा देति तण्हाय दासब्यस्स उपगतत्ता. सहायो हुत्वा देति तस्स पियभावाविस्सज्जनतो. सामी हुत्वा देति तण्हादासब्यतो अत्तानं मोचेत्वा अभिभुय्य पवत्तनतो. सामिपरिभोगसदिसा हेतस्सायं पवत्ततीति.

अथ वा यो दानसीलताय दायको पुग्गलो, सो दाने पवत्तिभेदेन दानदासो दानसहायो दानपतीति तिप्पकारो होतीति दस्सेति. तदस्स तिप्पकारतं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘यो ही’’तिआदि वुत्तं. दातब्बट्ठेन दानं, अन्नपानादि. तत्थ यं अत्तना परिभुञ्जति तण्हाधिपन्नताय, तस्स वसे वत्तनतो दासो विय होति. यं परेसं दीयति, तत्थपि अन्नपानसामञ्ञेन इदं वुत्तं ‘‘दानसङ्खातस्स देय्यधम्मस्स दासो हुत्वा देती’’ति. सहायो हुत्वा देति अत्तना परिभुञ्जितब्बस्स परेसं दातब्बस्स च समसमट्ठपनेन. पति हुत्वा देति सयं देय्यधम्मस्स वसे अवत्तित्वा तस्स अत्तनो वसे वत्तापनतो.

अपरो नयो – यो अत्तना पणीतं परिभुञ्जित्वा परेसं निहीनं देति, सो दानदासो नाम तन्निमित्तनिहीनभावापत्तितो. यो यादिसं अत्तना परिभुञ्जति, तादिसमेव परेसं देति, सो दानसहायो नाम तन्निमित्तनिहीनाधिकभावविस्सज्जनेन सदिसभावापत्तितो. यो अत्तना निहीनं परिभुञ्जित्वा परेसं पणीतं देति, सो दानपति नाम तन्निमित्तसेट्ठभावप्पत्तितो. कम्मसरिक्खको हि विपाको, तस्मा देवपुत्तो ‘‘दानपती’’ति वदन्तो ‘‘अहं तादिसो अहोसि’’न्ति दस्सेति.

‘‘चतूसु द्वारेसु दानं दीयित्था’’ति पाळियं सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारेत्वा दस्सेतुं ‘‘तस्स किरा’’तिआदि वुत्तं. दानन्ति यिट्ठं, तञ्च खो सब्बसाधारणवसेन कतन्ति आह ‘‘समण …पे… याचकान’’न्ति. पब्बज्जूपगताति यं किञ्चि पब्बज्जं उपगता. भोवादिनोति जातिमत्तब्राह्मणे वदति. नालत्थ बुद्धसुञ्ञत्ता तदा लोकस्स. दुग्गताति दुक्खजीविककप्पका कसिरवुत्तिका. तेनाह ‘‘दलिद्दमनुस्सा’’ति. कसिवाणिज्जादिजीविकं अनुट्ठातुं असमत्था इध ‘‘कपणा’’ति अधिप्पेताति आह ‘‘काणकुणिआदयो’’ति. पथाविनोति अद्धिका. वनिब्बकाति दायकानं गुणकित्तनकम्मफलकित्तनवसेन याचका सेय्यथापि नग्गादयो. तेनाह ‘‘इट्ठं दिन्न’’न्तिआदि. पसतमत्तन्ति वीहितण्डुलादिवसेन वुत्तं. सरावमत्तन्ति यागुभत्तादिवसेन. यथा गामलाभो गामे उप्पज्जनको आयलाभो, एवं तत्थ द्वारलाभोति आह ‘‘तत्थ उप्पज्जनकसतसहस्से’’ति. महन्ततरं दानं अदंसु अञ्ञस्सपि धनस्स विनियोगं गतत्ता. तं सन्धायाति तं महन्ततरं दानं कतं सन्धाय. रञ्ञो हि तत्थ दानं इत्थागारस्स दानेन महता अभिभूतं विय पटिनिवत्तं होतीति आह ‘‘पटिनिवत्ती’’ति. कोचीति भुम्मत्थे पच्चत्तवचनं. तेनाह ‘‘कत्थची’’ति. अनेकवस्ससहस्सायुककाले तस्स उप्पन्नत्ता असीतिवस्ससहस्सानि सो राजा दानमदासीति.

सेरीसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. घटीकारसुत्तवण्णना

१०५. चतुत्थं हेट्ठा देवतासंयुत्तवण्णनायं वुत्तत्थमेव.

घटीकारसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. जन्तुसुत्तवण्णना

१०६. ये विनये अपकतञ्ञुनो संकिलेसिकेसु वोदानियेसु धम्मेसु न कुसला यं किञ्चि न कारिनो विप्पटिसारबहुला. तेसं अनुप्पन्नञ्च उद्धच्चं उप्पज्जति, उप्पन्नञ्च भिय्योभावं वेपुल्लं आपज्जतीति आह ‘‘अकप्पिये कप्पियसञ्ञिताय…पे… उद्धच्चपकतिका’’ति. साराभावेन तुच्छत्ता च नळो वियाति नळो, मानोति आह ‘‘उन्नळाति उग्गतनळा’’ति. तेनाह ‘‘उट्ठिततुच्छमाना’’ति. मानो हि सेय्यस्स सेय्योति सदिसोति च पवत्तिया विसेसतो तुच्छो. चापल्लेनाति चपलभावेन, तण्हालोलुप्पेनाति अत्थो. मुखखराति मुखेन फरुसा, फरुसवादिनोति अत्थो. विकिण्णवाचाति विसटवचना, सम्फप्पलापताय अपरियन्तवचना. तेनाह ‘‘असंयतवचना’’तिआदि. चण्डसोते बद्धनावासदिसाति एतेन अनवट्ठितकिरियतं दस्सेति. येन समन्नागता सत्ता एकस्मिं ठाने ठातुं वा निसीदितुं वा न सक्कोन्ति, इतो चितो च विचरन्ति. अनवट्ठितचित्ताति एकस्मिं आरम्मणे न अवट्ठितचित्ता. विवटइन्द्रियाति असंवुतचक्खादिइन्द्रिया.

गुणकथाय सद्धिं कथियमानो निग्गुणस्स अगुणो पाकटो होति जातिमणिसमीपे ठितस्स विय काचमणिनो दोसो. सुखजीविनोति सुखे ठिता. यथा दायकानं सुभरं होति, एवं सुखेन अकिच्छेन पवत्तजीविका. तेनाह ‘‘पुब्बे भिक्खू’’तिआदि.

अत्तनो रुचिवसेन गामकिच्चं नेतीति गामणि, ते पन हीळेन्तो वदति ‘‘गामणिका’’ति. विस्सज्जेत्वाति सतिवोस्सग्गवसेन विस्सज्जेत्वा किलेसमुच्छायाति महिच्छासङ्खाताय तण्हामुच्छाय. सीलवन्तानंयेव हि दुप्पटिपत्तिं सन्धाय देवपुत्तो वदति. वत्तब्बयुत्तकेयेवाति ओवादेन मया अनुग्गहेतब्बमेव. छड्डितकाति परिच्चत्ता आचरियुपज्झायादीहि. ततो एव अनाथा अप्पतिट्ठा. पेताति विगतजीविता मता. यथा पेता, तथेव होन्ति अत्तहितासमत्थताय विञ्ञूनं जिगुच्छितब्बताय च.

जन्तुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. रोहितस्ससुत्तवण्णना

१०७. एकोकासेति चक्कवाळस्स परियन्तसञ्ञिते एकस्मिं ओकासे. भुम्मन्ति ‘‘यत्था’’ति इदं भुम्मवचनं, सामञ्ञतो वुत्तम्पि ‘‘सो लोकस्स अन्तो’’ति वचनतो विसिट्ठविसयमेव होति. ‘‘न जायति न मीयती’’ति वत्वा पुन ‘‘न चवति न उपपज्जती’’ति कस्मा वुत्तन्ति आह ‘‘इदं अपरापरं…पे… गहित’’न्ति. पदगमनेनाति पदसा गमनेन. सङ्खारलोकस्स अन्तं सन्धाय वदति उपरि सच्चानि पकासेतुकामो. सङ्खारलोकस्स हि अन्तो निब्बानं.

दळ्हं थिरं धनु एतस्साति दळ्हधन्वा. सो एव दळ्हधम्मोति वुत्तो. तेनाह ‘‘दळ्हधनू’’ति. उत्तमप्पमाणेनाति सहस्सथामप्पमाणेन. धनुसिप्पसिक्खितताय धनुग्गहो, न धनुग्गहमत्तेनाति आह ‘‘धनुग्गहोति धनुआचरियो’’ति. ‘‘धनुग्गहो’’ति वत्वा ‘‘सिक्खितो’’ति वुत्ते धनुसिक्खाय सिक्खितोति विञ्ञायति, सिक्खा च एत्तके काले समत्थस्स उक्कंसगतो होतीति आह ‘‘दस द्वादस वस्सानि धनुसिप्पं सिक्खितो’’ति. उसभप्पमाणेपीति वीसतियट्ठियो उसभं, तस्मिं उसभप्पमाणे पदेसे. वालग्गन्ति वाळकोटिं. कतहत्थोति परिचितहत्थो. कतसरक्खेपोति विवटसरक्खेपपदेसदस्सनवसेन सरक्खेपकतावी. तेनाह ‘‘दस्सितसिप्पो’’ति. ‘‘कतसिप्पो’’ति केचि. असन्ति एतेनाति असनं, कण्डो. तालच्छायन्ति तालच्छादिं, सा पन रतनमत्ता, विदत्थिचतुरङ्गुला वा.

पुरत्थिमसमुद्दाति एकस्मिं चक्कवाळे पुरत्थिमसमुद्दा. समुद्दसीसेन पुरत्थिमचक्कवाळमुखवट्टिं वदति. पच्छिमसमुद्दोति एत्थापि एसेव नयो. निप्पपञ्चतन्ति अदन्धकारितं. सम्पत्तेति तादिसेन जवेन गच्छन्तेन सम्पत्ते. अनोतत्तेति एत्थापि ‘‘सम्पत्ते’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धो, तथा ‘‘नागलतादन्तकट्ठं खादित्वा’’ति एत्थापि. तदाति यदा सो लोकन्तगवेसको अहोसि, तदा. दीघायुककालोति अनेकवस्ससहस्सायुककालो. चक्कवाळलोकस्साति सामञ्ञवसेन एकवचनं, चक्कवाळलोकन्ति अत्थो. इमस्मिंयेव चक्कवाळे निब्बत्ति पुब्बपरिचरियसिद्धाय निकन्तिया. ससञ्ञिम्हि समनकेति न रूपधम्ममत्तके, अथ खो पञ्चक्खन्धसमुदायेति दस्सेति. समितपापोति समुच्छिन्नसंकिलेसधम्मो.

रोहितस्ससुत्तवण्णना निट्ठिता.

७-८. नन्दसुत्तनन्दिविसालसुत्तवण्णना

१०८-१०९. नन्दसुत्तविसालसुत्तानि सत्तमअट्ठमानि हेट्ठा संवण्णितरूपत्ता वुत्तत्थानेव.

नन्दसुत्तनन्दिविसालसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. सुसिमसुत्तवण्णना

११०. तुय्हम्पि नोति तुय्हम्पि नु, नु-सद्दो पुच्छायं, तस्मा वण्णं कथेतुकामो पुच्छतीति अधिप्पायो. न वट्टतीति न युज्जति, कथितोति कथेतुं आरद्धो, तेनाह ‘‘मत्थकं न पापुणाती’’ति. तमेव मत्थकापापुणनं दस्सेतुं ‘‘सो ही’’तिआदि वुत्तं. सतिसम्पजञ्ञायोगतो गोरूपसीलो, मूळ्हो खलितपञ्ञो, गोरूपस्स विय सीलं एतस्साति हि गोरूपसीलो. सभागो एकरूपचित्तताय. अरियानं सभागता नाम गुणवन्तवसेनाति आह ‘‘अञ्ञमञ्ञस्स गुणेसु पसीदित्वा’’ति. सोळसविधं पञ्ञन्ति महापञ्ञादिका छ, नव अनुपुब्बविहारसमापत्तिपञ्ञा, आसवक्खयपञ्ञाति इमं सोळसविधं पञ्ञं. तेसट्ठि सावकसाधारणञाणानिपि एत्थेव सङ्गहं समोसरणं गच्छन्ति.

आनन्दाति थेरं आह. आचारोति चारित्तसीलमाह. गोचरोति गोचरसम्पत्ति. विहारोति समापत्तिविहारो. अभिक्कमोतिआदिना इरियापथविहारं. तुय्हम्पीति पि-सद्देन भगवता अत्तानं आदिं कत्वा तदञ्ञेसं विञ्ञूनं सब्बेसं थेरस्स रुच्चनसभावो दीपितोति दस्सेन्तो ‘‘मय्हं रुच्चती’’तिआदिमाह. तत्थ सतिपि आनन्दत्थेरस्सपि असीतिया महाथेरानं अन्तोगधभावे ‘‘असीतिया महाथेरानं रुच्चती’’ति वत्वा ‘‘तुय्हम्पि रुच्चती’’ति वचनं तेन धम्मसेनापतिनो वण्णं कथापेतुकामतायाति दट्ठब्बं.

साटकन्तरेति निवत्थवत्थन्तरे. लद्धोकासोति निब्बुद्धं करोन्तो साटकन्तरे लद्धं गहेतुं लद्धावसरो. लभिस्सामिनोति लभिस्सामि वत. दीपधजभूतन्ति सतयोजनवित्थिण्णं जम्बुदीपस्स धजभूतं. पुग्गलपलापेति अन्तोसाराभावतो पलापभूते पुग्गले हरन्तो. बालतायाति रुचिखन्तिआदिअभावताय. दोसतायाति दुस्सकभावेन. मोहेनाति महामूळ्हताय. केचि पन ‘‘बालो बालतायाति मूळ्हताय पकतिबालभावेन न जानाति. मूळ्हो मोहेनाति सयं अबालो समानोपि यदा मोहेन परियुट्ठितो होति, तदा मोहेन न जानाति, अयं पदद्वयस्स विसेसो’’ति वदन्ति. विपल्लत्थचित्तोति यक्खुम्मादेन पित्तुम्मादेन वा विपरीतचित्तो.

‘‘चतूसु कोसल्लेसू’’ति वुत्तं चतुब्बिधं कोसल्लं पाळिया एव दस्सेतुं ‘‘वुत्तं हेत’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ यो अट्ठारस धातुयो समुदयतो अत्थङ्गमतो अस्सादतो आदीनवतो निस्सरणतो च यथाभूतं पजानाति, अयं धातुकुसलो. वुत्तनयेन आयतनेसु कुसलो आयतनकुसलो. अविज्जादीसु द्वादसपटिच्चसमुप्पादङ्गेसु कुसलो पटिच्चसमुप्पादकुसलो. ‘‘इदं इमस्स फलस्स ठानं कारणं, इदं अट्ठानं अकारण’’न्ति एवं ठानञ्च ठानतो, अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानतो ठानाट्ठानकुसलो. यो पन इमेसु धातुआदीसु परिञ्ञाभिसमयादिवसेन निस्सङ्गगतिया पण्डाति लद्धनामेन ञाणेन इतो गतो पवत्तो, अयं पण्डितो नाम.

महन्तानं अत्थानं परिग्गण्हनतो महती पञ्ञा एतस्साति महापञ्ञो. सेसपदेसुपि एसेव नयोति आह ‘‘महापञ्ञादीहि समन्नागतोति अत्थो’’ति. नानत्तन्ति याहि महापञ्ञादीहि समन्नागतत्ता थेरो ‘‘महापञ्ञो’’तिआदिना कित्तितो, तासं महापञ्ञादीनं इदं नानत्तं अयं वेमत्तता. यस्स कस्सचि विसेसतो अरूपधम्मस्स महत्तं नाम किच्चसिद्धिया वेदितब्बन्ति तदस्स किच्चसिद्धिया दस्सेन्तो ‘‘महन्ते सीलक्खन्धे परिग्गण्हाती’’तिआदिमाह. तत्थ हेतुमहन्तताय पच्चयमहन्तताय निस्सयमहन्तताय पभेदमहन्तताय किच्चमहन्तताय फलमहन्तताय आनिसंसमहन्तताय च सीलक्खन्धस्स महन्तभावो वेदितब्बो. तत्थ हेतू अलोभादयो. पच्चया हिरोत्तप्पसद्धासतिवीरियादयो. निस्सया सावकबोधिपच्चेकबोधिसम्मासम्बोधिनियतता, तंसमङ्गिनो च पुरिसविसेसा. पभेदो चारित्तादिविभागो. किच्चं तदङ्गादिवसेन पटिपक्खस्स विधमनं. फलं सग्गसम्पदा निब्बानसम्पदा च. आनिसंसो पियमनापतादि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.८-९) आकङ्खेय्यसुत्तादीसु (म. नि. १.६४ आदयो) च आगतनयेन वेदितब्बो. इमिना नयेन समाधिक्खन्धादीनम्पि महन्तता यथारहं निद्धारेत्वा वेदितब्बा. ठानाट्ठानादीनं पन महन्तभावो महाविसयताय वेदितब्बो. तत्थ ठानाट्ठानानं महाविसयता बहुधातुकसुत्तादीसु आगतनयेन, विहारसमापत्तीनं समाधिक्खन्धे निद्धारितनयेन वेदितब्बा. अरियसच्चानं सकलसासनसङ्गण्हनतो सच्चविभङ्गे (विभ. १८९ आदयो) तंसंवण्णनासु (विभ. अट्ठ. १८९ आदयो) आगतनयेन; सतिपट्ठानादीनं सतिपट्ठानविभङ्गादीसु (विभ. ३५५ आदयो) तंसंवण्णनादीसु (विभ. अट्ठ. ३५५ आदयो) च आगतनयेन; सामञ्ञफलानं महतो हितस्स महतो सुखस्स महतो अत्थस्स महतो योगक्खेमस्स निप्फत्तिभावतो सन्तपणीतनिपुणअतक्कावचरपण्डितवेदनीयभावतो च; अभिञ्ञानं महासम्भारतो महाविसयतो महाकिच्चतो महानुभावतो महानिप्फत्तितो च; निब्बानस्स मदनिम्मदनादिमहत्थसिद्धितो महन्तता वेदितब्बा. परिग्गण्हातीति सभावादितो परिच्छिज्ज गण्हाति जानाति पटिविज्झतीति अत्थो. सा पनाति महापञ्ञता.

पुथुपञ्ञाति एत्थ नानाखन्धेसु ञाणं पवत्ततीति अयं रूपक्खन्धो नाम…पे… अयं विञ्ञाणक्खन्धो नामाति एवं पञ्चन्नं खन्धानं नानाकरणं पटिच्च ञाणं पवत्तति. तेसु एकविधेन रूपक्खन्धो, एकादसविधेन रूपक्खन्धो, एकविधेन वेदनाक्खन्धो, बहुविधेन वेदनाक्खन्धो, एकविधेन सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धोति एवं एकेकस्स खन्धस्स एकविधादिवसेन अतीतादिवसेनपि नानाकरणं पटिच्च ञाणं पवत्तति. तथा इदं चक्खायतनं नाम…पे… इदं धम्मायतनं नामं. तत्थ दसायतना कामावचरा, द्वे चतुभूमकाति एवं आयतनानं नानाकरणं पटिच्च ञाणं पवत्तति. नानाधातूसूति अयं चक्खुधातु नाम…पे… अयं मनोविञ्ञाणधातु नाम. तत्थ सोळस धातुयो कामावचरा, द्वे चतुभूमकाति एवं धातुनानाकरणं पटिच्च ञाणं पवत्तति, तं उपादिण्णधातुवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं पच्चेकबुद्धानञ्हि द्विन्नं अग्गसावकानञ्च उपादिण्णधातूसु एव नानाकरणं पटिच्च ञाणं पवत्तति. तञ्च खो एकदेसमत्ततो, न निप्पदेसतो, अनुपादिण्णकधातूनं पन नानाकरणं न जानन्ति एव. इतरसावकेसु वत्तब्बमेव नत्थि, सब्बञ्ञुबुद्धानंयेव पन इमाय नाम धातुया उस्सन्नत्ताव इमस्स रुक्खस्स खन्धो सेतो होति, इमस्स काळो, इमस्स मट्ठो, इमस्स बहलत्तचो, इमस्स तनुत्तचो, इमस्स पत्तं वण्णसण्ठानादिवसेन एवरूपं; इमस्स पुप्फं नीलं पीतकं लोहितकं ओदातं, सुगन्धं दुग्गन्धं; फलं खुद्दकं महन्तं दीघं वट्टं सुसण्ठानं मट्ठं फरुसं सुगन्धं मधुरं तित्तकं अम्बिलं कटुकं कसावं; कण्टको तिखिणो अतिखिणो उजुको कुटिलो तम्बो लोहितो ओदातो होतीति धातुनानत्तं पटिच्च ञाणं पवत्तति.

अत्थेसूति रूपादीसु आरम्मणेसु. नानापटिच्चसमुप्पादेसूति अज्झत्तबहिद्धाभेदतो च सण्ठानभेदतो च नानप्पभेदेसु पटिच्चसमुप्पादङ्गेसु. अविज्जादिअङ्गानञ्हि पच्चेकं पटिच्चसमुप्पादसञ्ञिताति. तेनाह सङ्खारपिटके ‘‘द्वादस पच्चया द्वादस पटिच्चसमुप्पादा’’ति. नानासुञ्ञतमनुपलब्भेसूति नानासभावेसु निच्चसारादिविरहतो सुञ्ञसभावेसु, ततो एव इत्थिपुरिसअत्तअत्तनियादिवसेन अनुपलब्भेसु सभावेसु. म-कारो हेत्थ पदसन्धिकरो. नानाअत्थेसूति अत्थपटिसम्भिदाविसयेसु पच्चयुप्पन्नादिभेदेसु नानाविधेसु अत्थेसु. धम्मेसूति धम्मपटिसम्भिदाविसयेसु पच्चयादिनानाधम्मेसु. निरुत्तीसूति तेसंयेव अत्थधम्मानं निद्धारणवचनसङ्खातासु निरुत्तीसु. पटिभानेसूति अत्थपटिसम्भिदादीसु विसयभूतेसु ‘‘इमानि इदमत्थजोतकानी’’ति तथा तथा पटिभानतो पतिट्ठानतो पटिभानानीति लद्धनामेसु ञाणेसु. पुथु नानासीलक्खन्धेसूतिआदीसु सीलस्स पुथुत्तं नानत्तञ्च वुत्तमेव. इतरेसं पन वुत्तनयानुसारेन सुविञ्ञेय्यत्ता पाकटमेव. यं पन अभिन्नं एकमेव निब्बानं, तत्थ उपचारवसेन पुथुत्तं गहेतब्बन्ति आह ‘‘पुथु जनसाधारणे धम्मे समतिक्कम्मा’’ति. तेनस्स इध मदनिम्मदनादिपरियायेन पुथुत्तं दीपितं होति.

एवं विसयवसेन पञ्ञाय महत्तं पुथुत्तञ्च दस्सेत्वा इदानि सम्पयुत्तधम्मवसेन हासभावं, पवत्तिआकारवसेन जवनभावं, किच्चवसेन तिक्खादिभावञ्च दस्सेतुं ‘‘कतमा हासपञ्ञा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ हासबहुलोति पीतिबहुलो. सेसपदानि तस्स वेवचनानि. सीलं परिपूरेतीति हट्ठपहट्ठो उदग्गुदग्गो हुत्वा पीतिसहगताय पञ्ञाय पातिमोक्खसीलं ठपेत्वा हासनीयतरस्सेव विसुं गहितत्ता इतरं तिविधं सीलं परिपूरेति. पीतिसोमनस्ससहगता हि पञ्ञा अभिरतिवसेन तदारम्मणे फुल्लिता विकसिता विय वत्तति, न उपेक्खासहगता. सीलक्खन्धं समाधिक्खन्धन्तिआदीसुपि एसेव नयो. थेरोतिआदिना अभिनीहारसिद्धा थेरस्स हासपञ्ञताति दस्सेति.

सब्बं रूपं अनिच्चलक्खणतो खिप्पं जवतीति रूपक्खन्धं अनिच्चन्ति सीघवेगेन पवत्तिया पटिपक्खदूरीभावेन पुब्बाभिसङ्खारस्स सातिसयत्ता इन्देन विसट्ठवजिरं विय लक्खणं पटिविज्झन्ती अदन्धायन्ती रूपक्खन्धे अनिच्चलक्खणं वेगेन पटिविज्झति, तस्मा सा जवनपञ्ञा नामाति अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एवं लक्खणारम्मणिकविपस्सनावसेन जवनपञ्ञं दस्सेत्वा बलवविपस्सनावसेन दस्सेतुं ‘‘रूप’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ खयट्ठेनाति यत्थ यत्थ उप्पज्जति, तत्थ तत्थेव खणेनेव भिज्जनतो खयसभावतो. भयट्ठेनाति भयानकतो. असारकट्ठेनाति अत्तसारविरहतो निच्चसारादिविरहतो च. तुलयित्वाति तुलाभूताय विपस्सनाय तुलयित्वा. तीरयित्वाति ताय एव तीरणभूताय तीरेत्वा. विभावयित्वाति याथावतो पकासेत्वा पञ्चक्खन्धं विभूतं कत्वा पाकटं कत्वा. रूपनिरोधेति रूपक्खन्धस्स निरोधभूते निब्बाने निन्नपोणपब्भारभावेन. इदानि सिखाप्पत्तविपस्सनावसेन जवनपञ्ञं दस्सेतुं पुन ‘‘रूप’’न्तिआदि वुत्तं. ‘‘वुट्ठानगामिनिविपस्सनावसेना’’ति केचि.

ञाणतिक्खभावो नाम सविसेसं पटिपक्खसमुच्छिन्दने वेदितब्बोति ‘‘खिप्पं किलेसे छिन्दतीति तिक्खपञ्ञो’’ति वत्वा ते पन किलेसे विभागेन दस्सेन्तो ‘‘उप्पन्नं कामवितक्क’’न्तिआदिमाह. तिक्खपञ्ञो खिप्पाभिञ्ञो होति, पटिपदा चस्स न चलतीति आह ‘‘एकस्मिं आसने चत्तारो च अरियमग्गा अधिगता होन्ती’’तिआदि. थेरो चातिआदिना धम्मसेनापतिनो तिक्खपञ्ञता सिखाप्पत्ताति दस्सेति.

‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा सङ्खता पटिच्चसमुप्पन्ना खयधम्मा वयधम्मा विरागधम्मा निरोधधम्मा’’ति याथावतो दस्सनेन सच्चसम्पटिवेधो इज्झति, न अञ्ञथाति कारणमुखेन निब्बेधिकपञ्ञं दस्सेतुं ‘‘सब्बसङ्खारेसु उब्बेगबहुलो होती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उब्बेगबहुलोति वुत्तनयेन सब्बसङ्खारेसु अभिण्हप्पवत्तसंवेगो. उत्तासबहुलोति ञाणुत्तासवसेन सब्बसङ्खारेसु बहुसो उत्रस्तमानसो. तेन आदीनवानुपस्सनमाह. उक्कण्ठनबहुलोति इमिना पन निब्बिदानुपस्सनमाह, अरतिबहुलोतिआदिना तस्सा एव अपरापरुप्पत्तिं. बहिमुखो सब्बसङ्खारतो बहिभूतं निब्बानं उद्दिस्स पवत्तञाणमुखो, तथा वा पवत्तितविमोक्खमुखो. निब्बिज्झनं निब्बेधो, सो एतिस्सा अत्थि, निब्बिज्झतीति वा निब्बेधा, सा एव पञ्ञा निब्बेधिका. यं पनेत्थ अत्थतो न विभत्तं, तं हेट्ठा वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यमेव.

अप्पिच्छोति सन्तगुणनिगुहनताति अत्तनि विज्जमानानं बाहुसच्चधुतधम्मसीलादिगुणानञ्चेव पटिवेधगुणस्स च निगुहनं, पटिग्गहणे च मत्तञ्ञुताति एतेनेव परियेसनपरिभोगमत्तञ्ञुतापि वुत्ता होति. तीहि सन्तोसेहीति चतूसु पच्चयेसु पच्चेकं तीहि सन्तोसेहि, सब्बे पन द्वादस. पटिसल्लीनेन विवेकट्ठकायानं न सङ्गणिकारामानं. नेक्खम्माभिरतानन्ति पब्बज्जं उपगतानं. परिसुद्धचित्तानं विगतचित्तसंकिलेसानं. परमवोदानप्पत्तानं अट्ठसमापत्तिसमधिगमेन अतिविय वोदानं विसुद्धिं पत्तानं. किलेसुपधिआदीनं अभावतो निरुपधीनं. फलसमापत्तिवसेन सब्बसङ्खारविनिस्सटत्ता विसङ्खारं निब्बानं. उपगतानं, इमेसं तिण्णं विवेकानं लाभी पविवित्तो ‘‘पकारेहि विवित्तो’’ति कत्वा. समासज्जनं परिसिनेहुप्पादो संसग्गो, सवनवसेन उप्पज्जनकसंसग्गो सवनसंसग्गो. एस नयो सेसेसुपि. समुल्लपनं आलापसल्लपनं. संसग्गवत्थुना इमिना तस्स परिभोगो परिभोगसंसग्गो.

आरद्धवीरियोति एत्थ वीरियारम्भो नाम वीरियस्स पग्गण्हनं परिपुण्णकरणं. तं पन सब्बसो किलेसानं निग्गण्हनन्ति दस्सेन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह. ओधुननवत्ताति किलेसानं यस्स कस्सचि सावज्जस्स ओधुननवसेन वत्ता. तेनाह ‘‘भिक्खून’’न्तिआदि. ओतिण्णं नाम वज्जं अज्झाचरितन्ति आरोचितं. अनोतिण्णं अनारोचितं. तन्तिवसेनाति पाळिधम्मवसेन, युत्तसद्दस्स वसेनाति अत्थो. पापे लामके पुग्गले धम्मे च गरहति जिगुच्छतीति पापगरही. तेनाह ‘‘पापपुग्गले’’तिआदि. एकदस्सीति एकभवदस्सी, इधलोकमत्तदस्सी दिट्ठधम्मिकसुखमत्तापेक्खी. समन्ताति समन्ततो, परितो मे कत्थचि मा अहूति योजना.

सोळसहि पदेहीति सोळसहि कोट्ठासेहि. अकुप्पन्ति केनचि अकोपनीयं. अयं धम्मसेनापतिनो गुणकथा सत्थु वचनानुसारेन दससहस्सचक्कवाळब्यापिनी अहोसि, तं दस्सेतुं ‘‘एव’’न्तिआदि वुत्तं. चतुब्बिधा वण्णनिभा पातुभवि उळारपीतिसोमनस्ससमुट्ठानत्ता. सुट्ठु ओभासतीति सुभो. ओभाससम्पत्तिया मणिनो भद्दकताति आह ‘‘सुभोति सुन्दरो’’ति. जातिमा परिसुद्धआकरसमुट्ठितत्ता. कुरुविन्दजातिआदिजातिविसेसोपि मणि आकरपरिसुद्धमूलको एवाति आह ‘‘जातिसम्पन्नो’’ति. धोवनादिपरिकम्मेनाति चतूसु पासाणेसु धोवनदोसनीहरणतापनसण्हकरणादिपरिकम्मेन. रत्तकम्बलस्स वसेन सभाववण्णसिद्धिया वेळुरियमणि अतिविय सोभतीति आह ‘‘पण्डुकम्बले निक्खित्तो’’ति. निक्खन्ति भण्डमाह. तञ्च अप्पकेन सुवण्णेन कतं भण्डं न सोभति सोभाविपुलेनाति आह ‘‘अतिरेकपञ्चसुवण्णेन कतपिळन्धन’’न्ति. सुवण्णन्ति पञ्चधरणस्स समञ्ञा, तस्मा पञ्चवीसतिसुवण्णसारिया विचित्तआभरणं इध ‘‘निक्ख’’न्ति अधिप्पेतं. तञ्हि विपुलं न परित्तकं. महाजम्बुसाखाय पवत्तनदियन्ति महाजम्बुसाखाय हेट्ठा सञ्जातनदियं. तं किर रतनं रत्तं. सुकुसलेन…पे… सम्पहट्ठन्ति सुट्ठु कुसलेन सुवण्णकारेन उक्काय तापेत्वा सम्मा पहट्ठं मज्जनादिवसेन सुकतपरिकम्मं. धातुविभङ्गेति धातुविभङ्गसुत्ते. कतभण्डन्ति आभरणभावेन कतं भण्डं.

नातिउच्चो नातिनीचो तरुणसूरियो नाम. सत्थारा आभतवण्णो उब्भतगुणोति अत्थो. नेव मरणं अभिनन्दतीति अत्तनोपि मरणं नेव अभिनन्दति अत्तविनिपातस्स सावज्जभावतो. बोधिसत्तो पन परेसं अत्थाय अत्तनो अत्तभावं परिच्चजति करुणावसेन, एवं वोसज्जनं परमत्थपारमीपारिपूरिं गच्छतीति सावका न तथा कातुं सक्का सिक्खापदतो. न जीवितं पत्थेति जीवितासाय समुच्छिन्नत्ता. दिवससङ्खेपन्ति अज्ज त्वं इदं नाम कम्मं करोहि, इदं ते वेतनन्ति दिवसभागेन परिच्छिन्नं वेतनं. तादिसो हि भतको दिवसक्खयमेव उदिक्खति, न कम्मनिट्ठानं. निब्बिसं भतको यथाति वेतनं भतिं इच्छन्तो कालक्खयं उदिक्खन्तो भतकपुरिसो विय.

सुसिमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. नानातित्थियसावकसुत्तवण्णना

१११. नानातित्थियसावकाति पुथुतित्थियानं सावका. छिन्दितेति हत्थच्छेदादिवसेन छेदे. मारितेति मारणे. न पापं समनुपस्सतीति किञ्चि पापं अत्थीति न पस्सति, परेसञ्च तथा पवेदेति. विस्सासन्ति विस्सत्थभावं. ‘‘कतकम्मानम्पि विपाको नत्थी’’ति वदन्तो कतपापानं अकतपुञ्ञानञ्च विस्सत्थतं निरासङ्कतं जनेति.

तपोजिगुच्छायाति तपसा अचेलवतादिना पापतो जिगुच्छनेन, ‘‘पापं विराजयामा’’ति अचेलवतादिसमादानेनाति अत्थो. तस्मिञ्हि समादाने ठितेन संवरेन संवुतचित्तो समन्नागतो पिहितो च नाम होतीति ‘‘सुसंवुतत्तो’’तिआदि वुत्तं. चत्तारो यामा भागा चतुयामा, चतुयामा एव चातुयामा. भागत्थो हि इध याम-सद्दो यथा ‘‘रत्तियं पठमो यामो’’ति. सो पनेत्थ भागो संवरलक्खणोति आह ‘‘चातुयामेन सुसंवुतो’’ति, चतुकोट्ठासेन संवरेन सुट्ठु संवुतोति अत्थो. पटिक्खित्तसब्बसीतोदकोति पटिक्खित्तसब्बसीतुदकपरिभोगो. सब्बेन पापवारणेन युत्तोति सब्बप्पकारेन संवरलक्खणेन पापवारणेन समन्नागतो. धुतपापोति सब्बेन निज्जरलक्खणेन पापवारणेनपि धुतपापो. फुट्ठोति अट्ठन्नम्पि कम्मानं खेपनेन विक्खेपप्पत्तिया कम्मक्खयलक्खणेन सब्बेन पापवारणेन फुट्ठो, तं फुसित्वा ठितो. न निगुहन्तोति न निगुहनहेतु दिट्ठसुते तथेव कथेन्तो.

नानातित्थियानंयेव उपट्ठाकोति परवादीनं सब्बेसंयेव तित्थियानं उपट्ठाको, तेसु साधारणवसेन अभिप्पसन्नो. कोटिप्पत्ताति मोक्खाधिगमेन समणधम्मे पत्तब्बमरियादप्पत्ता.

सहचरितमत्तेनाति सीहनादेन सह वस्सकरणमत्तेन. सीहेन सीहनादं नदन्तेन सहेव सिङ्गालेन अत्तनो सिङ्गालरवकरणमत्तेन. कोत्थुकोति खुद्दककोत्थु. आसङ्कितसमाचारोति अत्तना च परेहि च आसङ्कितब्बसमाचारो. सप्पुरिसानन्ति बुद्धादीनं.

तस्साति वेगब्भरिस्स देवपुत्तस्स. सरीरे अनुआविसीति सरीरे अनुपविसित्वा विय आविसि. अधिमुच्चीति यथा गहितस्स वसेन चित्तं न वत्तति, अत्तनो एव वसे वत्तति, एवं अधिट्ठहि. आयुत्ताति दस्सनेन संयुत्ता. पविवेकियन्ति कप्पकवत्थभुञ्जनसेनासनेहि पविवित्तभावं. तेनाह ‘‘ते किरा’’तिआदि. रूपे निविट्ठाति चक्खुरूपधम्मे अभिनिविट्ठा. तेनाह ‘‘तण्हादिट्ठीहि पतिट्ठिता’’ति. देवलोकपत्थनकामाति देवलोकस्सेव अभिपत्थनकामा. मरणधम्मताय मातिया. तेनाह ‘‘मातियाति मच्चा’’ति. परलोकत्थायाति परसम्पत्तिभावाय लोकस्स अत्थाय.

पभासवण्णाति पभाय समानवण्णा. केसं पभायाति आह ‘‘चन्दोभासा’’तिआदि. सज्झारागपभासवण्णा इन्दधनुपभासवण्णाति पच्चेकं योजना. आमो आमगन्धो एतस्स अत्थीति आमिसं. वधायाति विद्धंसितुं. रूपाति रूपायतनादिरूपिधम्मा.

राजगहसमीपप्पवत्तीनं राजगहियानं. ‘‘सेतो’’ति केलासकूटो अधिप्पेतोति आह ‘‘सेतोति केलासो’’ति. केनचि न घट्टेतीति अघं, अन्तलिक्खन्ति आह ‘‘अघगामीनन्ति आकासगामीन’’न्ति. उदकं धीयति एत्थाति उदधि, महोदधि. विपुलोति वेपुल्लपब्बतो. हिमवन्तपब्बतानन्ति हिमवन्तपब्बतभागानं. बुद्धो सेट्ठो सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनादीहि सब्बगुणेहि.

नानातित्थियसावकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

ततियवग्गवण्णना निट्ठिता.

सारत्थप्पकासिनिया संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय

देवपुत्तसंयुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.