२. दुतियवग्गो
१. वतपदसुत्तवण्णना
२५७. समादातब्बतो वतानि, अञ्ञमञ्ञं असङ्करसभावेन पब्बजितब्बतो पदानि, ततो एव असंकिण्णभागाति कत्वा ‘‘वतकोट्ठासानी’’ति वुत्तं. समत्तानीति पुञ्ञविसेसताय पुज्जभवफलनिब्बत्तनेन कित्तिसञ्ञानेन च समं अत्तानि समत्तानि. परिपुण्णानीति अखण्डादिभावेन सब्बसो पुण्णानि. समादिन्नानीति तत्थ सक्कच्चकारिताय सम्मा आदिन्नानि. मातुलानीति पितुभगिनी, न या काचि मातुलस्स भरिया कुलजेट्ठकानं अधिप्पेतत्ता, भरियापि वा मातुलसम्बन्धतो गहेतब्बा, तथा सति महापितुभरियादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो.
आदि-सद्देन जेट्ठभगिनीनं सङ्गहो. अपचितिकारकोति तेसं पच्चुट्ठानकरो. यो कोचि ददन्तोपि सापेक्खो देति, सो मुत्तचागो न होति, अयं पन न एवन्ति ‘‘मुत्तचागो होती’’ति वुत्तं. विस्सट्ठचागोति निरपेक्खपरिच्चागोति अत्थो. यथा पाणातिपातबहुलो ‘‘लोहितपाणी’’ति वुच्चति, तथा दानबहुलो ‘‘पयतपाणी’’ति वुत्तोति आह ‘‘देय्यधम्मदानत्थाय सदा धोतहत्थो’’ति. वोस्सग्गरतोति देय्यधम्मस्स परिच्चजने अभिरतो. परेहि याचितब्बारहोति परेहि याचितुं युत्तो इच्छितस्स अत्थस्स तावदेव विस्सज्जनतो. दानेनेव युत्तोति सब्बकालं दानेनेव युत्तो अभिण्हं पवत्तमहादानत्ता. दाने च संविभागे चाति परस्स सम्पुण्णं कत्वा परिच्चजनसङ्खाते दाने च अत्तना परिभुञ्जितब्बतो संविभजनसङ्खाते संविभागे च रतो अभिरतो.
वतपदसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. सक्कनामसुत्तवण्णना
२५८. मनुस्सभूतोति मनुस्सेसु भूतो, मनुस्सत्तं वा पत्तो. आवसथन्ति निवासट्ठानं कारेत्वा अदासि, तस्मा वासं अदासीति वासवो. अत्थ-सद्दो इध कारणपरियायोति आह ‘‘सहस्सम्पि कारणान’’न्ति. स्वायमत्थो हेट्ठा विभावितोव. विनिच्छिनति, तस्मा सहस्सं पञ्ञाअक्खीनि एतस्साति सहस्सक्खो. मघं वुच्चति धनं, तं पन सद्धासङ्खातं मघं अस्स अत्थीति मघवा. पुरे दानं ददातीति पुरिन्ददो अनुनासिकलोपं अकत्वा. पुञ्ञानि कातुं सक्कोतीति सक्को.
सक्कनामसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. महालिसुत्तवण्णना
२५९. सोति सक्को देवराजा. बहुवचने वत्तब्बे एकवचनं वुत्तं. वुच्चतीति वचनं, अत्थो. तस्मा बहुवचनेति बहुम्हि अत्थेति अत्थो. यथा पटिपज्जन्तो अनुक्कमेन ते धम्मे समादियित्वा सक्को सक्कत्तं अज्झगा, तं पटिपत्तिं दस्सेतुं ‘‘सक्को किरा’’तिआदि वुत्तं. अनन्तरेति सक्कभावस्स अतीतानन्तरे अत्तभावे. तं सब्बन्ति सक्कस्स मघमाणवकाले सम्मापटिपत्तिं, ताय सक्कभावूपगमनञ्चाति तं सब्बं. वुत्तो, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति अधिप्पायो.
महालिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. दलिद्दसुत्तवण्णना
२६०. मनुस्सदलिद्दोति मनुस्सेसु दुग्गतो. मनुस्सकारुञ्ञतन्ति मनुस्सेसु परमनिहीनतं. मनुस्सकपणोति मनुस्सेसु वा परमनिहीनो. तस्मिं ठानेति तस्स देवपुत्तस्स तस्मिं उप्पज्जनट्ठाने. लामकतो चिन्तेन्तीति तस्स पुरिमवत्थुं निस्साय हीनतो चिन्तेन्ति. कथेन्तीति तमेव परेसं कथेन्ति. वित्थारेन्तीति वुत्तमत्थं वित्थारिकं करोन्ति. सब्बदा परिच्छिज्ज परिवारसम्पन्नो हुत्वा अड्ढट्ठरतने हत्थिक्खन्धे महच्चराजानुभावेन निसिन्नत्ता जनकायेन समुल्लोकियमानो. अवलम्बन्तीति ओलम्बन्ति. वन्दनमत्तं वा नाहोसि, अञ्ञदत्थु पच्चेकबुद्धतो अत्तनो समानादरकिरियं पच्चासीसति. तेन वुत्तं ‘‘सो’’तिआदि. क्वायन्ति को अयन्ति ब्यापन्नवसेन वदति. काळरत्तेहि सुत्तेहि सिब्बितत्ता वण्णविकारं दिस्वा ‘‘कुट्ठिचीवरानि पारुतो’’ति आह. महानिरये निब्बत्तित्वा महादुक्खं पच्चनुभोति. तदनुरूपपापकम्मस्स विपाकावसेसेन लद्धोकासेन राजगहे…पे… पटिसन्धिं गण्हि. कामञ्च एत्थ पटिसन्धिग्गहणं कुसलकम्मेनेव, तस्स पन अकुसलकम्मस्स विपाकिनो बलवभावतो वुत्तं ‘‘विपाकावसेसेना’’ति. तेनाह ‘‘गहितकालतो…पे… निक्खन्तो’’ति. भिक्खाय चरितुं समत्थकालतो पट्ठाय रोगस्स बलवताय मंसानि…पे… पतन्ति. ञाणं पेसेत्वाति विपस्सनापटिपाटिया भावनाञाणं निब्बानं पटिपेसेत्वा पवत्तेत्वा. इन्द्रियानं परिपक्कत्ता सत्थु देसनाविलासेन सोतापत्तिफले पतिट्ठितो. चुम्बटन्ति पादचुम्बटं. कुट्ठिनो हि सकलपादतलं मा रुजीति चुम्बटं कत्वा तं पादतले बन्धित्वा गच्छन्ति, मत्तिकपातिं भिन्दित्वा विय तथा निहीनमनुस्सत्तभावतो चवित्वा सुवण्णपातिं पटिलभन्तो विय देवत्तभावं गण्हन्तो चुतिचित्ततो दुतियचित्तवारे आदानचित्तक्खणे देवलोके निब्बत्तो.
मग्गेनागताति मग्गाधिगमनेन आगता उप्पन्ना. अरियकन्तसीलन्ति अरियानं कन्तं मनापं मनोरमं सीलधम्मं. अरियानं अधिचित्तअधिपञ्ञासिक्खा विय अधिसीलसिक्खापि सब्बा अतिविय कन्ता एवाति आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. इमस्मिं पनत्थेति इमस्मिं सोतापन्नस्स भवसङ्खाते अत्थे निद्धारेत्वा वुच्चमाने. पञ्चसीलम्पि यस्मा दिट्ठि विय भवन्तरेपि अप्पहीनं.
दलिद्दसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. रामणेय्यकसुत्तवण्णना
२६१. आरमन्ति एत्थ सत्ताति आरामा, मनोरमा उपवनादयो. ते एव चेतेन्ति एत्थ सद्धाय अत्तनो पीतिसोमनस्सं सन्धहन्तीति चेतियाति च वुच्चन्ति. मनुस्सरमणीयभावस्साति मनुस्सानं आरमणीयभावस्स. तस्स पन सीलादिगुणवसेन अचिन्तेय्यापरिमेय्यानुभावतापि होतीति भगवा ‘‘नाग्घन्ति सोळसि’’न्ति अवोच. अचेतनाय भूमिया रमणीयता नाम गुणविसिट्ठानं अरियानं सेवनवसेन वेदितब्बाति वुत्तं ‘‘इदानि…पे… गामे वातिआदिमाहा’’ति.
रामणेय्यकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. यजमानसुत्तवण्णना
२६२. यजन्तानन्ति दक्खिणेय्यं उद्दिस्स देन्तानं. अट्ठुप्पत्तिको सुत्तनिक्खेपोति दस्सेत्वा अत्थवण्णनं कातुं ‘‘तदा किरा’’तिआदि वुत्तं. अग्गन्ति सेट्ठं. तेहि तेहि वा यथालद्धसप्पिआदयो मा नस्सन्तु, अग्गभावेन गहितानि सप्पिआदीनि केवलं अग्गिम्हि झापनेन, देवा मनुस्सा मिच्छागाहेन मा नस्सन्तु. तक्केनाति तक्कमत्तेन. ‘‘कथेमा’’ति अम्हे मञ्ञथ, इदानि पस्सथ, पच्चक्खतो अयं वो…पे… आगच्छतीति आहंसूति योजना.
उपधिविपाकन्ति उपधीसु वा विपच्चति, उपधयो वा विपाका एतस्साति उपधिविपाकं. विप्फारवन्तं होति विपुलपक्खताय. भिक्खुसङ्घस्स अदंसु ‘‘सम्मासम्बुद्धेन महाब्रह्मुना च एवं ओवादो दिन्नो’’ति.
यजमानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. बुद्धवन्दनासुत्तवण्णना
२६३. उट्ठहाति उट्ठानं कायिकवीरियं करोहि. तेनाह ‘‘विचर, लोके’’ति. चेतसिकवीरियं पन भगवता मत्थकं पापितमेव. तेनाह ‘‘विजितसङ्गामा’’ति. द्वादसयोजनिकस्स उच्चभावेन. वित्थारतो पन आयामतो च अनेकयोजनसतसहस्सपरिमाणचक्कवाळं अतिब्यापेत्वा ठितस्स. पन्नभाराति पातितभार. निक्खेपितब्बतो भाराति आह ‘‘ओरोपितखन्धा’’तिआदि. ते हि तंसमङ्गिनो पुग्गलस्स सम्पातनट्ठेन भारा नाम. वुत्तञ्हेतं ‘‘भारा हवे पञ्चक्खन्धा’’ति (सं. नि. ३.२२). तदेकदेसा च किलेसाभिसङ्खारा. पन्नरसाय पुण्णमाय रत्तिन्ति यथा पन्नरसपुण्णमाय रत्तियं परिपुण्णकाले उपक्किलेसविमुत्तो चन्दो सोभति, एवं तव चित्तं सब्बसो उपक्किलेसविमुत्तं सोभतीति अधिप्पायो.
बुद्धवन्दनासुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. गहट्ठवन्दनासुत्तवण्णना
२६४. पुथुद्दिसाति बहुदिसा. का पन ताति आह ‘‘चतस्सो दिसा चतस्सो अनुदिसा चा’’ति. अनुदिसागहणेन चेत्थ उद्धं अधोपि गय्हतीति च दस्सेति. भूमिवासिनोति भूमिपटिबद्धवुत्तिनो. एतेन रुक्खपब्बतनिवासिनोपि गहिता होन्ति. चिररत्तसमाहितचित्तेति उपचारप्पनाझानानि उप्पादेत्वा अपरिहीनज्झानताय चिरकालं समाहितचित्ते. आपाणकोटिकन्ति जीवितपरियन्तं यावजीवं. एवमादीति आदि-सद्देन अवसेसपुञ्ञकिरियवत्थूनि सङ्गण्हाति. निच्चसीलवसेन पञ्चहि, नियमसीलवसेन दसहि. पि-सद्देन ततो कतिपयेहि उपोसथसीलवसेन अट्ठहिपीति दस्सेति. धम्मिकेहीति धम्मतो अनपेतेहि. पमुखोति पमोक्खो.
गहट्ठवन्दनासुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. सत्थारवन्दनासुत्तवण्णना
२६५. ब्रह्मजाणुकोति दक्खिणजाणुमण्डलं पथवियं ठपेत्वा वन्दमानो ब्रह्मजाणुको नाम तथाभूतो हुत्वा. यजितब्बतो यक्खो, पूजनीयो. एवं पूजाविसेसयोगतो सक्कोति आह ‘‘सो यक्खोति सो सक्को’’ति. सक्कस्स नमक्कारभाजनभूतञ्हि पुच्छन्तो मातलि ‘‘को नाम सो यक्खो’’ति आह. गुणनेमित्तकेहीति गुणहेतुकेहि अनन्तानि हि बुद्धानं नामानि, तानि च खो सब्बानिपि गुणनेमित्तकानेव. अनन्तगुणत्ता. वुत्तञ्हेतं –
‘‘असङ्ख्येय्यानि नामानि, सगुणेन महेसिनो;
गुणेन नाममुद्धेय्यं, अपि नामसहस्सतो’’ति. –
तस्मा अनोमनामन्ति परिपुण्णगुणनामन्ति अत्थो. समतिक्कमेनाति सम्मा समुच्छिन्दनवसेन अतिक्कमनेन. किलेसारीनं अपेतचयोति अपचयो, सो आरमितब्बट्ठेन आरामो एतेसन्ति अपचयारामा. तेनाह ‘‘वट्टविद्धंसने रता’’ति.
सत्थारवन्दनासुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. सङ्घवन्दनासुत्तवण्णना
२६६. पूतिम्हि देहे मातु सरीरे सयनतो, अत्तनो एव वा पूतिदेहं सरीरं तस्मिं ठितताय अवत्थरित्वा सयनतो पूतिदेहसयाति योजना. कुणपम्हेतेति एते मनुस्सा असुचिदुग्गन्धजेगुच्छपटिक्कूले मातुकुच्छिसङ्खाते कुणपस्मिं दस मासे निमुग्गा. तेसं किन्नाम त्वं पिहयसीति योजना. एतेसं एतं विहयामीति एतेसं इसीनं एतं सम्मापटिपत्तिं विहयामि. इदानि तं पटिपत्तिं दस्सेतुं ‘‘न ते सं कोट्ठे ओपेन्ती’’ति वुत्तं. धञ्ञं कोट्ठे न पक्खिपन्ति पक्खिपितब्बस्स च अभावतो. तेनाह ‘‘न हि एतेसं धञ्ञ’’न्ति. परेसं निट्ठितन्ति परेसं गहितं सन्तकं तेसं पाकाय निट्ठितं. भिक्खाचारवत्तेनाति पिण्डाचरियाय. एसमाना परियेसन्ता. एवं परियिट्ठेन. यापेन्ति, न एसन्ति अनेसनं. सुसमादिन्नसुन्दरवताति सुट्ठु समादिन्नसोभनवता.
एवं सुभासितभासिनोति गन्थधुरविपस्सनाधुरानं वसेन गुणपरिमाणसुभासितस्सेव भासनसीला. अरियेन तुण्हीभूतेन तुण्हीभूता. ततो एव मनस्स सातिसयं समञ्चरा. गहितदण्डेसु परामासादिपयुत्तेसु दण्डादानादिहेतु उप्पज्जनककिलेसपरिळाहाभावतो निब्बुता. तेनाह ‘‘विस्सट्ठदण्डा’’ति. सादानेसूति सभवादानेसु. अनादानाति तब्बिरहिता. तेनाह ‘‘भवयोनी’’तिआदि.
सङ्घवन्दनासुत्तवण्णना निट्ठिता.
दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.