६. जरावग्गो
१. जरासुत्तवण्णना
५१. हितस्स साधनतो साधु, यं किञ्चि अत्थजातं. तं पन अत्थकामेन लभितब्बतो उपसेवितब्बतो लद्धकं, कल्याणट्ठेन भद्दकन्ति वुच्चतीति आह ‘‘साधूति लद्धकं भद्दक’’न्ति. ‘‘सीलं याव जरा साधू’’ति वुत्तमत्थं ब्यतिरेकतो विभावेतुं ‘‘इमिना इदं दस्सेती’’ति वुत्तं. इदन्ति इदं अत्थजातं.
पतिट्ठिताति चित्तसन्ताने लद्धपतिट्ठा, केनचि असंहारिया. तेनाह ‘‘मग्गेन आगता’’ति. चित्तीकतट्ठादीहीति पूजनीयभावादीहि. वुत्तं हेतं पोराणट्ठकथायं. चित्तीकतन्ति रतनन्ति इदं रतनं नाम लोके चित्तीकतं वत्थूनं सहस्सग्घनतादिवसेन. येपि लोके चित्तीकता खत्तियपण्डित-चतुमहाराज-सक्क-सुयाम-महाब्रह्मादयो, तेसं चित्तीकतो तेहि सरणन्ति उपगन्तब्बतादिवसेन. रतिकरन्ति पीतिसुखावहं. झानरतिसुखेनाति दुविधेनपि झानरतिसुखेन. तुलेतुन्ति परिच्छिन्दितुं. गुणपारमिन्ति गुणानं उक्कंसपारमिं. दुल्लभो अनेकानि असङ्ख्येय्यानि अतिधावित्वापि लद्धुं असक्कुणेय्यत्ता. अनोमोति अनूनो परिपुण्णो. तत्थ विसेसतो अनोमसत्तपरिभोगतो तेहि ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’ति अनुस्सरितब्बतोति आह ‘‘भगवा अनोमो सीलेना’’तिआदि.
अरियमग्गपञ्ञायेव इध अधिप्पेताति ‘‘इध पन दुल्लभपातुभावट्ठेन पञ्ञा ‘रतन’न्ति वुत्त’’न्ति आह. पुज्जफलनिब्बत्तनतो, अत्तनो सन्तानं पुनातीति च पुञ्ञचेतना पुञ्ञं, सा पन यस्स उप्पन्ना, तस्सेव आवेणिकताय अनञ्ञसाधारणत्ता केनचिपि अनाहटा, अट्ठकथायं पन ‘‘अरूपत्ता’’ति वुत्तं.
जरासुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. अजरसासुत्तवण्णना
५२. अजीरणेनाति जिण्णभावानापज्जनेन. लक्खणवचनञ्चेतं अविनासप्पत्तिया. तेनाह ‘‘अविपत्तियाति अत्थो’’ति. निद्धमितब्बोति नीहरितब्बो.
अजरसासुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. मित्तसुत्तवण्णना
५३. सह अत्थेन वत्ततीति सत्थो, भण्डमूलं गहेत्वा वाणिज्जवसेन देसन्तरादीसु विचरणकजनसमूहो. तेनाह ‘‘सद्धिंचरो’’ति, सहचरणकोति अत्थो. मित्तन्ति सिनेहयोगेन मित्तकिच्चयुत्तं. इधाधिप्पेतप्पकारं दस्सेतुं ‘‘रोगे उप्पन्ने’’तिआदि वुत्तं. तथारूपेति जिगुच्छनीये, दुत्तिकिच्छे वा. यथा असण्ठितानं सण्ठापनवसेन पवसतो पुरिसस्स भोगब्यसने नाथता, एवं पुत्तसिनेहवसेन पुत्तस्स मातुया अन्तोगेहे नाथताति वुत्तं ‘‘माता मित्तं सके घरे’’ति. अत्थजातस्साति उपट्ठितपयोजनस्साति अत्थोति आह ‘‘उप्पन्नकिच्चस्सा’’ति. सम्परायहितन्ति सम्पराये हितावहं.
मित्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. वत्थुसुत्तवण्णना
५४. पतिट्ठाति अवस्सयो. गुय्हस्साति गुहितब्बस्स रहस्सस्स. परमो सखा नाम अतिपियट्ठानताय.
वत्थुसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. पठमजनसुत्तवण्णना
५५. विधावतीति विविधं रूपं पधावति, यथाकामं पवत्ततीति अत्थो.
पठमजनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. दुतियजनसुत्तवण्णना
५६. वट्टदुक्खतोति संसारदुक्खतो. संसारो हि किलेसकम्मविपाकानं अपरापरुप्पत्तिताय विधावति. तञ्च दुक्खं दुक्खमत्ताय नानाविधदुक्खरासिभावतो.
दुतियजनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. ततियजनसुत्तवण्णना
५७. निप्फत्तीति इट्ठानिट्ठविपाकानं निप्फज्जनतो निप्फत्ति. ततो एव अवस्सयो, निप्फत्तितविपाकस्स अवस्सयो अधिट्ठानं कारणन्ति अत्थो.
ततियजनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. उप्पथसुत्तवण्णना
५८. अमग्गोति न मग्गो अनुपायो. रत्तिन्दिवक्खयोति तत्थ वयक्खणस्स पाकटभावतो. वुत्तक्खणोपि हि सयं खीयतेव. सेसं बाहिरमलं वत्थसरीरादिभूतं. तथा हि ‘‘भस्मखारादीहि धोवित्वा सक्का सोधेतु’’न्ति वुत्तं. दुट्ठोति दूसितो सत्तसन्तानो न सक्का सुद्धो नाम कातुं अब्भन्तरमलीनभावापादनतो. इत्थियन्ति ब्रह्मचरियस्स अन्तरायकरायपि. पजाति सत्तकायो सज्जति सङ्गं करोति याथावतो आदीनवं अपस्सन्तो. इन्द्रियसंवरादि किलेसानं तापनतो तपो, तेनाह ‘‘सब्बापी’’तिआदि.
उप्पथसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. दुतियसुत्तवण्णना
५९. किस्साति भुम्मत्थे सामिवचनन्ति आह ‘‘किस्मिं अभिरतो’’ति. सद्धा नाम अनवज्जसभावा, तस्मा लोकियलोकुत्तरहितसुखावहाति आह ‘‘सुगतिञ्चेव निब्बानञ्च गच्छन्तस्स दुतियिका’’ति. अनुसासति हितचरियाय परिणायिकभावतो.
दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. कविसुत्तवण्णना
६०. गायत्तिआदिकोति छब्बीसतिया छन्देसु गायत्तिआदिको उक्कतिपरियोसानो छन्दो गाथानं निदानं समुट्ठानं ‘‘समुट्ठहति एतेना’’ति कत्वा. तेहि पन अनुट्ठुभादिको होतीति आह ‘‘छन्दो गाथानं निदान’’न्ति. पुब्बपट्ठापनगाथाति धम्मकथाय आदितो आरोचनभावजाननत्थं सतिजननं विय पवत्तितगाथा. अक्खरञ्हि पदं जनेतीति यस्मा अक्खरसमुदायो पदं, पदसमुदायो गाथा, समुदायो च समुदायीहि ब्यञ्जीयति तंपवत्तनतो, तस्मा ब्यञ्जनभावे ठितं अक्खरं, तंसमुदायो पदं, पदं तं वियञ्जेता जनेता विय होतीति ‘‘अक्खरञ्हि पदं जनेती’’ति वुत्तं. अक्खरं हि उच्चारितविद्धंसिताय तंतंखणमत्तावट्ठायीपि परतो पवत्तिया मनोविञ्ञाणवीथिया सङ्कलनवसेन एकज्झं कत्वा पदभावेन गय्हमानं यथासङ्केतमत्थं ब्यञ्जेति. पदं गाथं जनेतीति एत्थापि एसेव नयो. गाथा अत्थं पकासेतीति गाथासञ्ञितो पदसमुदायो किरियाकारकसम्बन्धवसेन सम्बन्धितो कत्तुअधिप्पायानुरूपं आलोचितविलोचितं संहितं अत्थं विभावेति. समुद्दादिपण्णत्तिनिस्सिता वोहारसन्निस्सयेनेव पवत्ततीति कत्वा. तेनाह ‘‘गाथा आरभन्तो’’तिआदि. आसयोति अवस्सयोति आह ‘‘पतिट्ठा’’ति कवितोति विचित्तकथीआदितो.
कविसुत्तवण्णना निट्ठिता.
जरावग्गवण्णना निट्ठिता.