७. समयसुत्तवण्णना
३७. उदानं पटिच्चाति उक्काकरञ्ञा जातिसम्भेदपरिहारनिमित्तं अत्तनो वंसपरिसुद्धं निस्साय वुत्तं पीतिउदाहारं पटिच्च गोत्तवसेन ‘‘सक्का’’ति लद्धनामानं. यदि एकोपि जनपदो, कथं बहुवचनन्ति आह ‘‘रुळ्हीसद्देना’’ति. अक्खरचिन्तिका हि ईदिसेसु ठानेसु युत्ते विय सलिङ्गवचनानि इच्छन्ति, अयमेत्थ रुळ्ही यथा ‘‘अवन्ती कुरू’’ति, तब्बिसेसने पन जनपदसद्दे जातिसद्दताय एकवचनमेव. अरोपिमेति केनचि न रोपिमे.
आवरणेनाति सेतुना. बन्धापेत्वाति पण्डुपलासपासाणमत्तिकखण्डादीहि आलिं थिरं कारापेत्वा. सस्सानि कारेन्तीति जेट्ठमासे किर घम्मस्स बलवभावेन हिमवन्ते हिमं विलीयित्वा सन्दित्वा अनुक्कमेन रोहिणिं नदिं पविसति, तं बन्धित्वा सस्सानि कारेन्ति. ‘‘जातिं घट्टेत्वा कलहं वड्ढयिंसू’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘कोलियकम्मकरा वदन्ती’’ति आह. नियुत्तअमच्चानन्ति तस्मिं सस्सपरिपालनकम्मे नियोजितमहामत्तानं.
तीणि जातकानीति ‘‘कुठारिहत्थो पुरिसो’’तिआदिना फन्दनजातकं (जा. १.१३.१४ आदयो) ‘‘दुद्दुभायति भद्दन्ते’’तिआदिना दुद्दुभजातकं, (जा. १.४.८५ आदयो) ‘‘वन्दामि तं कुञ्जरा’’तिआदिना लटुकिकजातकन्ति (जा. १.५.३९ आदयो) इमानि तीणि जातकानि. द्वे जातकानीति –
‘‘साधु सम्बहुला ञाती, अपि रुक्खा अरञ्ञजा;
वातो वहति एकट्ठं, ब्रहन्तम्पि वनप्पति’’न्ति. –
आदिना रुक्खधम्मजातकं (जा. १.१.७४).
‘‘सम्मोदमाना गच्छन्ति, जालमादाय पक्खिनो;
यदा ते विवदिस्सन्ति, तदा एहिन्ति मे वस’’न्ति. (जा. १.१.३३) –
आदिना सम्मोदमानजातकन्ति इमानि द्वे जातकानि.
‘‘अत्तदण्डा भयं जातं, जनं पस्सथ मेधगं;
संवेगं कित्तयिस्सामि, यथा संविजितं मया’’ति. (सु. नि. ९४१) –
आदिना अत्तदण्डसुत्तं.
तेनाति भगवता. कलहकरणभावोति कलहकरणस्स अत्थिभावो. महापथविया महग्घे खत्तिये कस्मा नासेथाति दस्सेत्वा कलहं वूपसमेतुकामो भगवा पथविं निदस्सनभावेन गण्हीति दस्सेन्तो ‘‘पथवी नाम किं अग्घती’’तिआदिमाह. अट्ठानेति अकारणे. वेरं कत्वाति विरोधं उप्पादेत्वा. तंतंपलोभनकिरियाय परक्कमन्तियो ‘‘उक्कण्ठन्तू’’ति सासनं पेसेन्ति. कुणालदहेति कुणालदहतीरे पतिट्ठाय. पुच्छितं कथेसि अनुक्कमेन कुणालसकुणराजस्स पुच्छापसङ्गेन कुणालजातकं (जा. २.२१.कुणालजातक) कथेस्सामीति. अनभिरतिं विनोदेसि इत्थीनं दोसदस्सनमुखेन कामानं आदीनवोकारसंकिलेसविभावनवसेन. पुरिसपुरिसेहीति कोसज्जं विद्धंसेत्वा पुरिसथामब्रूहनेन उत्तमपुरिसेहि नो भवितुं वट्टतीति उप्पन्नचित्ता. अविस्सट्ठसमणकम्मन्ता अपरिच्चत्तकम्मट्ठानाभियोगाति अत्थो. निसीदितुं वट्टतीति भगवा चिन्तेसीति योजना.
पदुमिनियन्ति पदुमवने. विकसिंसु गुणगणविबोधेन. अयंइमस्स…पे… न कथेसीति इमिना सब्बेपि ते भिक्खू तावदेव पटिपाटिया आगतत्ता अञ्ञमञ्ञस्स लज्जमाना अत्तना पटिलद्धविसेसं भगवतो नारोचेसुन्ति दस्सेति. खीणासवानन्तिआदिना तत्थ कारणमाह.
ओसटमत्तेति भगवतो सन्तिकं उपगतमत्ते. अरियमण्डलेति अरियपुग्गलसमूहे. पाचीनयुगन्धरपरिक्खेपतोति युगन्धरपब्बतस्स पाचीनपरिक्खेपतो, न बाहिरकेहि वुच्चमानउदयपब्बततो. रामणेय्यकदस्सनत्थन्ति बुद्धुप्पादपटिमण्डितत्ता विसेसतो रमणीयस्स लोकस्स रमणीयभावदस्सनत्थं. उल्लङ्घित्वाति उट्ठहित्वा. एवरूपे खणे लये मुहुत्तेति यथावुत्ते चन्दमण्डलस्स उट्ठितक्खणे उट्ठितवेलायं उट्ठितमुहुत्तेति उपरूपरिकालस्स वड्ढितभावदस्सनत्थं वुत्तं.
तेसं भिक्खूनं जातिआदिवसेन भगवतो अनुरूपपरिवारभावं दस्सेन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह. महासम्मतस्स वंसे उप्पन्नोतिआदि कुलवंससुद्धिदस्सनं. खत्तियगब्भे जातोति इदं सतिपि जातिविसुद्धियं मातापितूनं वसेन अविसुद्धता सियाति तेसम्पि ‘‘अविसुद्धता नत्थि इमेस’’न्ति विसुद्धिदस्सनत्थं वुत्तं. सतिपि च गब्भविसुद्धियं कतदोसेन मिस्सकत्ता अरज्जारहतापि सियाति ‘‘तम्पि नत्थि इमेस’’न्ति दस्सनत्थं ‘‘राजपब्बजिता’’तिआदि वुत्तं.
सामन्ताति समीपे. चलिंसूति उट्ठहिंसु. कोसमत्तं ठानं सद्दन्तरं, ‘‘सद्दसवनट्ठानमेव सद्दन्तर’’न्ति अपरे. तिक्खत्तुं तेसट्ठिया नगरसहस्सेसूति जम्बुदीपे किर आदितो महन्तानि तेसट्ठि नगरसहस्सानि उप्पन्नानि, तथा दुतियं, तथा ततियं. तं सन्धायाह ‘‘तिक्खत्तुं तेसट्ठिया नगरसहस्सेसू’’ति. तानि पन सम्पिण्डेत्वा सतसहस्सतो परं नवसहस्साधिकानि असीतिसहस्सानि. नवनवुतिया दोणमुखसतसहस्सेसूति नवसतसहस्साधिकेसु नवुतिसतसहस्सेसु दोणमुखेसु. दोणमुखन्ति च महानगरस्स आयुप्पत्तिट्ठानभूतं पादनगरं वुच्चति. छनवुतिया पट्टनकोटिसतसहस्सेसूति छकोटिसतसहस्सअधिकेसु नवुतिकोटिसतसहस्सपट्टनेसु. तम्बपण्णिदीपादिछपण्णासाय रतनाकरेसु. एवं पन नगर-दोणमुखपट्टन-रतनाकरादिभावेन कथनं तंतंअधिवत्थाय वसन्तीनं तासं देवतानं बहुभावदस्सनत्थं. यदि दससहस्सचक्कवाळेसु देवता सन्निपतिता. अथ कस्मा पाळियं ‘‘दसहि च लोकधातूही’’ति? वुत्तन्ति आह ‘‘दससहस्स…पे… अधिप्पेत’’न्ति. तेन सहस्सिलोकधातु इध ‘‘एका लोकधातू’’ति वेदितब्बा.
लोहपासादेति सब्बपठमकते लोहपासादे. ब्रह्मलोकेति हेट्ठिमे ब्रह्मलोके. यदि ता देवता एवं निरन्तरा हुत्वा सन्निपतिता, पच्छा आगतानं ओकासो एव न भवेय्याति चोदनं सन्धायाह ‘‘यथा खो पना’’तिआदि.
सुद्धावासकाये उप्पन्ना सुद्धावासकायिका. तासं पन यस्मा सुद्धावासभूमि निवासट्ठानं, तस्मा वुत्तं ‘‘सुद्धावासवासीन’’न्ति. आवासाति आवासट्ठानभूता. देवता पन ओरम्भागियानं इतरेसञ्च संयोजनानं समुच्छिन्नट्ठेन सुद्धो आवासो विहारो एतेसन्ति सुद्धावासा. महासमागमं ञत्वाति महासमागमं गताति ञत्वा.
पुरत्थिमचक्कवाळमुखवट्टियं ओतरि अञ्ञत्थ ओकासं अलभमानो. एवं सेसापि. मणिवम्मन्ति इन्दनीलमणिमयं कवचं. बुद्धानं अभिमुखभागो बुद्धवीथि, सा याव चक्कवाळा उत्तरितुं न सक्का. महतिया बुद्धवीथियावाति बुद्धानं सन्तिकं उपसङ्कमन्तेहि तेहि देवब्रह्मेहि वलञ्जितबुद्धवीथियाव.
समिति सङ्गति सन्निपातो समयो, महन्तो समयो महासमयोति आह ‘‘महासमूहो’’ति. पवद्धं वनं पवनन्ति आह ‘‘वनसण्डो’’ति. देवघटाति देवसमूहा. समादहंसूति समाहितं लोकुत्तरसमाधिं सुट्ठु अप्पितं अकंसु. तथा समाहितं पन समाधिना नियोजितं नाम होतीति वुत्तं ‘‘समाधिना योजेसु’’न्ति. सब्बेसं गोमुत्तवङ्कादीनं दूरसमुस्सारितत्ता अत्तनो…पे… अकरिंसु. विनयति अस्से एतेहीति नेत्तानि, योत्तानि. अवीथिपटिपन्नानं अस्सानं वीथिपटिपादनं रस्मिग्गहणेन होतीति ‘‘योत्तानि गहेत्वा अचोदेन्तो’’ति वत्वा तं पन अचोदनं अवारणमेवाति आह ‘‘अचोदेन्तो अवारेन्तो’’ति.
यथा खीलं भित्तियं, भूमियं वा आकोटितं दुन्नीहरणं, यथा च पलिघं नगरप्पवेसनिवारणं, यथा च इन्दखीलं गम्भीरनेमि सुनिखातं दुन्नीहरणं, एवं रागादयो सत्तसन्तानतो दुन्नीहरणा निब्बाननगरप्पवेसनिवारणा चाति ते ‘‘खीलं पलिघं इन्दखील’’न्ति च वुत्ता. ऊहच्चाति उद्धरित्वा. तण्हाएजाय अभावेन अनेजा. परमसन्तुट्ठभावेन चातुद्दिसत्ता अप्पटिहतचारिकं चरन्ति. बुद्धचक्खु-धम्मचक्खु-दिब्बचक्खु-समन्तचक्खु-पकतिचक्खूनं वसेन पञ्चहि चक्खूहि. सुदन्ता कुतोति आह ‘‘चक्खुतोपी’’ति. छन्दादीहीति छन्दादीनं वसेन न गच्छन्ति न वत्तन्ति. न आगच्छन्ति अनुप्पादनतो. आगुन्ति अपराधं.
सब्बसंयोगाति विभत्तिलोपेन निद्देसो, सब्बे संयोगेति अत्थो. विसज्जाति विसज्जित्वा. एवम्पीति इमायपि गाथाय वसेन ‘‘आगुं न करोती’’ति पदे.
गतासेति गता एव. न गमिस्सन्ति परिनिट्ठितसरणगमनत्ता. लोकुत्तरसरणगमनञ्हेत्थ अधिप्पेतं. तेनाह ‘‘निब्बेमतिकसरणगमनेन गता’’ति. ते हि नियमेन अपायं न गमिस्सन्ति, देवकायञ्च परिपूरेस्सन्ति. ये पन लोकियेन सरणगमनेन बुद्धं सरणं गता, न ते गमिस्सन्ति अपायं, सति च पच्चयन्तरसमवाये पहाय मानुसं देहं देवकायं परिपूरेस्सन्तीति. तेनाह सो ब्रह्मा ‘‘ये केचि बुद्धं…पे… परिपूरेस्सन्ती’’ति.
समयसुत्तवण्णना निट्ठिता.