६. भेसज्जक्खन्धकं

१६०. पञ्चभेसज्जादिकथा

२६०. भेसज्जक्खन्धके सरदकाले उप्पन्नो सारदिकोति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सरदकाले उप्पन्नेना’’ति. ‘‘पित्ताबाधेना’’ति इमिना आबाधस्स सरूपं दस्सेति. पित्ताबाधस्स कारणं वित्थारेन्तो आह ‘‘तस्मिं ही’’तिआदि. तेनाति हेतुना. तेसन्ति भिक्खूनं. कोट्ठब्भन्तरगतन्ति कोट्ठस्स अब्भन्तरं गतं. अन्तस्स अन्तो पविसनं होतीति अधिप्पायो. आहारत्थन्ति आहारस्स किच्चं, आहारेन वा कत्तब्बं किच्चं.

२६१. नच्छादेन्तीति तानि भेसज्जानि भोजनानि नच्छादेन्ति. कस्मा? भोजनानं अजीरणत्ता. इति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘न जीरन्ती’’ति. नच्छादत्ता न वातरोगं पटिप्पस्सम्भेतुं सक्कोन्ति. एत्थ च ‘‘न जीरन्ती’’ति इमिना नच्छादनस्स कारणं दस्सेति. ‘‘न वात…पे… सक्कोन्ती’’ति इमिना तस्सेव फलं दस्सेतीति दट्ठब्बं. ‘‘सिनिद्धानी’’ति इमिना सिनिहन्तीति सेनेहिकानीति अत्थं दस्सेति. भत्तच्छन्नकेनाति एत्थ भत्तस्स अच्छन्नकं नाम भत्तस्स अरोचिकं भत्तस्स रुचिया अनुप्पादकन्ति आह ‘‘भत्तारोचकेना’’ति.

२६२. अच्छवसन्तिआदीसु विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. पाळियं ‘‘पटिग्गहितं निप्पक्कं संसट्ठ’’न्ति पदानं किरियाविसेसनं कत्वा ‘‘परिभुञ्जितु’’न्ति पदेन सम्बन्धितब्बभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘काले पटिग्गहितन्ति आदीसू’’तिआदि. तेलपरिभोगेन परिभुञ्जितुन्ति एत्थ कित्तकं कालं तेलपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बन्ति आह ‘‘सत्ताहकाल’’न्ति.

१६१. मूलादिभेसज्जकथा

२६३. मूलभेसज्जादिविनिच्छयोपीति पिसद्दो अच्छवसन्तिआदीसु विनिच्छयं अपेक्खति. इधाति भेसज्जक्खन्धके. यं यन्ति विनिच्छयं. पिसनसिलाति पिसति एत्थाति पिसना, सायेव सिलाति पिसनसिला. इमिना अचलं हुत्वा निसीदतीति निसदोति अत्थं दस्सेति. पिसनपोतकोति पिसति अनेनाति पिसनो, सोयेव पोतकोति पिसनपोतको, इमिना निसदतो पोतकोति निसदपोतकोति अत्थं दस्सेति. हिङ्गुजातियोति हिङ्गुकुलानि.

सामुद्दन्ति एत्थ समुद्दे सन्तिट्ठतीति सामुद्दन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘समुद्दतीरे’’तिआदि. ‘‘तीरे’’ति इमिना समुद्देति एत्थ सत्तमीविभत्तिया समीपत्थे पवत्तभावं दस्सेति. पकतिलोणन्ति सभावलोणं, न दब्बसम्भारेहि सद्धिं पचितन्ति अत्थो. ‘‘पब्बते उट्ठहती’’ति इमिना सिन्धुनामके पब्बते उट्ठहतीति सिन्धवन्ति अत्थं दस्सेति. उब्बितो भूमितो ईरति उग्गच्छतीति उब्बिरन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘भूमितो अङ्कुरं उट्ठहती’’ति. इमिना अट्ठकथानयेन ओट्ठजो ततियक्खरोयेव युज्जति, पोत्थकेसु पन चतुत्थक्खरोयेव दिस्सति. ‘‘उब्भिद’’न्तिपि पाठो. बिलन्ति कोट्ठासो. तस्मा दब्बसम्भारेहि बिलेहि सद्धिं पचितं बिलन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘दब्बसम्भारेहि सद्धिं पचित’’न्ति. अभिधाने पन (अभिधाने ४६१ गाथायं) ‘‘बिलाल’’न्ति पाठो अत्थि. तन्ति बिलं.

२६४. अस्सादीनं कायगन्धो विय कस्सचि कायगन्धो होतीति योजना. तस्सापीति भिक्खुनोपि. पिसद्देन कण्डुवाबाधभिक्खुआदयोपि सम्पिण्डेति. छकणसद्दस्स अस्सादीनं मलेपि पवत्तनतो वुत्तं ‘‘गोमय’’न्ति. पाकतिकचुण्णम्पीति अपक्करजनचुण्णम्पि. एतम्पीति पाकतिकचुण्णम्पि.

तन्ति आमकमंसं, न खादीति सम्बन्धो. तन्ति आमकलोहितं वा, न पिवीति सम्बन्धो. अमनुस्सोति मनुस्ससदिसो भूतो. तन्ति आमकमंसलोहितं.

२६५. ‘‘अञ्जन’’न्ति नामं सामञ्ञन्ति आह ‘‘अञ्जनन्ति सब्बसङ्गाहकवचनमेत’’न्ति. सब्बसङ्गाहकवचनन्ति सब्बेसं अञ्जनानं सङ्गाहकवचनं. एतन्ति ‘‘अञ्जन’’न्ति एतं वचनं. अञ्जति चक्खुं मक्खेति अनेनाति अञ्जनं, अञ्जति चक्खुं ब्यत्तं करोतीति वा अञ्जनं, तालुजो ततियक्खरो. कपल्लन्ति कपल्ले पवत्तं. कपालञ्हि दीपसिखाय उपरि निकुज्जित्वा तत्थ पवत्तं मसि ‘‘कपल्ल’’न्ति वुच्चति. तमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘दीपसिखतो गहितमसी’’ति. अञ्जनूपपिसनेहीति एत्थ अञ्जनेहि सद्धिं उपनेतुं पिसितब्बन्ति अञ्जनूपपिसनन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्जनेन सद्धिं एकतो पिसितेही’’ति. ‘‘एकतो’’ति इमिना ‘‘सद्धि’’न्ति पदस्सेव अत्थं दस्सेति. हीति सच्चं. यंकिञ्चि अञ्जनूपपिसनं चुण्णं न न वट्टतीति योजना. अथ वा न वट्टति न होति, वट्टतियेवाति योजना. इमस्मिं नये ‘‘न वट्टती’’ति आख्यातपदं किरियान्तरापेक्खत्ता कत्ता होति. आख्यातेसुपि हि कत्तुत्तञ्च कम्मत्तञ्च लब्भति. चन्दनन्तिआदीनि सुविञ्ञेय्यानेव.

अट्ठिमयन्ति पदस्स अतिब्यापितदोसं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘मनुस्सट्ठिं ठपेत्वा’’ति. सलाकट्ठानियन्ति एत्थ सलाका तिट्ठन्ति एत्थाति सलाकट्ठानियन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यत्था’’तिआदि. तत्थ यत्थाति यस्मिं सुसिरदण्डकादिके. सलाकन्ति अञ्जनिसलाकं. ओदहन्तीति ठपेन्ति. अंसबद्धकोति अंसे बद्धति अनेनाति अंसबद्धको. यमकनत्थुकरणिन्ति नत्थु करीयति इमायाति नत्थुकरणी, यमका नत्थुकरणी यमकनत्थुकरणी.

२६७. तं सब्बं तेलपाकन्ति सम्बन्धो. ‘‘अति विय खित्तमज्जानी’’ति इमिना अति विय खिपीयन्ति पक्खिपीयन्तीति अतिखित्तानि, तानियेव मज्जानि अतिखित्तमज्जानीति वचनत्थं दस्सेति.

पण्णसेदन्ति पण्णेहि सेदं. अङ्गारानन्ति अङ्गारेहि. तत्थाति तेसु पंसुवालिकादीसु. वातहरणपण्णानीति वातस्स अपनयनानि उद्दालादीनि पण्णानि. तत्थाति तेसु पण्णेसु. नानापण्णभङ्गकुथितन्ति नानापण्णानियेव भञ्जितब्बट्ठेन नानापण्णभङ्गं, तेन कुथितं नानापण्णभङ्गकुथितं. उण्होदकस्साति उण्होदकेन. तत्थाति उदककोट्ठके.

पब्बे पब्बेति फळुम्हि फळुम्हि. येनाति पज्जेन. तं पज्जं अभिसङ्खरितुन्ति योजना. ‘‘पादानं सप्पायभेसज्ज’’न्ति इमिना पादस्स हितं पज्जन्ति वचनत्थं दस्सेति. तिलकक्केनाति एत्थ कक्कसद्दस्स चुण्णवाचकत्ता ‘‘पिट्ठेही’’ति वुत्तं. कबळेन पक्खिपनं कबळिकं. सत्तुपिण्डस्स भत्तकबळसदिसत्ता सत्तुपिण्डन्ति वुत्तं. आणि वियाति खीला विय. खारेनाति लोणसक्खरिकमयेन खारेन. विकासं रुन्धतीति विकासिकं, तेलरुन्धनपिलोतिकं. वणकम्मन्ति वणस्स, वणे वा कम्मं.

२६८. सप्पदट्ठकालेयेव किं सामं गहेत्वा परिभुञ्जितब्बन्ति आह ‘‘न केवल’’न्तिआदि. इदन्ति महाविकटं, परिभुञ्जीकब्बन्ति सम्बन्धो. अञ्ञेसु पनाति सप्पदट्ठतो अञ्ञेसु पन. सचे भूमिपत्तो गूथो होति, पटिग्गहेतब्बोति योजना.

२६९. वसीकरणपानकसमुट्ठितरोगोति कन्तिभावसङ्खातं वसं करोति अनेनाति वसीकरणं, भेसज्जं, पिवते पानं, तंयेव पानकं, वसीकरणस्स पानकं वसीकरणपानकं, तेन समुट्ठितो रोगो वसीकरणपानकसमुट्ठितरोगो. इमिना घरदिन्नकाबाधोति एत्थ घरणिया दिन्नेन वसीकरणपानकेन समुट्ठितो आबाधो घरदिन्नकाबाधोति वचनत्थं दस्सेति. सीताय आलोळेतब्बन्ति सीतालोळं, उदकं. सीतासद्दो नङ्गललेखासङ्खातं फालपद्धतिं मुख्यतो वदति, फालपद्धतिकरे फाले लग्गमत्तिकं उपचारतो वदति. तेन वुत्तं ‘‘सीताय आलोळेतब्ब’’न्ति. अट्ठकथायम्पि तमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘नङ्गलेना’’तिआदि.

विपक्कगहणिकोति विसेसेन पाचापनगहणिको. मुत्तहरीतकन्ति एत्थ ‘‘मुत्त’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तेपि गोमुत्तमेव गहेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘गोमुत्तपरिभावितं हरीतक’’न्ति. इमिना मुत्तेन परिभावितं हरीतकं मुत्तहरीतकन्ति वचनत्थं दस्सेति. तण्डुलकसटोति तण्डुलधोवनोदककसटो धोतसिनिद्धो, सोव मुग्गपचितपानीयोति योजना. ‘‘मंसरसेना’’ति इमिना मंसरसो मंसेन पटिच्छादेतब्बन्ति पटिच्छादनीयन्ति वुच्चतीति दस्सेति.

१६३. गुळादिअनुजाननकथा

२७२. हीति सच्चं. पक्कत्ताति मुग्गानं पक्कभावतो. तेति मुग्गा.

२७४. अकप्पियकुटियन्ति अकप्पियकुटिया अन्तो. अस्साति भिक्खुनो न वट्टतीति सम्बन्धो. तम्पीति उण्हयागुम्पि. पिसद्देन पगेव आमिसं पचितुन्ति दस्सेति. उत्तण्डुलभत्तन्ति पक्कतण्डुलतो वियोगोति उत्तण्डुलो, उकारो हि वियोगत्थवाचको, अपक्कतण्डुलोति अत्थो. उत्तण्डुलमयं भत्तन्ति उत्तण्डुलभत्तं. सकिं कुथितेसु खीरतक्कादीसु अग्गिं दातुं वट्टतीति योजना. बिळालादीनं सत्तानं समूहो रूळ्हीवसेन उक्कपिण्डकोति वुच्चतीति आह ‘‘बिळालमूसिकगोधामङ्गुसा’’ति. विघासादभावेन निहतमानत्ता कायवाचं दमेतीति दमको विघासादोति आह ‘‘विघासादा’’ति.

२७६. ततो नीहटन्ति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘यत्था’’तिआदि. यत्थाति यस्मिं ठाने. नीहटन्ति नीहरित्वा हरितं.

२७८. वनट्ठं पोक्खरट्ठन्ति एत्थ वने तिट्ठतीति वनट्ठो, पोक्खरे तिट्ठतीति पोक्खरट्ठोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘वने चेवा’’तिआदि. ‘‘पदुमिनिगच्छे’’ति इमिना पोक्खरसद्दो पदुमवाचकोति दस्सेति. यस्स बीजं अङ्कुरं न जनेति, तं फलं अबीजं नामाति योजना.

१६७. सत्थकम्मपटिक्खेपकथा

२७९. दुक्खेन रुपतीति दुरोपयोति दस्सेन्तो आह ‘‘दुक्खेन रुहती’’ति. सत्थकम्मं वा वत्थिकम्मं वाति एत्थ सत्थेन कातब्बं कम्मं सत्थकम्मं, वत्थिपीळनं कातब्बं कम्मं वत्थिकम्मन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यथा पटिच्छन्ने’’तिआदि. ‘‘सूचिया वा’’तिआदिना सत्थकम्मन्ति एत्थ ‘‘सत्थ’’न्ति पदं उपलक्खणमत्तन्ति दस्सेति. ‘‘सत्थेन वा’’ति पदं ‘‘छिन्दनं वा फालनं वा’’तिपदेहि योजेतब्बं. ‘‘सूचिया वा कण्टकेन वा सत्तिकाय वा’’तिपदानि ‘‘विज्झनं वा’’ति पदेन योजेतब्बानि. ‘‘पासाणसक्खलिकाय वा नखेन वा’’ति पदानि ‘‘लेखनं वा’’ति पदेन योजेतब्बानि. एतन्ति सत्थेन छिन्दनादिकम्मं. एत्थ चाति सत्थकम्मवत्थिकम्मेसु. तत्थ पनाति सम्बाधे पन. तेनाति खारादिना. वच्चमग्गे याय भेसज्जमक्खितादानवट्टिया खारकम्मं वा करोन्ति, याय वेळुनाळिकाय तेलं वा पवेसेन्ति, सा भेसज्जमक्खितादानवट्टि वा सा वेळुनाळिका वा वट्टतियेवाति योजना.

२८०. तं दिवसन्ति तस्मिं दिवसे. किञ्चि सत्थन्ति योजना. इमायाति सुप्पियाय अञ्ञं किञ्चि अदेय्यं किम्पि भविस्सतीति योजना. यत्र नामाति एत्थ त्रपच्चयो कारणत्थे होतीति आह ‘‘यस्मा नामा’’ति. ‘‘वीमंसी’’ति इमिना पटिवेक्खीति एत्थ पटिअवपुब्बो इक्खधातु वीमंसनत्थोति दस्सेति. असुकमंसन्ति असुकं मंसं, असुकस्स वा सत्तस्स मंसं.

१६९. हत्थिमंसादिपटिक्खेपकथा

२८१. अरञ्ञकोका नामाति ससबिळालादयो सत्ते खादनत्थाय कुकति आददातीति कोको अरञ्ञे जातो कोको अरञ्ञकोको, सुनखसदिसाति गामसुनखेन सदिसा. तेसन्ति अरञ्ञकोकानं. यो पनाति सुनखो पन, उप्पन्नोति सम्बन्धो. गामसुनखियाति साम्यत्थे सामिवचनं. कोकेनाति सहादियोगे करणवचनं. तानि पदानि ‘‘संयोगेना’’ति पदेन योजेतब्बानि. तस्साति सुनखस्स.

एत्थाति मनुस्समंसादीसु. सजातिकतायाति समानजातिकभावतो. अनुपद्दवत्थायाति अनुपद्दवत्थं, पटिक्खित्तानीति सम्बन्धो. आपत्तीति मनुस्समंसे थुल्लच्चयेन, सेसे दुक्कटेन आपत्ति. उद्दिस्स कतं पनाति भिक्खुं उद्दिस्स कतमंसं पन.

१७०. यागुमधुगोळकादिकथा

२८२. एककोति एत्थ एकतो असहायत्थे कपच्चयोति आह ‘‘नत्थि मे दुतियो’’ति. सोति ब्राह्मणो. वयं कत्वाति परिब्बयं कत्वा, पटियादापेसि किराति योजना. अनुमोदनगाथायाति अनुमोदनपकासकाय गाथाय. ‘‘पत्थयतं इच्छत’’न्ति पदानं अलमत्थपयोगे सम्पदानत्ता वुत्तं ‘‘अलमेव दातुन्ति इमिना सम्बन्धो’’ति. सोयेव गहेतब्बोति ‘‘दातु’’न्तिभावस्स कत्तुभावेन सो एव पाठो गहेतब्बोति अत्थो.

२८३. या यागु पवारणं जनेति, सा यागु भोज्जयागु नामाति योजना. यन्ति कालं. ‘‘आदिं कत्वा’’ति इमिना यदग्गेनाति एत्थ अग्गसद्दो आद्यत्थो किरियाविसेसनत्थे करणवचनन्ति दस्सेति. ‘‘सग्गनिब्बत्तकपुञ्ञ’’न्ति इमिना सग्गाति एत्थ फलूपचारं दस्सेति. सोति गुळो.

२८४. तथारूपेनाति तथासभावेन. गुळस्स अनुरूपसभावेनाति अत्थो.

१७३. पाटलिगामवत्थुकथा

२८५. यथा सब्बं सन्थतं होति, एवं तथा सब्बसन्थरिसन्थतन्ति योजना.

२८६. सुनिधो च वस्सकारो चाति एत्थ चकारेहि द्वन्दवाक्यं दस्सेति. आयमुखपच्छिन्दनत्थन्ति सुङ्कमुखस्स पच्छेदनत्थं. ‘‘घरवत्थूनी’’ति इमिना वत्थुसद्दस्स कारणदब्बत्थे पटिक्खिपित्वा भूभेदत्थं दीपेति. ता देवता नामेन्ति किराति योजना. यथानुरूपन्ति यं यं भोगबलानुरूपं. लोकेति सत्तलोके. सद्दोति कित्तिघोसो. तेनेवाति तेन सद्दस्स अब्भुग्गतहेतुना एव. ‘‘ओसरणट्ठानं नामा’’ति इमिना अरियं आयतनन्ति एत्थ आयतनसद्दो समोसरणट्ठानत्थोति दस्सेति. यत्तकं कयविक्कयट्ठानं नामाति सम्बन्धो. ‘‘वाणिजानं…पे… कयविक्कयट्ठानं नामा’’ति इमिना वणिजा पतन्ति सन्निपतन्ति एत्थाति वणिप्पतोति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘वणिजपतो’’ति वत्तब्बे जकारलोपोति दट्ठब्बो. पाळियं ‘‘तेस’’न्ति पाठसेसस्स अज्झाहरितब्बभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘तेसं अरियायतनवाणिजपतान’’न्ति. तेसन्ति च साम्यत्थे सामिवचनं, निद्धारणत्थे वा विभत्तअपादानत्थे वा. इदन्ति पुरं. पुटभेदनन्ति एत्थ पुटं भिन्दन्ति एत्थाति पुटभेदनन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘भण्डिकभेदनट्ठान’’न्ति. ‘‘समुच्चयत्थो वासद्दो’’ति वुत्तवचनं वित्थारेन्तो आह ‘‘तत्र ही’’तिआदि. तत्थ तत्राति पाटलिपुत्ते, तीसु वा अग्गिउदकमिथुभेदेसु. ‘‘अञ्ञमञ्ञभेदा’’ति इमिना मिथुभेदाति एत्थ मिथुसद्दस्स अञ्ञमञ्ञवेवचनभावं दस्सेति. उळुम्पकुल्लसद्दानं अत्थे समानेपि करणविसेसं दस्सेन्तो आह ‘‘उळुम्प’’न्तिआदि. उळु वुच्चति उदकं, ततो पाति रक्खतीति उळुम्पो. कं वुच्चति उदकं, तस्मिं उलति गच्छतीति कुल्लो.

अण्णवन्ति एत्थ अण्णवो नाम किं समुद्दस्स नामन्ति आह ‘‘अण्णव’’न्तिआदि. ‘‘अण्णव’’न्ति एतं नामं उदकट्ठानस्स अधिवचनन्ति योजना. अण्णो वुच्चति उदकं, तं एतस्मिं अत्थीति अण्णवो. सरसद्दस्स अकारादिम्हि च कण्डे च पवत्तनतो वुत्तं ‘‘सरन्ति इध नदी अधिप्पेता’’ति. इधाति इमिस्सं गाथायं. इदन्ति अत्थजातं.

येति अरिया. तेति अरिया, तरन्तीति सम्बन्धो. विसज्जपल्ललानीति एत्थ विसज्जसद्दो त्वापच्चयन्तो, पल्ललसद्दो निन्नट्ठानवाचकोति आह ‘‘विसज्ज…पे… निन्नट्ठानानी’’ति. अयं पन जनो कुल्लं बन्धतीति योजना. तिण्णा मेधाविनो जना इति वुत्तं होतीति योजना.

२८७. अननुबोधाति एत्थ कारणत्थे निस्सक्कवचनन्ति आह ‘‘अबुज्झनेना’’ति. सन्धावितं संसरितन्ति एत्थ तपच्चयस्स कम्मत्थं सन्धाय वुत्तं ‘‘मया च तुम्हेहि चा’’ति. इमिना कत्तुत्थे सामिवचनन्ति दस्सेति. ‘‘अथ वा’’तिआदिना तपच्चयस्स भावत्थं दस्सेति. संसितन्ति एत्थ सरधातुया रकारो लोपोति आह ‘‘संसरित’’न्ति. ‘‘तण्हारज्जू’’ति इमिना भवतो भवं नेतीति भवनेत्तीति वचनत्थेन तण्हारज्जु भवनेत्ति नामाति दस्सेति.

२८९. वण्णवत्थालङ्कारानि सामञ्ञवसेन ‘‘नीला’’ति वुत्तानीति आह ‘‘नीलाति इदं सब्बसङ्गाहक’’न्ति. तत्थाति ‘‘नीला’’तिआदिपाठे. तेसन्ति लिच्छवीनं. पकतिवण्णा नीला न होन्तीति योजना. एतन्ति ‘‘नीला’’तिआदिवचनं. पटिवत्तेसीति एत्थ वतुधातु उपसग्गवसेन वा अत्थातिसयवसेन वा पहरणत्थोति आह ‘‘पहारेसी’’ति. ‘‘सजनपद’’न्ति इमिना साहारन्ति एत्थ आहारसद्दो जनपदत्थोति दस्सेति. जनपदो हि यस्मा नगरस्स परिवारभावेन आहरितब्बो, इमस्मा च राजपुरिसा बलिं आहरन्ति, तस्मा आहारोति वुत्तो. सजनपदं वेसालिं दज्जेय्याथाति योजना. अङ्गुलिं फोटेसुन्ति एत्थ फुटधातु सञ्चलनत्थोति आह ‘‘अङ्गुलिं चालेसु’’न्ति. इत्थिकायाति इत्थीयेव पुरिसतो खुद्दकट्ठेन इत्थिका, ताय.

१७८. सीहसेनापतिवत्थुकथा

२९०. धम्मस्स च अनुधम्मन्ति एत्थ धम्मसद्दो कारणत्थोति आह ‘‘कारणस्स अनुकारण’’न्ति. ‘‘परेही’’ति पदं ‘‘वुत्त’’इति पदे कत्ता. ‘‘वुत्तकारणेना’’तिपदं ‘‘सकारणो’’तिपदे करणं. कोचि अप्पमत्तकोपि तुम्हाकं वादोति योजना. ‘‘विञ्ञूही’’ति पदं ‘‘गरहितब्ब’’इति पदे कत्ता. ‘‘गरहितब्बकारण’’न्ति पदं ‘‘न आगच्छती’’ति पदे कम्मं. अनब्भक्खातुकामाति एत्थ अभित्यूपसग्गो अभिभवनत्थो आपुब्बो खाधातु पकथनत्थोति आह ‘‘अभिभवित्वा न आचिक्खितुकामा’’ति.

२९३. अनुविच्चकारन्ति एत्थ अनुविच्चसद्दो विचधातु त्वापच्चयन्तोति आह ‘‘अनुविचित्वा’’ति. ‘‘चिन्तेत्वा’’ति इमिना विचधातुया ञाणत्थं दस्सेति. ‘‘कातब्ब’’न्ति इमिना कातब्बन्ति कारन्ति वचनत्थं दस्सेति. पटाकन्ति धजपटाकं. ‘‘आहिण्डेय्यु’’न्ति इमिना परियायेय्युन्ति एत्थ परिपुब्बआपुब्ब याधातुया गत्यत्थं दस्सेति. पाळियं ‘‘परिहरेय्यु’’न्तिपि पाठो. आहिण्डेय्युन्ति आहिण्डन्ति. मुद्धजो ततियक्खरो. ओपानभूतन्ति एत्थ ओपानो विय भूतो ओपानभूतोति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पटियत्तउदपानो विय ठित’’न्ति. ‘‘उदपानो’’ति इमिना ओपानसद्दो उदपानत्थोति दस्सेति. उदपानो हि सब्बे जना ओसरित्वा पिवन्ति एत्थाति ओपानोति वुच्चति. इमेसन्ति निगण्ठानं. हीति सच्चं, यस्मा वा. सम्पत्तानं दानं दातब्बमेव, तस्मा मा उपच्छिन्दित्थाति योजना. उद्दिस्साति त्वापच्चयन्तसद्दो ‘‘कत’’न्ति उत्तरपदेन समासोति आह ‘‘उद्दिसित्वा कत’’न्ति. एसेव नयो ‘‘पटिच्चकम्म’’न्ति एत्थापि.

२९४. पटिच्चकम्मन्ति एतं नामं निमित्तकम्मस्स अधिवचनन्ति योजना. योति यो कोचि जनो. वधकस्स पाणघातकम्मं होति विय, तस्सापि होतीति योजना. न जीरन्तीति एत्थ जरधातु गत्यत्थोति आह ‘‘न गच्छन्ती’’ति.

१७९. कप्पियभूमिअनुजाननकथा

२९५. बहारामकोट्ठकेति एत्थ समीपत्थे भुम्मवचनन्ति आह ‘‘बहारामकोट्ठकसमीपेति आरामकोट्ठकस्स बहि समीपेति अत्थो’’ति. अच्छन्तीति वसन्ति. एतन्ति ‘‘पच्चन्तिम’’न्ति एतं वचनं. धुरविहारोपीति पधानविहारोपि. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं ठाने. अनुपगेयेवाति पातोयेव. ओरवसद्दन्ति उच्चरवसङ्खातं सद्दं. कपिलसुत्तपरियोसानेति सुत्तनिपाते (सु. नि. अट्ठ. २.कपिलसुत्तवण्णना) सङ्गहितस्स कपिलसुत्तस्स परियोसाने. पञ्चसतानं केवट्टपुरिसानन्ति सम्बन्धो.

उस्सावनन्तिकादीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. यो विहारो करियतीति सम्बन्धो. भूमिया गति विय गति एतेसन्ति भूमिगतिका. पतिट्ठापेन्तेहि बहूहि भिक्खूहि पतिट्ठापेतब्बोति सम्बन्धो. निच्छारेन्तेहि भिक्खूहीति योजना. सयन्ति भिक्खु. तं पनाति ‘‘सङ्घस्स कप्पियकुटिं अधिट्ठामी’’ति वचनं पन. अवत्वापीति पिसद्दो तथा ‘‘वत्वापी’’ति अत्थं सम्पिण्डेति. अट्ठकथासूति महाअट्ठकथादीसु तीसु अट्ठकथासु. एत्थाति उस्सावनन्तिककुटियं. ‘‘समकालं वट्टती’’ति वचनं दळ्हीकरोन्तो आह ‘‘सचे ही’’तिआदि. वचनेति ‘‘कप्पियकुटिं करोमा’’ति वचने. तस्मिन्ति थम्भे. तेनेवाति अकतभावेनेव. हीति सच्चं. एत्थाति बहूसु.

यतोति इट्ठकसिलामत्तिकापिण्डतो. वुत्तनयेनेवाति ‘‘बहूहि सम्परिवारेत्वा कप्पियकुटिं करोमा’’ति वुत्तनयेनेव. इट्ठकादयोति ‘‘कप्पियकुटिं करोमा’’ति अधिट्ठातब्बइट्ठकादयो. अन्धकट्ठकथायं वुत्तन्ति सम्बन्धो. तथाति यथा अन्धकट्ठकथायं वुत्तं, तथा. थम्भादीनि उक्खिपित्वा पतिट्ठापनञ्च ‘‘कप्पियकुटिं करोमा’’ति सावनञ्च अन्तं परियोसानमेतिस्साति उस्सावनन्तिका.

तासूति द्वीसु गोनिसादिकासु. यत्थाति कुटियं. नेव आरामो परिक्खित्तो होतीति सम्बन्धो. पुन यत्थाति कुटियं. अयन्ति कुटि. उभयत्थापीति आरामविहारगोनिसादिकासु द्वीसुपि. बहुतरं परिक्खित्तोपि परिक्खित्तोयेव नामाति योजना. एत्थाति उपड्ढपरिक्खित्तबहुतरपरिक्खित्तआरामे. गावो पविसित्वा यथासुखं निसीदन्ति एत्थाति गोनिसादा गोसाला. गोनिसादा वियाति गोनिसादिका कुटि.

मनुस्सा वदन्तीति सम्बन्धो. एसाति कुटि. वुत्तेपीति पिसद्दे, ‘‘कप्पियकुटिं देमा’’ति वाक्यं अपेक्खति. अन्धकट्ठकथायं वुत्तन्ति सम्बन्धो. यस्मा वट्टति, तस्माति योजना. तेसन्ति सेससहधम्मिकदेवमनुस्सानं. तेहीति सेससहधम्मिकदेवमनुस्सेहि. पुनपि वुत्तं, किं वुत्तन्ति आह ‘‘भिक्खुस्स…पे… होती’’ति. अपीति तदञ्ञेसं. तन्ति वचनं. हीति सच्चं, यस्मा वा. सङ्घस्स सन्तकमेव वा भिक्खुस्स सन्तकमेव वाति योजना. इति तस्मा सुवुत्तन्ति सम्बन्धो. गहपतीनं सन्तकं गहपति कुटि. ‘‘कम्मवाचं सावेत्वा’’ति इदं उपलक्खणमत्तं कम्मवाचमवत्वा अपलोकनेनपि कप्पियत्ता. कम्मवाचाय वा अपलोकनेन वा सम्मनितब्बाति सम्मुति कुटि. इतिसद्दो परिसमापनत्थो.

यं आमिसं वुत्थं, सब्बं तं आमिसन्तियोजना. अकप्पियभूमियं सहसेय्यपहोनके गेहे वुत्थं ठपितन्ति सम्बन्धो. यं पन सङ्घिकं वा पुग्गलिकं वा अत्थीति योजना. तेसंयेवाति भिक्खुभिक्खुनीनमेव. एकरत्तम्पि ठपितं यं सन्तकं अत्थीति योजना. तन्ति सङ्घिकादि. तत्थाति अकप्पियभूमियं सहसेय्यपहोनकगेहे. एतन्ति अन्तोवुत्थअन्तोपक्कसङ्खातं यावयामकालिकं, ‘‘न कप्पती’’ति ब्यतिरेकस्स अन्वयं दस्सेन्तो आह ‘‘सत्ताहकालिकं पना’’तिआदि.

तत्राति पुरिमवचनापेक्खं. तत्र वचनेति हि अत्थो. सामणेरो देतीति सम्बन्धो. यंकिञ्चि तण्डुलादिकं आमिसन्ति योजना. मुखसन्निधि नामाति आपत्तिया मुखो उपायो सन्निधि नामाति अत्थो. तत्थाति महापच्चरियं, मुखसन्निधिअन्तोवुत्थेसु वा. भिक्खु पचित्वा परिभुञ्जतीति सम्बन्धो. आमिससंसट्ठन्ति आमिसेन संसग्गं.

जहितवत्थुकाति जहितं वत्थु एतासन्ति जहितवत्थुका. उस्सावनन्तिका कताति सम्बन्धो. साति उस्सावनन्तिका. यो योति थम्भो वा भित्तिपादो वा. इट्ठकादीहि कता उस्सावनन्तिकाति योजना. चयस्साति अधिट्ठानस्स. येहि पन इट्ठकादीहीतिआदिसद्देन थम्भसिलामत्तिकायो सङ्गण्हाति. तदञ्ञेसूति तेहि अधिट्ठितइट्ठकादीहि अञ्ञेसु.

पाकारादिपरिक्खेपेति उपचारसीमापरिच्छिन्नस्स आरामस्स पाकारादिना परिक्खेपे कते. पाकारादीति आदिसद्देन वतिं सङ्गण्हाति. कप्पियकुटिं लद्धुं वट्टतीति गोनिसादिकाय अभावेन सेसासु तीसु कप्पियकुटीसु यंकिञ्चि कप्पियकुटिं लद्धुं वट्टतीति अत्थो. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं ठाने. इतरा पनाति उस्सावनन्तिकगोनिसादिकाहि अञ्ञा. द्वेति उभो गहपतिसम्मुतियो, जहितवत्थुकाव होन्तीति सम्बन्धो. पक्खपासकमण्डलन्ति द्वे पक्खे अपतनत्थाय पसति बन्धतीति पक्खपासको, मण्डलन्ति छदनकोटिगोपानसीनं उपरि ठपितकट्ठविसेसो, पक्खपासको च मण्डलञ्च पक्खपासकमण्डलं.

यत्राति यस्मिं ठाने. अनुपसम्पन्नस्स दत्वाति अनपेक्खविस्सज्जनेन अनुपसम्पन्नस्स दत्वा. चीवरविकप्पनं विय सापेक्खविस्सज्जनम्पि वट्टतीति वदन्ति. तत्राति पुरिमवचनापेक्खं. सोति करवीकतिस्सत्थेरो, पस्सित्वा पुच्छीति सम्बन्धो. थेरोति महासिवत्थेरो. लूखदिवसेति असिनिद्धदिवसे. ततोति ब्रवनतो, परन्ति सम्बन्धो. नन्ति महासिवत्थेरं. पमुखेति गब्भस्स पमुखे. तन्ति सब्बिकुम्भिं. बहीति विहारस्स बहि. सोति महासिवत्थेरो.

१८०. मेण्डकगहपतिवत्थुकथा

२९६. ‘‘बहिद्वारे’’ति एत्थ कस्स बहिद्वारेति आह ‘‘धञ्ञागारस्स बहिद्वारे’’ति. आळकथालिकन्ति एत्थ आळकतण्डुलपचनकं गण्हकथालि आळकथालि, ताय पचितं भत्तं आळकथालिकन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘आळकतण्डुलपचनकथालिक’’न्ति. ब्यञ्जनभण्डिकन्ति ब्यञ्जनपरिक्खारिकं, ब्यञ्जनपरिवारकन्ति अत्थो. इमिना सूपभिञ्जनकन्ति एत्थ सूपसद्दो ब्यञ्जनवाचको, भिञ्जनकसद्दो भण्डिकपरियायोति दस्सेति. दासकम्मकरपोरिसन्ति एत्थ दासपोरिसा च कम्मकरपोरिसा च दासकम्मकरपोरिसं, समाहारद्वन्दो पुब्बपदे उत्तरलोपो, इति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘दासपुरिसे च कम्मकरपुरिसे चा’’ति. पोरिससद्दोपि पुरिससद्देन समानो ‘‘पुरिसो एव पोरिसो’’ति अत्थेन. धुवभत्तेनाति एत्थ धुवसद्दो निच्चपरियायोति आह ‘‘निच्चकाल’’न्ति. दुय्हेन खीरेनाति सम्बन्धो. ‘‘मेण्डकवत्थुस्मिं पना’’ति पाठतो पट्ठाय याव ‘‘खणञ्ञेव दुय्हेना’’ति पाठा केसुचियेव अट्ठकथापोत्थकेसु अत्थि. एत्थाति मेण्डकवत्थुम्हि. गोरसेति गवयेहि निब्बत्ते खीरदधितक्कनवनीतसब्बिसङ्खाते रसे. पाथेय्यन्ति पथस्स हितं पाथेय्यं. ञत्वाति पाथेय्यमिच्छतीति ञत्वा. भिक्खाचारवत्तेन वाति अञ्ञातकअपवारितट्ठानतो भिक्खाचारवत्तेन वा. याचित्वापीति पिसद्दो पगेव भिक्खाचारवत्तेनाति दस्सेति. यत्तकेन पाथेय्येनाति सम्बन्धो.

१८२. केणियजटिलवत्थुकथा

३००. काजेहीति एत्थ काजस्स गणनं दस्सेन्तो आह ‘‘पञ्चहि काजसतेही’’ति. एकेन काजेन द्विन्नं कुटानं गहितत्ता वुत्तं ‘‘कुटसहस्स’’न्ति. वोति तुम्हे. सुट्ठु पसन्नोति सम्बन्धो.

तत्थाति ‘‘अट्ठ पानानी’’ति पाठे, अट्ठसु पानेसु वा. ‘‘अम्बेहि कतपान’’न्ति इमिना मज्झेलोपसमासं दस्सेति. तत्थाति आमपक्केसु. करोन्तेन कातब्बन्ति सम्बन्धो. आदिच्चपाकेनाति आदिच्चहेतुना पचनेन. पुरेभत्तमेव कप्पतीति भिक्खुना सयं कतत्ता पुरेभत्तमेव कप्पति. तेन वुत्तं ‘‘अनुपसम्पन्नेही’’तिआदि. कतं अम्बपानन्ति सम्बन्धो. सब्बपानेसूति जम्बुपानादीसु सब्बेसु पानेसु.

तेसूति जम्बुपानादीसु सत्तसु पानेसु. पनसद्दो विसेसत्थजोतको. जम्बुफलेहीति आमेहि वा पक्केहि वा जम्बुफलेहि. अट्ठिकेहीति अट्ठि अस्मिमत्थीति अट्ठिकं फलं. जातिरसेनाति यथाजातेन रसेन. इमिना मधुसक्खरकप्पुरादीहि न योजेतब्बोति दस्सेति. तं पनाति मधुकपानं पन. मुद्दिकाति मुद्दिकफलानि. सालुकेति कन्दे. सत्तन्नं धञ्ञानं फलरसन्ति तण्डुलधोवनोदकं. ‘‘पक्कडाकरस’’न्ति इमिना अपक्कडाकरसं वट्टतीति दीपेति. हीति सच्चं, वित्थारो वा. रसोति पक्करसो. पटिग्गहेत्वा ठपितसब्बिआदीहि पक्कानं यावजीविकानं पत्तानं रसोति योजना. पक्कं यावजीविकपत्तरसन्ति सम्बन्धो. यावकालिकपत्तानम्पीति पिसद्दो पगेव यावजीविकपत्तानन्ति दस्सेति. यं पानन्ति यं मधुकपुप्फरसपानं. सोति मधुकपुप्फरसो. तेनाति मधुकपुप्फेन. यतो कालतो पट्ठाय मज्जं न करोन्ति, ततोति योजना. उच्छुरसो निकसटो पच्छाभत्तं वट्टति सत्ताहकालिकत्ता. इमे चत्तारो रसाति फलपत्तपुप्फउच्छुरससङ्खाता इमे चत्तारो रसा. अग्गिहुत्तमुखाति यञ्ञा अग्गिहुतमुखा, अग्गिहुतसेट्ठाति अत्थो.

१८३. रोजमल्लादिवत्थुकथा

३०१. सङ्करमकंसूति एत्थ सङ्करसद्दस्स युद्धत्थादीसु पवत्तनतो इध पटिञ्ञातत्थेति दस्सेन्तो आह ‘‘कतिकमकंसू’’ति. कतिकन्ति पटिञ्ञातसङ्खातं कतिकं. उळारं खोति एत्थ उळारसद्दो सेट्ठवाचको. सेट्ठन्ति च सुन्दरमेवाति आह ‘‘सुन्दरं खो ते इद’’न्ति. तेति तुय्हं. ‘‘बहुकतो’’ति पदस्स कतबहुमानोति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पसादबहुमानेना’’ति. ‘‘पिट्ठमयंखादनीय’’न्ति इमिना पिट्ठखादनीयन्ति एत्थ मयसद्दलोपं दस्सेति.

३०३. पटिभानेय्यकाति एत्थ पटिभाने नियुत्ता पटिभानेय्यकाति दस्सेन्तो आह ‘‘पटिभानसम्पन्ना’’ति. ‘‘निद्दोससिप्पा’’ति इमिना परियोदातसिप्पाति एत्थ परिसमन्ततो ओदातं सिप्पं एतेसन्ति परियोदातसिप्पाति अत्थं दस्सेति. सिप्पत्थिकेहि सियति सेवियतीति सिप्पं, सिप्पिकानं हिताय सेति पवत्ततीति वा सिप्पं, ओट्ठजो पठमक्खरो. नाळियावापकेनाति पदस्स द्वन्दभावं दस्सेन्तो आह ‘‘नाळिया चेव आवापकेन चा’’ति. इमिना यकारो पदसन्धिमत्तोति दस्सेति. ‘‘नाळिया वा पसिब्बकेना’’तिपि पाठो, सो अपाठोयेव. को आवापको नामाति आह ‘‘आवापको नाम यत्था’’तिआदि. तत्थ यत्थाति यस्मिं थविके. इमिना आहरित्वा यथालद्धं वपन्ति पक्खिपन्ति एत्थाति आवापकोति वचनत्थं दस्सेति. वप बीजनिक्खेपेति धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १५ पकारन्तधातु) वुत्तं. इध पन पक्खिपनेति दट्ठब्बो. तेन वुत्तं ‘‘पक्खिपन्ती’’ति. परिहरितुमेवाति परिग्गहेत्वा हरितुमेव. वेतनन्ति भतिं. योति भिक्खु. तं वाति परिहरितखुरभण्डं वा. अञ्ञं वाति अञ्ञस्स सन्तकं वा.

३०४. इदन्ति दसमभागदानं. दस कोट्ठासेति दस पटिवीसे.

१८५. चतुमहापदेसकथा

३०५. इदं न कप्पतीतिआदीति ‘‘इदं न कप्पती’’तिआदयो इमे चत्तारो महापदेसेति योजना. अपस्सयं कत्वा दिसियन्ति एत्थाति अपदेसा ओकासा, अपस्सयं कत्वा दिसियन्ति एतेहीति वा अपदेसा कारणा, ‘‘महन्ता अपदेसा महापदेसा. तञ्चाति महापदेससङ्खातं तञ्च सुत्तं, गहेत्वाति योजना. परिमद्दन्ताति पुनप्पुनं मद्दन्ता, उपपरिक्खन्ताति अत्थो. इदन्ति कारणं. तन्ति नवमहाफलअपरण्णं. तानीति खुद्दकफलपानानि. हीति सच्चं.

तेसन्ति छन्नं चीवरानं. तत्थाति छसु अनुलोमचीवरेसु. ‘‘पाणकेहि सञ्जातवत्थ’’न्ति इमिना कोसेय्यवत्थभावं दस्सेति. द्वे पटाति चीनपटसोमारपटा. दुकूलं साणस्स अनुलोमन्ति योजना.

तेसंयेवाति द्विन्नं पत्तानमेव. तेसंयेवाति तिण्णं तुम्बानमेव. तेसंयेवाति द्विन्नं कायबन्धनानमेव. सेतच्छत्तन्ति सेतेहि वत्थेहि कतं छत्तं. तेसंयेवाति तिण्णं छत्तानमेव.

सम्भिन्नरसन्ति संसग्गरसं. एत्थ भिज्जित्थाति भिन्नोति वचनत्थेन भिदिधातु द्विधाकरणसङ्खातो भेदत्थो होति, धात्वत्थबाधकेन संत्यूपसग्गेन भिदिधातुया भेदत्थं बाधेत्वा संसग्गत्थवाचको होतीति दट्ठब्बं. छल्लिम्पीति तचम्पि. सकलेनेवाति छल्लिया एव. पायासेन असंसट्ठं यं सब्बीति योजना. तानीति तक्कोलजातिफलादीनि. यट्ठिमधुकादीसुपीति मधुलट्ठिकादीसुपि. ‘‘लट्ठिमधुकादीसुपी’’ति वा पाठो, सो अपाठोयेव. यं यन्ति वत्थु. यथाति येनाकारेन, धोवियमाने तच्छियमानेति सम्बन्धो.

सम्भिन्नरसन्ति वत्वा तमेवत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘संसट्ठ’’न्ति. सभावन्ति यावकालं कप्पियसभावं. तस्माति यस्मा उपनेति, तस्मा. तेनाति सत्ताहकालिकेन. तदहुपटिग्गहितन्ति तदहेव पटिग्गहितं. द्वीहपटिग्गहितेन सत्ताहकालिकेनाति सम्बन्धो.

एत्थाति कालिकसंसग्गे. आपत्तियो वेदितब्बाति यथाक्कमं आपत्तियो वेदितब्बा. सब्बत्थाति सब्बस्मिं भेसज्जक्खन्धके.

इति भेसज्जक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.