१४७. सोणकोळिविसवत्थुकथा

२४२. चम्मक्खन्धके इस्सरियाधिपच्चन्ति एत्थ इस्सरस्स भावो इस्सरियं, अधिपतिनो भावो आधिपच्चं, इस्सरियञ्च आधिपच्चञ्च, तेहि समन्नागतं इस्सरियाधिपच्चन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘इस्सरभावेन च अधिपतिभावेन च समन्नागत’’न्ति. ‘‘राजभाव’’न्ति इमिना रज्जन्ति एत्थ रञ्ञो भावो रज्जन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘रञ्ञा कत्तब्बकिच्च’’न्ति इमिना रञ्ञो इदं रज्जन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘कोळिवीसोति गोत्त’’न्ति इदं अट्ठकथावादवसेन वुत्तं, अपदाने पन तस्स जातक्खणे पितरा कोटिवीसधनस्स दिन्नत्ता ‘‘कोळिवीसो नामा’’ति वुत्तं. वुत्तञ्हि तत्थ

‘‘जातपुत्तस्स मे सुत्वा, पितु छन्दो अयं अहु;

ददामहं कुमारस्स, वीसकोटी अनूनका’’ति.

इमिना पाळिनयेन ‘‘कोटिवीसो’’ति वत्तब्बे ‘‘चक्कवाळ’’न्तिआदीसु विय टकारस्स ळकारं कत्वा कोळिवीसोति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अञ्जनवण्णानीति अञ्जनस्स वण्णो विय वण्णो एतेसन्ति अञ्जनवण्णानि. लोमानि जातानि होन्तीति सम्बन्धो. सोति सोणो. ठपेसि किराति सम्बन्धो. तेहीति असीतिसहस्सपुरिसेहि. पण्णसालन्ति पण्णेन छादितं, तेन च परिक्खित्तं सालं. उण्णपावारणन्ति उण्णमयं उत्तरासङ्गं. पादपुञ्छनिकन्ति पादं पुञ्छति सोधेति अनेनाति पादपुञ्छनियं, तदेव पादपुञ्छनिकं. सब्बेवाति सोणेन सह असीतिसहस्सपुरिसा एव. तस्स चाति सोणस्स च. पुब्बयोगोति पुब्बूपायो.

असीतिगामिकसहस्सानीति एत्थ गामेसु वसन्तीति गामिका, तेसं असीतिसहस्सानि असीतिगामिकसहस्सानीति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘तेसू’’तिआदि. तत्थ ‘‘कुलपुत्तान’’न्ति इमिना वसन्त्यत्थे पवत्तस्स णिकपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. ‘‘असीतिसहस्सानी’’ति इमिना सद्दन्तरोपि असीतिसहस्ससद्दानं समासभावं दस्सेति. केनचिदेवाति एत्थ ‘‘केनचि इवा’’ति पदविभागं कत्वा दकारो पदसन्धिमत्तो, इवसद्दो उपमत्थोति आह ‘‘केनचि करणीयेन विया’’ति. अथ वा ‘‘न पना’’तिआदिना एवफलस्स दस्सितत्ता ‘‘केनचि एवा’’ति पदच्छेदं कत्वा एवत्थोपि युज्जतेवाति दट्ठब्बं. अस्साति बिम्बिसाररञ्ञो. तस्साति सोणस्स. दस्सनाय अञ्ञत्र किञ्चि करणीयं न अत्थीति योजना. राजाति बिम्बिसारो राजा, सन्निपातापेसीति सम्बन्धो. दिट्ठधम्मिके अत्थेति एत्थ दिट्ठधम्मसद्दो इधलोकत्थो, इकसद्दो हितत्थे पवत्तोति आह ‘‘इधलोकहिते’’ति. ‘‘अम्हाक’’न्ति इमिना ‘‘सो नो भगवा’’ति एत्थ नोसद्दो अम्हसद्दकारियोति दस्सेति. अम्हाकं सो भगवाति योजना. सम्परायिकेति परलोकहिते.

‘‘जानापेमी’’ति इमिना ‘‘पटिवेदेमी’’ति एत्थ विदधातुया ञाणत्थं दस्सेति. पटिकाय निमुज्जित्वाति एत्थ पटिकासद्दो अड्ढेन्दुपासाणवाचकोति आह ‘‘अड्ढचन्दपासाणे’’ति. सो हि पटति अड्ढभावं गच्छतीति पटिकाति वुच्चति. पटिकासद्दोयं अत्थरणविसेसेपि वत्तति. यस्स दानीति एत्थ यसद्दस्स विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘तेसं हितकरणीयत्थस्सा’’ति. इमिना अयं यंसद्दो न तंसद्दापेक्खोति दस्सेति. अथ वा यस्साति यो अस्स. अस्स तेसं हितकरणीयत्थस्स यो कालो अत्थि, तं कालं भगवा जानातीति योजना. तेसन्ति असीतिगामिकसहस्सानं. पच्छायायन्ति एत्थ पकारो पच्चन्तत्थवाचकोति आह ‘‘विहारपच्चन्ते छायाय’’न्ति. सम्मनाहरन्तीति सं पुनप्पुनं मनसागतं अभिमुखं हरन्तीति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पुनप्पुनं मनसिकरोन्ती’’ति. ‘‘पसादवसेना’’ति इमिना ‘‘कोधवसेना’’तिआदीनि पटिक्खिपति. ‘‘पुन विसिट्ठतर’’न्ति इमिना भिय्योसो मत्तायाति निपातस्स अत्थं दस्सेति.

सोणस्स पब्बज्जाकथा

२४३. ‘‘मक्खितो’’ति इमिना फुरति विप्फारति ब्यापेतीति फुटोति वुत्ते फुरधातुया विप्फारणं नाम मक्खितत्थोति दस्सेति. यत्थाति यस्मिं ठाने. इमिना गावो आहनन्ति एत्थाति गवाघातनन्ति अत्थं दस्सेभि. तन्तिस्सरेति तन्तिया गुणस्स सरे. वादनकुसलोति वादने कुसलो. खरमुच्छिताति खरेन मुच्छिता. ‘‘सरसम्पन्ना’’ति इमिना सरो एतिस्समत्थीति सरवती, वीणाति दस्सेति. कम्मञ्ञाति एत्थ कम्मसद्दतो खमत्थे ञ्ञपच्चयोति आह ‘‘कम्मक्खमा’’ति. मन्दमुच्छनाति मन्देन मुच्छना. समे गुणेति एत्थ समो नाम मज्झिमो, गुणो नाम मुख्यतो वीणाय जिया, उपचारतो सरोति आह ‘‘मज्झिमे सरे’’ति. वीरियसमथन्ति एत्थ वीरियञ्च समथो चाति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘वीरियसम्पयुत्तं समथ’’न्ति. इमिना वीरियेन सम्पयुत्तं समथं वीरियसमथन्ति दस्सेति. ‘‘वीरियं समथेन योजेही’’ति इमिना वीरियेन समथं योजेहीति अत्थोपि दस्सितोति दट्ठब्बं. इन्द्रियानञ्च समतन्ति एत्थ सद्धादीनि पञ्चिन्द्रियानेव गहेतब्बानि, न अञ्ञानीति दस्सेन्तो आह ‘‘सद्धादीनं इन्द्रियान’’न्ति. ‘‘समभाव’’न्ति इमिना तापच्चयो भावत्थे होतीति दस्सेति. तत्थाति ‘‘इन्द्रियानं समत’’न्तिपाठे, सद्धादीसु इन्द्रियेसु वा. तत्थ च निमित्तं गण्हाहीति एत्थ भावेनभावलक्खणे थपच्चयो होतीति आह ‘‘तस्मिं समथे सती’’ति. आदासे सति मुखबिम्बेन कत्तुभूतेन उप्पज्जितब्बं इव, तस्मिं समथे सति येन निमित्तेन कत्तुभूतेन उप्पज्जितब्बन्ति योजना. समथस्स निमित्तं समथनिमित्तं, इन्द्रियानं समभावो. एसेव नयो सेसेसुपि. समथनिमित्तादीनि चत्तारि एकसेसेन वा सामञ्ञनिद्देसेन वा ‘‘निमित्त’’न्ति वुच्चति.

२४४. अञ्ञं ब्याकरेय्यन्ति एत्थ अञ्ञं ब्याकरोन्तो अत्तानं ‘‘अरहा अह’’न्ति जानापेतीति आह ‘‘अरहा अह’’न्ति जानापेय्य’’न्ति. छ ठानानीति एत्थ ठानसद्दो कारणत्थोति आह ‘‘छ कारणानी’’ति. ‘‘पटिविज्झित्वा’’तिआदिना अधिमुत्तोति पदस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति. सद्दत्थो पन अधिमुच्चतीति अधिमुत्तोति दट्ठब्बो. अरहत्तं वुच्चतीति सम्बन्धो. हीति वित्थारो. असम्मोहोतीति एत्थ आकारत्थवाचको इतिसद्दो पुब्बपदेसुपि योजेत्वा ‘‘नेक्खमं इति वुच्चती’’तिआदिना योजना कातब्बा.

‘‘पटिवेधरहित’’न्ति इमिना केवलं सद्धामत्तकन्ति एत्थ मत्तसद्दस्स निवत्तेतब्बत्थं दस्सेति. पटिवेधपञ्ञायाति मग्गपञ्ञाय. ‘‘असम्मिस्स’’न्ति इमिना केवलसद्दस्स असम्मिस्सत्थं दस्सेति. पटिचयन्ति एत्थ पटिसद्दो अनुपच्छिन्नत्थो, चिधातु वड्ढनत्थोति आह ‘‘पुनप्पुनं करणेन वड्ढि’’न्ति, मग्गपटिवेधेन वीतरागत्तायेवाति सम्बन्धो. तन्निन्नमानसोयेवाति तस्मिं फलसमापत्तिविहारे निन्नमानसो एव.

लाभसक्कारसिलोकन्ति एत्थ लभनं लाभो, सुट्ठु करणं सक्कारो, सिलोकनं वण्णभणनं सिलोको, लाभो च सक्कारो च सिलोको च लाभसक्कारसिलोकन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘चतुपच्चयलाभञ्चा’’तिआदि. तेसंयेवाति चतुन्नं पच्चयानमेव. ‘‘सीलञ्च वतञ्चा’’ति इमिना सीलब्बतन्तिपदस्स द्वन्दवाक्यं दस्सेति.

भुससद्दस्स कलिङ्गरत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘बलवन्तो’’ति ‘‘खीणासवस्सा’’ति इमिना नेवस्साति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेति. ‘‘गहेत्वा’’ति इमिना परियादियन्तीति एत्थ परिपुब्बआपुब्बदाधातुया गहणत्थं दस्सेति. हीति सच्चं. किलेसा करोन्तीति सम्बन्धो. तेसन्ति किलेसानं. आनेञ्जप्पत्तन्ति एत्थ इञ्जनं कम्पनं इञ्जं, न इञ्जं अनेञ्जं, तमेव आनेञ्जं, तं पत्तन्ति आनेञ्जप्पत्तन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अचलनप्पत्त’’न्ति. वयञ्चाति चसद्दो अवुत्तसम्पिण्डनत्थोति आह ‘‘वयम्पि उप्पादम्पी’’ति.

उपादानक्खयस्साति एत्थ उपादानक्खयं अधिमुत्तस्साति दस्सेन्तो आह ‘‘उपयोगत्थे सामिवचन’’न्ति. ‘‘उप्पादञ्च वयञ्चा’’ति इमिना आयतनुप्पादन्ति एत्थ उप्पादसद्देन वयोपि अविनाभावतो गहेतब्बोति दस्सेति. सम्माति निपातो ञायत्थोति आह ‘‘हेतुना नयेना’’ति. सन्तचित्तस्साति एत्थ सन्तसद्दस्स खेदादीसुपि पवत्तत्ता इध निब्बुतत्थे वत्ततीति आह ‘‘निब्बुतचित्तस्सा’’ति. अनुनयपटिघेहीति अनु पुनप्पुनं आरम्मणे चित्तं नेतीति अनुनयो, रागो, आरम्मणे पटिहञ्ञतीति पटिघो, दोसो, अनुनयो च पटिघो च अनुनयपटिघा, तेहि. इट्ठे अनुनयो, अनिट्ठे पटिघो होतीति सम्बन्धो दट्ठब्बो.