५. चम्मक्खन्धकं

१४७. सोणकोळिविसवत्थुकथा

२४२. चम्मक्खन्धके इस्सरियाधिपच्चन्ति एत्थ इस्सरस्स भावो इस्सरियं, अधिपतिनो भावो आधिपच्चं, इस्सरियञ्च आधिपच्चञ्च, तेहि समन्नागतं इस्सरियाधिपच्चन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘इस्सरभावेन च अधिपतिभावेन च समन्नागत’’न्ति. ‘‘राजभाव’’न्ति इमिना रज्जन्ति एत्थ रञ्ञो भावो रज्जन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘रञ्ञा कत्तब्बकिच्च’’न्ति इमिना रञ्ञो इदं रज्जन्ति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘कोळिवीसोति गोत्त’’न्ति इदं अट्ठकथावादवसेन वुत्तं, अपदाने पन तस्स जातक्खणे पितरा कोटिवीसधनस्स दिन्नत्ता ‘‘कोळिवीसो नामा’’ति वुत्तं. वुत्तञ्हि तत्थ

‘‘जातपुत्तस्स मे सुत्वा, पितु छन्दो अयं अहु;

ददामहं कुमारस्स, वीसकोटी अनूनका’’ति.

इमिना पाळिनयेन ‘‘कोटिवीसो’’ति वत्तब्बे ‘‘चक्कवाळ’’न्तिआदीसु विय टकारस्स ळकारं कत्वा कोळिवीसोति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अञ्जनवण्णानीति अञ्जनस्स वण्णो विय वण्णो एतेसन्ति अञ्जनवण्णानि. लोमानि जातानि होन्तीति सम्बन्धो. सोति सोणो. ठपेसि किराति सम्बन्धो. तेहीति असीतिसहस्सपुरिसेहि. पण्णसालन्ति पण्णेन छादितं, तेन च परिक्खित्तं सालं. उण्णपावारणन्ति उण्णमयं उत्तरासङ्गं. पादपुञ्छनिकन्ति पादं पुञ्छति सोधेति अनेनाति पादपुञ्छनियं, तदेव पादपुञ्छनिकं. सब्बेवाति सोणेन सह असीतिसहस्सपुरिसा एव. तस्स चाति सोणस्स च. पुब्बयोगोति पुब्बूपायो.

असीतिगामिकसहस्सानीति एत्थ गामेसु वसन्तीति गामिका, तेसं असीतिसहस्सानि असीतिगामिकसहस्सानीति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘तेसू’’तिआदि. तत्थ ‘‘कुलपुत्तान’’न्ति इमिना वसन्त्यत्थे पवत्तस्स णिकपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. ‘‘असीतिसहस्सानी’’ति इमिना सद्दन्तरोपि असीतिसहस्ससद्दानं समासभावं दस्सेति. केनचिदेवाति एत्थ ‘‘केनचि इवा’’ति पदविभागं कत्वा दकारो पदसन्धिमत्तो, इवसद्दो उपमत्थोति आह ‘‘केनचि करणीयेन विया’’ति. अथ वा ‘‘न पना’’तिआदिना एवफलस्स दस्सितत्ता ‘‘केनचि एवा’’ति पदच्छेदं कत्वा एवत्थोपि युज्जतेवाति दट्ठब्बं. अस्साति बिम्बिसाररञ्ञो. तस्साति सोणस्स. दस्सनाय अञ्ञत्र किञ्चि करणीयं न अत्थीति योजना. राजाति बिम्बिसारो राजा, सन्निपातापेसीति सम्बन्धो. दिट्ठधम्मिके अत्थेति एत्थ दिट्ठधम्मसद्दो इधलोकत्थो, इकसद्दो हितत्थे पवत्तोति आह ‘‘इधलोकहिते’’ति. ‘‘अम्हाक’’न्ति इमिना ‘‘सो नो भगवा’’ति एत्थ नोसद्दो अम्हसद्दकारियोति दस्सेति. अम्हाकं सो भगवाति योजना. सम्परायिकेति परलोकहिते.

‘‘जानापेमी’’ति इमिना ‘‘पटिवेदेमी’’ति एत्थ विदधातुया ञाणत्थं दस्सेति. पटिकाय निमुज्जित्वाति एत्थ पटिकासद्दो अड्ढेन्दुपासाणवाचकोति आह ‘‘अड्ढचन्दपासाणे’’ति. सो हि पटति अड्ढभावं गच्छतीति पटिकाति वुच्चति. पटिकासद्दोयं अत्थरणविसेसेपि वत्तति. यस्स दानीति एत्थ यसद्दस्स विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘तेसं हितकरणीयत्थस्सा’’ति. इमिना अयं यंसद्दो न तंसद्दापेक्खोति दस्सेति. अथ वा यस्साति यो अस्स. अस्स तेसं हितकरणीयत्थस्स यो कालो अत्थि, तं कालं भगवा जानातीति योजना. तेसन्ति असीतिगामिकसहस्सानं. पच्छायायन्ति एत्थ पकारो पच्चन्तत्थवाचकोति आह ‘‘विहारपच्चन्ते छायाय’’न्ति. सम्मनाहरन्तीति सं पुनप्पुनं मनसागतं अभिमुखं हरन्तीति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पुनप्पुनं मनसिकरोन्ती’’ति. ‘‘पसादवसेना’’ति इमिना ‘‘कोधवसेना’’तिआदीनि पटिक्खिपति. ‘‘पुन विसिट्ठतर’’न्ति इमिना भिय्योसो मत्तायाति निपातस्स अत्थं दस्सेति.

सोणस्स पब्बज्जाकथा

२४३. ‘‘मक्खितो’’ति इमिना फुरति विप्फारति ब्यापेतीति फुटोति वुत्ते फुरधातुया विप्फारणं नाम मक्खितत्थोति दस्सेति. यत्थाति यस्मिं ठाने. इमिना गावो आहनन्ति एत्थाति गवाघातनन्ति अत्थं दस्सेभि. तन्तिस्सरेति तन्तिया गुणस्स सरे. वादनकुसलोति वादने कुसलो. खरमुच्छिताति खरेन मुच्छिता. ‘‘सरसम्पन्ना’’ति इमिना सरो एतिस्समत्थीति सरवती, वीणाति दस्सेति. कम्मञ्ञाति एत्थ कम्मसद्दतो खमत्थे ञ्ञपच्चयोति आह ‘‘कम्मक्खमा’’ति. मन्दमुच्छनाति मन्देन मुच्छना. समे गुणेति एत्थ समो नाम मज्झिमो, गुणो नाम मुख्यतो वीणाय जिया, उपचारतो सरोति आह ‘‘मज्झिमे सरे’’ति. वीरियसमथन्ति एत्थ वीरियञ्च समथो चाति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘वीरियसम्पयुत्तं समथ’’न्ति. इमिना वीरियेन सम्पयुत्तं समथं वीरियसमथन्ति दस्सेति. ‘‘वीरियं समथेन योजेही’’ति इमिना वीरियेन समथं योजेहीति अत्थोपि दस्सितोति दट्ठब्बं. इन्द्रियानञ्च समतन्ति एत्थ सद्धादीनि पञ्चिन्द्रियानेव गहेतब्बानि, न अञ्ञानीति दस्सेन्तो आह ‘‘सद्धादीनं इन्द्रियान’’न्ति. ‘‘समभाव’’न्ति इमिना तापच्चयो भावत्थे होतीति दस्सेति. तत्थाति ‘‘इन्द्रियानं समत’’न्तिपाठे, सद्धादीसु इन्द्रियेसु वा. तत्थ च निमित्तं गण्हाहीति एत्थ भावेनभावलक्खणे थपच्चयो होतीति आह ‘‘तस्मिं समथे सती’’ति. आदासे सति मुखबिम्बेन कत्तुभूतेन उप्पज्जितब्बं इव, तस्मिं समथे सति येन निमित्तेन कत्तुभूतेन उप्पज्जितब्बन्ति योजना. समथस्स निमित्तं समथनिमित्तं, इन्द्रियानं समभावो. एसेव नयो सेसेसुपि. समथनिमित्तादीनि चत्तारि एकसेसेन वा सामञ्ञनिद्देसेन वा ‘‘निमित्त’’न्ति वुच्चति.

२४४. अञ्ञं ब्याकरेय्यन्ति एत्थ अञ्ञं ब्याकरोन्तो अत्तानं ‘‘अरहा अह’’न्ति जानापेतीति आह ‘‘अरहा अह’’न्ति जानापेय्य’’न्ति. छ ठानानीति एत्थ ठानसद्दो कारणत्थोति आह ‘‘छ कारणानी’’ति. ‘‘पटिविज्झित्वा’’तिआदिना अधिमुत्तोति पदस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति. सद्दत्थो पन अधिमुच्चतीति अधिमुत्तोति दट्ठब्बो. अरहत्तं वुच्चतीति सम्बन्धो. हीति वित्थारो. असम्मोहोतीति एत्थ आकारत्थवाचको इतिसद्दो पुब्बपदेसुपि योजेत्वा ‘‘नेक्खमं इति वुच्चती’’तिआदिना योजना कातब्बा.

‘‘पटिवेधरहित’’न्ति इमिना केवलं सद्धामत्तकन्ति एत्थ मत्तसद्दस्स निवत्तेतब्बत्थं दस्सेति. पटिवेधपञ्ञायाति मग्गपञ्ञाय. ‘‘असम्मिस्स’’न्ति इमिना केवलसद्दस्स असम्मिस्सत्थं दस्सेति. पटिचयन्ति एत्थ पटिसद्दो अनुपच्छिन्नत्थो, चिधातु वड्ढनत्थोति आह ‘‘पुनप्पुनं करणेन वड्ढि’’न्ति, मग्गपटिवेधेन वीतरागत्तायेवाति सम्बन्धो. तन्निन्नमानसोयेवाति तस्मिं फलसमापत्तिविहारे निन्नमानसो एव.

लाभसक्कारसिलोकन्ति एत्थ लभनं लाभो, सुट्ठु करणं सक्कारो, सिलोकनं वण्णभणनं सिलोको, लाभो च सक्कारो च सिलोको च लाभसक्कारसिलोकन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘चतुपच्चयलाभञ्चा’’तिआदि. तेसंयेवाति चतुन्नं पच्चयानमेव. ‘‘सीलञ्च वतञ्चा’’ति इमिना सीलब्बतन्तिपदस्स द्वन्दवाक्यं दस्सेति.

भुससद्दस्स कलिङ्गरत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘बलवन्तो’’ति ‘‘खीणासवस्सा’’ति इमिना नेवस्साति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेति. ‘‘गहेत्वा’’ति इमिना परियादियन्तीति एत्थ परिपुब्बआपुब्बदाधातुया गहणत्थं दस्सेति. हीति सच्चं. किलेसा करोन्तीति सम्बन्धो. तेसन्ति किलेसानं. आनेञ्जप्पत्तन्ति एत्थ इञ्जनं कम्पनं इञ्जं, न इञ्जं अनेञ्जं, तमेव आनेञ्जं, तं पत्तन्ति आनेञ्जप्पत्तन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अचलनप्पत्त’’न्ति. वयञ्चाति चसद्दो अवुत्तसम्पिण्डनत्थोति आह ‘‘वयम्पि उप्पादम्पी’’ति.

उपादानक्खयस्साति एत्थ उपादानक्खयं अधिमुत्तस्साति दस्सेन्तो आह ‘‘उपयोगत्थे सामिवचन’’न्ति. ‘‘उप्पादञ्च वयञ्चा’’ति इमिना आयतनुप्पादन्ति एत्थ उप्पादसद्देन वयोपि अविनाभावतो गहेतब्बोति दस्सेति. सम्माति निपातो ञायत्थोति आह ‘‘हेतुना नयेना’’ति. सन्तचित्तस्साति एत्थ सन्तसद्दस्स खेदादीसुपि पवत्तत्ता इध निब्बुतत्थे वत्ततीति आह ‘‘निब्बुतचित्तस्सा’’ति. अनुनयपटिघेहीति अनु पुनप्पुनं आरम्मणे चित्तं नेतीति अनुनयो, रागो, आरम्मणे पटिहञ्ञतीति पटिघो, दोसो, अनुनयो च पटिघो च अनुनयपटिघा, तेहि. इट्ठे अनुनयो, अनिट्ठे पटिघो होतीति सम्बन्धो दट्ठब्बो.

१४८. दिगुणादिउपाहनपटिक्खेपकथा

२४५. अञ्ञं ब्याकरोन्तीति एत्थ अञ्ञसद्दो सब्बनामसुद्धनामवसेन दुविधो. तेसु इध सुद्धनामं, तं पन बाले च दारके च अरहत्ते च पवत्तति, इध पन अरहत्तेति दस्सेन्तो आह ‘‘अरहत्तं ब्याकरोन्ती’’ति. येनाति सभावेन. अरहाति ञायतीति अरहाइति अत्थो ञायति. सोति सभावो. सुत्तवण्णनातोयेवाति अङ्गुत्तरट्ठकथातो एव. न उपनीतोति न उपरि नीतो. एकच्चे मोघपुरिसाति एकच्चेसद्दो अञ्ञेपरियायो, मोघसद्दो तुच्छवेवचनोति आह ‘‘अञ्ञे पन तुच्छपुरिसा’’ति. ‘‘हसमाना विया’’ति इमिना हसमानकं मञ्ञेति एत्थ मञ्ञेसद्दो वियत्थोति दस्सेति. असन्तमेवाति अविज्जमानंयेव. एकपलासिकन्ति एत्थ पलाससद्दो पण्णवाचको. पटलं नाम पण्णं विय होति, तस्मा ‘‘एकपटल’’न्ति वुत्तं. असीतिसकटवाहेति एत्थ असीति पदं सकटपदेन सम्बन्धं कत्वा असीतिसकटेहि वहितब्बेति अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘द्वे सकटभारा एको वाहो’’ति इमिना वाहानं चत्तालीसभावं दस्सेति. सत्तहत्थिकञ्च अनीकन्ति एत्थ अनीकस्स सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘छ हत्थिनियो चा’’तिआदि. सत्तन्नं हत्थीनं समूहो सत्तहत्थिकं. सत्तअनीकत्ता एकूनपञ्ञासहत्थिनो होन्ति. तेसु सत्त हत्थिनो, द्वाचत्तालीस हत्थिनियो होन्ति. द्विगुणाति एत्थ गुणसद्दो पटलत्थोति आह ‘‘द्विपटला’’ति. गुणङ्गुणूपाहनाति एत्थ द्विगुणतिगुणानं विसुं गहितत्ता पारिसेसतो गुणङ्गुणभावं दस्सेन्तो आह ‘‘चतुपटलतो पट्ठाय वुच्चती’’ति. गुणङ्गुणूपाहनाति पटलपटला उपाहना, बहुपटला उपाहनाति अत्थो. उकारेन सह योजेत्वा गकारो सज्झायितब्बो च लिखितब्बो च. इदानि पोत्थकेसु पन उकारो न दिस्सति.

१४९. सब्बनीलिकादिपटिक्खेपकथा

२४६. सब्बाव नीलिकाति सब्बाव उपाहनायो नीलिका, सब्बट्ठानेसु नीलमेतासन्ति सब्बनीलिकातिपि कातब्बो. तत्थ चाति तेसु नीलिकादीसु च. उम्मारपुप्फस्स वण्णो विय वण्णो एतिस्साति उम्मारपुप्फवण्णा. एवं सेसेसुपि. अद्दारिट्ठकवण्णाति एत्थ अद्दोति अल्लो. अरिट्ठोति फेणिलरुक्खो वा काको वा, तस्मा अद्दो अल्लो अरिट्ठो फेणिलरुक्खो, काको वाति अद्दारिट्ठो, तदेव अद्दारिट्ठको, अद्दारिट्ठकस्स वण्णो विय वण्णो एतिस्साति अद्दारिट्ठकवण्णा. एतासूति सब्बनीलिकादीसु. पुञ्छित्वाति परिमज्जित्वा. अप्पमत्तकेनापीति पिसद्दो सम्भावने. सब्बनीलादिके भिन्ने का नाम कथाति अत्थो.

‘‘यासं वद्धायेव नीला’’ति इमिना नीलका वद्धिका एतासन्ति नीलकवद्धिकाति छट्ठीबाहिरत्थसमासं दस्सेति. वद्धिकाति च नद्धि. सा हि उपाहनतलतो वद्धयतीति वद्धिकाति च उपाहनतलं बन्धति इमायाति वद्धिकाति च वुच्चति. सब्बत्थाति सब्बेसु पीतकवद्धिकादीसु. एतायोपीति नीलकवद्धिकादिका उपाहनायोपि. तलेति उपाहनाय तले. ‘‘खल्लकं बन्धित्वा’’ति इमिना खल्लकेन बन्धितब्बाति खल्लकबद्धाति वचनत्थं दस्सेति. योनकउपाहनाति योनकजातीनं मनुस्सानं उपाहना. पलिगुण्ठेत्वाति परिसमन्ततो वेठेत्वा. ‘‘उपरि…पे… जङ्घ’’न्ति इमिना पुटबद्धतो विसेसं दस्सेति. तूलपिचुनाति तूलसङ्खातेन पिचुना. ‘‘तित्तिरपत्तसदिसा’’ति इमिना तित्तिरस्स पत्तं विय तित्तिरपत्तिकाति वचनत्थं दस्सेति. तित्तिरोति च एको सकुणविसेसो. कण्णिकट्ठानेति द्विन्नं वद्धिकानं एकतो समागमट्ठाने. ‘‘मेण्ड…पे… कता’’ति इमिना मेण्डस्स विसाणेन सदिसा वद्धिका एतासन्ति मेण्डविसाणवद्धिकाति वचनत्थं दस्सेति. तथेवाति यथा मेण्डअजसिङ्गसण्ठाने वद्धे योजेत्वा कता, तथेवाति अत्थो. ‘‘विच्छिका…पे… कता’’ति इमिना विच्छिकाय अळो विच्छिकाळो, सो विय वद्धिका एतासन्ति विच्छिकाळिकाति वचनत्थं दस्सेति. अळसद्दो ‘‘अळच्छिन्नो’’तिआदीसु (महाव. ११९) अङ्गुट्ठवाचको, इध पन नङ्गुट्ठवाचको, तस्मा वुत्तं ‘‘नङ्गुट्ठसण्ठाने’’ति. तलेसूति उपाहनाय तलेसु. ‘‘मोर…पे… सिब्बिका’’ति इमिना मोरपिञ्छेहि परिसमन्ततो, परिक्खिपित्वा वा सिब्बिता मोरपिञ्छपरिसिब्बिताति वचनत्थं दस्सेति. चित्रा उपाहनायोति एत्थ चित्रसद्दो विचित्रत्थोति आह ‘‘विचित्रा’’ति. एतासूति खल्लकबद्धादीसु. वळञ्जेतब्बाति परिभुञ्जितब्बा. वळजि परिभोगेति धातुपाठो (सद्दनीतिधातुमालायं १५ जकारन्तधातु). तालुजो ततियो. तेसु पनाति खल्लकादीसु पन. सति सन्तेसूति योजना. सीहचम्मेन परिक्खिपितब्बाति सीहचम्मपरिक्खताति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘परियन्तेसू’’तिआदि. पक्खिबिळालोति तुलियो. सो हि पक्खयुत्तत्ता च बिळालमुखसदिसमुखत्ता च पक्खिबिळालोति वुच्चति. इमिना लुवकचम्मपरिक्खताति एत्थ लुवकसद्दो पक्खिबिळालपरियायोति दस्सेति. ‘‘उलूकचम्मपरिक्खता’’तिपि पाठो. एतासुपीति सीहचम्मपरिक्खतादीसुपि. या काचि उपाहनायोति सम्बन्धो.

२४७. ओमुक्कन्ति एत्थ अवत्यूपसग्गस्स वियोगत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पटिमुञ्चित्वा अपनीत’’न्ति. पुराणं गुणङ्गुणूपाहनन्ति अत्थो.

१५१. अज्झारामे उपाहनपटिक्खेपकथा

२४८. ‘‘येन सिप्पेना’’तिआदिना अभि अधिकं जीवन्ति अनेनाति अभिजीवनं, किंतं? सिप्पन्ति अत्थं दस्सेति. तस्साति सिप्पस्स. इधाति इमस्मिं सासने. यंसद्दो वचनविपल्लासोति आह ‘‘ये तुम्हे’’ति. हीति सच्चं. यंनिपातोति यंइति निपातो यदिसद्दस्स अत्थे पवत्ततीति योजना. आचरिया एवाति एवसद्देन आचरियमत्तभावं पटिक्खिपति. हीति सच्चं. सोति अवस्सिको. तन्ति छब्बस्सं. निस्साय वच्छतीति अवस्सिकस्स चतुवस्सकाले छब्बस्सस्स दसवस्सिकत्ता तं निस्साय वसति. उपज्झायमत्तं दस्सेन्तो आह ‘‘उपज्झायस्सा’’तिआदि. महन्ततराति अत्तनो वुड्ढतरा. उपज्झायस्स मत्तं पमाणमेतेसन्ति उपज्झायमत्ता.

२४९. पादतो निक्खन्तेन खीलसदिसेन मंसेन पवत्तो आबाधो पादखीलाबाधोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पादतो’’तिआदि. पादतो निक्खन्तन्ति सम्बन्धो.

२५१. तिणपादुकातिआदीसु तिणेन कता पादुका तिणपादुकाति वचनत्थादिं दस्सेन्तो आह ‘‘येन केनचि तिणेना’’तिआदि. तं सुविञ्ञेय्यमेव. ‘‘भूमियं सुप्पतिट्ठिताति’’आदिना न सङ्कमितब्बाति असङ्कमनीयाति अत्थं दस्सेति.

२५२. अङ्गजातेनेवाति अत्तनो अङ्गजातेन एव. अङ्गजातन्ति गावीनं अङ्गजातं. ओगाहेत्वाति एत्थ ओत्यूपसग्गो दळ्हत्थोति आह ‘‘दळ्हं गहेत्वा’’ति.

१५३. यानादिपटिक्खेपकथा

२५३. इत्थियुत्तेनाति एत्थ रूळीवसेन धेनुपि इत्थी नामाति आह ‘‘धेनुयुत्तेना’’ति. पुरिसन्तरेनाति एत्थ पुरिसो एव अन्तरो अञ्ञो एत्थाति पुरिसन्तरं यानं. पुरिसन्तरो नाम अत्थतो सारथीति आह ‘‘पुरिससारथिना’’ति, यानेनाति योजना. गङ्गामहियायाति एत्थ गङ्गा च मही च गङ्गामही, तत्थ कीळिका गङ्गामहियाति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘गङ्गामहीकीळिकाया’’ति. तत्थ हि इत्थिपुरिसा यानेहि उदककीळं कीळन्ति. पुरिसयुत्तं हत्थवट्टकन्ति एत्थ ‘‘अनुजानामि भिक्खवे पुरिसयुत्तञ्च हत्थवट्टकञ्चा’’ति दस्सेन्तो आह ‘‘एत्था’’तिआदि. तत्थ पुरिसयुत्तन्ति पुरिसेन युज्जितब्बन्ति पुरिसयुत्तं यानं. हत्थवट्टकन्ति हत्थेन वट्टेतब्बन्ति हत्थवट्टकं यानं. यानुग्घातेनाति यानस्स उल्लङ्घित्वा गमनेन. हनधातु हि गत्यत्थो. तमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यानं अभिरुहन्तस्सा’’तिआदि. ‘‘तप्पच्चया’’ति इमिना यानुग्घातेनाति एत्थ हेत्वत्थे करणवचनन्ति दस्सेति. पीठकसिविकन्ति पीठेन सह कतं सिविकं. पटपोटलिकन्ति पटमयं पोटलिकं.

१५४. उच्चासयनमहासयनपटिक्खेपकथा

२५४. उच्चं आसयनं उच्चासयनं. महन्तं आसयनं महासयनं. आसन्दिआदीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. पमाणातिक्कन्तासनन्ति दीघासनं. तञ्हि आगम्म सदति निसीदतीति एत्थ, आयतं वा सुट्ठुं ददातीति आसन्दीति वुच्चति. वाळरूपानीति सीहब्यग्घादिवाळरूपानि. पादेसु वाळरूपानि परिच्छिन्दित्वा अङ्कीयति लक्खीयतीति पल्लङ्को. गोनकोति गवति दीघलोमेहि उग्गच्छति एत्थाति गोनको. कोजवोति कुयं भूमियं जवति गच्छतीति कोजवो. तस्साति गोनकस्स. लोमानि चतुरङ्गुलाधिकानि होन्ति किराति योजना. वानचित्रउण्णामयत्थरणोति वानेन सिब्बनेन सञ्जातं चित्ररूपमेत्थाति वानचित्रं, उण्णाय निब्बत्तो उण्णामयो, सोयेव अत्थरणो उण्णामयत्थरणो, वानचित्रञ्च तं उण्णामयत्थरणो चेति वानचित्रउण्णामयत्थरणो. सेतत्थरणोति सेतत्थिकेहि सेवीयतीति सोतो, सोयेव अत्थरणो सेतत्थरणो. इमिना अत्थेन पटति सेतभावं गच्छतीति पटिकाति कातब्बं. पटिकासद्दोयं अड्ढेन्दुपासाणेपि पवत्तति. घनपुप्फकोति घनं कथिनं पुप्फमेत्थाति घनपुप्फको. इमिना घनपुप्फसङ्खातं पटलमेत्थ अत्थीति पटलिकाति दस्सेति. सोति अत्थरणो. आमलकपटोति आमलकपुप्फं दस्सेत्वा कतो पटो. तूलिकाति तूलं पूरेत्वा कता तूलिका. विकतिकाति सीहब्यग्घादिरूपेहि (दी. नि. अट्ठ. १.१५) विचित्ताकारेन करीयतीति विकतिका. दीघनिकायट्ठकथायं ‘‘उद्दलोमीति उभतोदसं उण्णामयत्थरणं. एकन्तलोमीति एकतोदसं उण्णामयत्थरण’’न्ति वुत्तं. इध पन ‘‘उद्दलोमीति एकतो उग्गतलोमं उण्णामयत्थरणं, एकन्तलोमीति उभतो उग्गतलोमं उण्णामयत्थरण’’न्ति वुत्तं. तस्मा द्वे अट्ठकथायो अञ्ञमञ्ञं विसदिसा होन्ति. एत्थ दीघनिकायट्ठकथानयेन वचनत्थं करिस्सामि. उट्ठितं द्वीहि पक्खेहि, द्वीसु वा दसासङ्खातं लोममेत्थाति उद्दलोमी. निग्गहितागमं कत्वा ‘‘उन्दलोमी’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो. एकस्मिं अन्ते दसासङ्खातं लोममेत्थाति एकन्तलोमीति. कोसेय्यकट्टिस्समयन्ति एत्थ कोसेय्यन्ति कोसियसुत्तं. कट्टिस्सन्ति कट्टिस्सनामकं वाकं. इमिना कोसेय्यञ्च कट्टिस्सञ्च कट्टिस्सानीति विरूपेकसेसं कत्वा कट्टिस्सेहि पकतं अत्थरणं कट्टिस्सन्ति अत्थं दस्सेति. सुद्धकोसेय्यन्ति रतनअपरिसिब्बितं सुद्धकोसेय्यं. इमिना सुद्धकट्टिस्सम्पि वट्टतीति दस्सेति.

सोळस नाटकित्थियो ठत्वा नच्चं करोन्ति एत्थाति कुत्तकन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सोळसन्न’’न्तिआदि. अजिनचम्मेहीति अजिनमिगचम्मेहि, कतइति सम्बन्धो. पवेणीति दुपट्टतिपट्टादीहि परंपरवसेन कतत्ता ‘‘पवेणी’’ति वुच्चति. अजिनचम्मानि हि सुखुमतरानि, तस्मा दुपट्टतिपट्टादीनि कत्वा पवेणिवसेन कतानि. तस्मा वुत्तं ‘‘अजिनपवेणी’’ति. ‘‘कदलिमिगचम्मं नामा’’ति इमिना तस्स चम्मं कदलिमिगइति गहेतब्बं उत्तरपदलोपवसेन वा उपचारेन वाति दस्सेति. पवरसद्दो उत्तमत्थोति आह ‘‘उत्तमपच्चत्थरण’’न्ति. तन्ति कदलिमिगपवरपच्चत्थरणं. सउत्तरच्छदन्ति एत्थ सकारो सहसद्दकारियोति दस्सेन्तो आह ‘‘सह उत्तरच्छदेना’’ति. ‘‘उपरी’’ति इमिना उत्तरसद्दस्स सेट्ठादयो निवत्तेति. ‘‘सद्धि’’न्ति इमिना सहसद्दस्स तुल्यत्थं निवत्तेति. ‘‘सेत…पे… न वट्टती’’ति इमिना रत्तवितानं हेट्ठा कप्पियपच्चत्थरणे सतिपि न वट्टतीति दस्सेति. कस्मा? रत्तवितानस्स अकप्पियत्ता. उभतोलोहितकूपधानन्ति एत्थ उभसरूपं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सीसूपधानञ्च पादूपधानञ्चा’’ति. सीसो उपगन्त्वा तिट्ठति एत्थाति उपधानं, उप भुसं वा सुखं धारेतीति उपधानं, बिब्बोहनं. सचे पमाणयुत्तं, तं उपधानं वट्टतीति योजना.

१५५. सब्बचम्मपटिक्खेपादिकथा

२५५. दीपिपोतकोति दीपिपोतो वियाति दीपिपोतको वच्छो. भित्तिदण्डकादीसूति भित्तिसम्बन्धेसु दण्डकादीसु. आदिसद्देन भित्तिथम्भादयो सङ्गण्हाति.

२५६. यो न सक्कोति अनुपाहनो गामं पविसितुं, सो गिलानो नामाति योजना.

१५७. सोणकुटिकण्णवत्थुकथा

२५७. एतेनाति ‘‘कुररघरे’’ति पाठेन. अस्साति महाकच्चानस्स. पपातनामकेति यस्मा महातटो एत्थ अत्थि, तस्मा पपातनामको होति. एतेनाति ‘‘पपातके पब्बते’’ति पाठेन. अस्साति महाकच्चानस्स. कोटिअग्घनकं पिळन्धनं कण्णे एतस्सत्थीति कुटिकण्णोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कोटिअग्घनकं पना’’तिआदि. पिळन्धति अनेनाति पिळन्धनं, अलङ्कारो. दन्तजो चतुत्थक्खरो. ‘‘पसादजनक’’न्ति इमिना पसादं जनेतीति पासादिकोति वचनत्थं दस्सेति. पसादनीयन्ति पसादितब्बं, पसादितुं अरहन्ति अत्थो. अत्थवचनन्ति अत्थो वुच्चति अनेनाति अत्थवचनं. पाळियं इदानि पोत्थकेसु ‘‘पसादनीय’’न्ति पाठो नत्थि. ‘‘पासादिक’’न्तिपदस्स पुब्बे ‘‘दस्सनीय’’न्ति पाठोयेव अत्थि. उत्तमदमथसमथन्तिएत्थ दमथसद्दस्स ञाणत्थञ्च इन्द्रियसंवरत्थञ्च समथसद्दस्स समाधत्थञ्च चित्तूपसमत्थञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘उत्तमं दमथञ्चा’’तिआदि. चसद्देन द्वन्दवाक्यं दस्सेति. विसूकायिकविप्फन्दितानन्ति विसूकाय पटिपक्खाय पवत्तानं दिट्ठिचित्तसङ्खातानं विविधचलनानं. ‘‘वीरियिन्द्रिय’’न्ति इमिना यतिन्द्रियन्ति एत्थ यतसद्दो वीरियवाचकोति दस्सेति. नागन्ति एत्थ नत्थि आगु पापमेतस्साति नागोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘आगुविरहित’’न्ति किं दिवसतो पट्ठायाति आह ‘‘मम पब्बज्जादिवसतो पट्ठाया’’ति. कण्हा मत्तिका उत्तरि एत्थाति कण्हुत्तराति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कण्हमत्तिकुत्तरा’’ति. ‘‘उपरी’’ति इमिना उत्तरसद्दस्स अत्थं दस्सेति. ‘‘गुन्नं खुरेही’’ति इमिना गुन्नं खुरकण्टकसदिसत्ता गोकण्टका नामाति दस्सेति. ते गोकण्टके रक्खितुन्ति सम्बन्धो. एवं खरा भूमि होतीति योजना. एतेहीति एरगूआदीहि चतूहि तिणेहि. तन्ति एरगूतिणं. तेनाति मोरगूतिणेन. जन्तुस्स वण्णोति सम्बन्धो. सेनासनं पञ्ञपेसीति एत्थ किं नाम सेनासनं पञ्ञपेसीति आह ‘‘भिसिं वा कटसारकं वा पञ्ञपेसी’’ति. पञ्ञपेत्वा च पन सोणस्स आरोचेसि. किं आरोचेसीति आह ‘‘आवुसो’’तिआदि. सत्था वसितुकामोति सम्बन्धो.

२५८. ‘‘तस्स सोणस्सा’’ति इमिना पटिभातु तन्ति एत्थ ‘‘त’’न्तिपदं साम्यत्थे उपयोगवचनन्ति दस्सेति. तन्ति तव. अट्ठकवग्गिकानीति अट्ठपमाणो, अट्ठसमूहो वा वग्गो एतेसन्ति अट्ठकवग्गिकानि. कामसुत्तादीनि (सु. नि. ७७२ आदयो) सोळस सुत्तानि. योति पुग्गलो, समन्नागतोति सम्बन्धो. अरियोपीति पिसद्दो न केवलं सुचिसमन्नागतोयेव पापे न रमति, अथ खो अरियोपीति दस्सेति. ‘‘पटिभातु त’’न्ति पाठतो याव ‘‘सुचीति वुत्त’’न्ति पाठा केसुचियेव अट्ठकथापोत्थकेसु अत्थि. अयं ख्वस्साति एत्थ अस्ससद्दो आख्यातोति आह ‘‘भवेय्या’’ति. परिदस्सेसीति पञ्च वरानि परिच्छिन्दित्वा दस्सेसि. यं वचनं मे उपज्झायो जानापेति, तस्स वचनस्स अयं कालो भवेय्याति योजना.

२५९. विनयधरपञ्चमेनाति एत्थ उपज्झायपञ्चमेनाति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘अनुस्सावनाचरियपञ्चमेना’’ति. उपाहनकोसकोति उपाहनाय पक्खिपनोकासो कोसको. एळकचम्मअजचम्मेसु अकप्पियं नाम नत्थि. मिगचम्मे पन किञ्चि वट्टति, न किञ्चि वट्टति. तं विभजित्वा दस्सेन्तो आह ‘‘मिगचम्मे’’तिआदि. एतेसंयेवाति एणिमिगादीनं छन्नमेव. अञ्ञेसं पनाति छहि मिगेहि अवसेसानं पन. तेसं चम्मं न वट्टतीति सम्बन्धो.

गाथायं मक्कटो च काळसीहो च सरभो च कदलिमिगो च केचि ये वाळमिगा अत्थि, ते चाति योजना. तेसन्ति मक्कटादीनं.

तत्थाति गाथाय, मक्कटादीसु वा. ‘‘सीहब्यग्घअच्छतरच्छा’’ति इमिना वाळमिगानं सरूपं दस्सेति. एत्तकायेव वाळमिगाति आह ‘‘न केवल’’न्तिआदि. एतेसंयेवाति सीहब्यग्घअच्छतरच्छानमेव. न चम्मं न वट्टतीति सम्बन्धो. येसन्ति छन्नं एणिमिगादीनं. तेति छ एणिमिगादिके. हि सच्चं सब्बेसं एतेसं वाळमिगानं चम्मं न वट्टतीति योजना. आहरित्वा वा न दिन्नन्ति आहरित्वा वा हत्थे वा पादमूले वा ठपेत्वा न दिन्नं. ‘‘गणनं न उपेती’’ति इमिना गणनं उपगच्छतीति गणनूपगन्ति अत्थं दस्सेति. अधिट्ठितञ्चाति अधिट्ठितं पन. यदाति यस्मिं काले. ततोति कालतो.

इति चम्मक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.