४. पवारणाक्खन्धकं

१२०. अफासुकविहारकथा

२०९. पवारणाक्खन्धके अल्लापोति एत्थ आत्यूपसग्गस्स आदिकम्मत्थं, लपधातुया च कथनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पठमवचन’’न्ति. आदितो, आदिम्हि वा लपनं कथनं, लपति अनेनाति वा अल्लापो संयोगे परे रस्सो. सं पुन लपनं, लपति वा अनेनाति सल्लापो. हत्थविलङ्घकेनाति एत्थ विपुब्बो लघिधातु उक्खिपनत्थोति आह ‘‘हत्थुक्खेपकेना’’ति. पसुसंवासन्ति एत्थ पसूति सब्बचतुप्पदा. ते हि अञ्ञमञ्ञं पसन्ति बाधन्ति, मनुस्सादीहि वा पसीयन्ति बाधीयन्तीति पसवोति वुच्चन्ति. पसूनं विय संवासन्ति पसूनं संवासो विय संवासोति पसुसंवासो, तं पसुसंवासं. तमत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘पसवोपि ही’’तिआदि. तथाति यथा न करोन्ति, तथाति अत्थो. एतेपीति भिक्खवोपि. तस्माति यस्मा अकंसु, तस्मा. नेसन्ति भिक्खूनं. सब्बत्थाति सब्बेसु एळकसंवाससपत्तसंवासेसु. मूगब्बतन्ति मूगस्स वतं विय वतन्ति मूगब्बतं, सुञ्ञवचनवतन्ति अत्थो. तित्थियसमादानन्ति तित्थियेहि समादातब्बं. वतसमादानन्ति समादातब्बं वतं. अञ्ञमञ्ञानुलोमताति एत्थ तासद्दस्स भावत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अनुलोमभावो’’ति. इमिना ‘‘देवता’’तिआदीसु (सं. नि. अट्ठ. १.१.१; खु. पा. अट्ठ. ५.एवमिच्चादिपाठवण्णना; सु. नि. अट्ठ. २.अङ्गलसुत्तवण्णना) विय तापच्चयस्स स्वत्थं ‘‘जनता’’तिआदीसु (पे. व. अट्ठ. ४६०) विय समूहत्थञ्च निवत्तेति. ‘‘अञ्ञमञ्ञं वत्तु’’न्ति वचनस्स युत्तिं दस्सेन्तो आह ‘‘वदन्तु म’’न्तिआदि. वदन्तं भिक्खुं वत्तुन्ति योजना. ‘‘आपत्तीहि वुट्ठानभावो’’ति इमिना आपत्तिवुट्ठानताति पदस्स पञ्चमीसमासञ्च तापच्चयस्स भावत्थञ्च दस्सेति. ‘‘विनय’’न्तिआदिना पुरतो कत्वा करणं पुरेक्खारो, तस्स भावो पुरेक्खारता, विनयं पुरेक्खारता विनयपुरेक्खारताति वचनत्थं दस्सेति. एत्थ पुरसद्दस्स एकारत्तं सद्दसत्थेसु (मोग्गल्लानब्याकरणे ५.१३४ सुत्ते) वदन्ति. तस्स युत्तिं दस्सेन्तो आह ‘‘वदन्तुम’’न्तिआदि (मोग्गल्लानब्याकरणे ५.१३४ सुत्ते).

२१०. सब्बसङ्गाहिकाति ‘‘सङ्घो पवारेय्या’’ति सामञ्ञतो वुत्तत्ता सब्बेसं तेवाचिकादीनं सङ्गाहका. ञत्तीति ञापेति सङ्घं एताय वचनायाति ञत्ति. सब्बसङ्गाहिकभावं वित्थारेन्तो आह ‘‘एवञ्हि वुत्ते’’तिआदि. तेवाचिकन्ति तिस्सो वाचा एतस्साति तेवाचिकं, तीहि वाचाहि कत्तब्बन्ति वा तेवाचिकं. एसेव नयो सेसेसुपि. समानवस्सिकन्ति समानं वस्सं एतेसन्ति समानवस्सा, तेहि कत्तब्बन्ति समानवस्सिकं. अञ्ञन्ति द्वेवाचिकएकवाचिकं.

२११. अच्छन्तीति एत्थ आसधातुया उपवेसनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘निसिन्नाव होन्ती’’ति. ‘‘न उट्ठहन्ती’’ति इमिना एवफलं दस्सेति. तदमन्तराति एत्थ ‘‘तदन्तरा’’ति वत्तब्बे वाचासिलिट्ठवसेन मकारागमं कत्वा वुत्तन्ति आह ‘‘तदन्तरा’’ति. तस्स अत्तनो पवारितकालस्स अन्तरा. ‘‘याव पवारेन्ती’’ति पदस्स नियमत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘तावतकं काल’’न्ति. यावाति निपातस्स पयोगत्ता ‘‘तदमन्तरा’’ति एत्थ अभिविधिअवध्यत्थे पञ्चमीविभत्ति होतीति दट्ठब्बं.

१२१. पवारणाभेदकथा

२१२. चातुद्दसिकायाति भण्डनकारकेहि उपद्दुतत्ता पच्चुक्कड्ढिताय पुब्बकत्तिकमासस्स काळपक्खचातुद्दसिकाय. ‘‘अज्ज पवारणा पन्नरसी’’ति पुब्बकिच्चं कातब्बन्ति योजना.

पवारणाकम्मेसूति निद्धारणे भुम्मं, ‘‘अधम्मेन वग्गं पवारणाकम्म’’न्तिआदीसु सम्बन्धितब्बं. अधम्मेन वग्गन्ति एत्थ अधम्मं नाम सङ्घो हुत्वापि सङ्घपवारणमकत्वा गणपवारणाय करणं, गणो हुत्वापि गणपवारणमकत्वा सङ्घपवारणाय करणञ्च. वग्गं नाम एकसीमायं वसन्तानम्पि सब्बेसं एकतो असन्निपतनं.

अधम्मेन समग्गन्ति एत्थ अधम्मं वुत्तनयमेव. समग्गं नाम सब्बेसं एकतो सन्निपतनं.

धम्मेन वग्गन्ति एत्थ धम्मं नाम सङ्घो हुत्वा सङ्घपवारणाय करणं, गणो हुत्वा गणपवारणाय करणञ्च. वग्गं वुत्तनयमेव. धम्मेन समग्गं सुविञ्ञेय्यमेव. इतिसद्दो परिसमापनत्थो.

२१३. एवं दिन्नायाति एवं पाळियं वुत्तनयेनेव दिन्नाय. पवारेतब्बन्ति वस्संवुत्थपवारणाय पवारेतब्बं. तिस्सोति तिस्सनामको. दिट्ठेन वा वदतूति सम्बन्धो. तन्ति तिस्सनामकं भिक्खुं. सङ्घो अनुकम्पं उपादाय वदतूति योजना. वुड्ढतरोति पवारणादायको तंहारकतो वुड्ढतरो. हीति लद्धगुणो. तेनाति पवारणाहारकेन. तस्साति पवारणादायकस्स.

इधापि चाति इमस्मिं पवारणाक्खन्धकेपि च. अपिसद्दो उपोसथक्खन्धकं अपेक्खति. अवसेसकम्मत्थायाति पवारणाकम्मतो अवसेसानं कम्मानमत्थाय होतीति सम्बन्धो. पवारणाय आहटाय सतियाति योजना. तस्स चाति पवारणादायकस्स च. सब्बेसन्ति पवारणादायकस्स च सङ्घस्स चाति सब्बेसं. अञ्ञं पन कम्मन्ति पवारणाकम्मतो अञ्ञं कम्मं पन. तेन पन भिक्खुनाति पवारणादायकेन भिक्खुना पन. एत्थ च तदहुपवारणाय अत्तनो च सङ्घस्स च सचे पवारणाकम्ममेव होति, पवारणायेव दातब्बा. अथ अञ्ञमेव कम्मं होति, छन्दोयेव दातब्बो. यदि पवारणाकम्मञ्च अञ्ञकम्मञ्च होति, पवारणा च छन्दो च दातब्बो. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘तदहु पवारणाय पवारणं देन्तेन छन्दम्पि दातु’’न्ति (महाव. २१३). तेनाति दानहेतुना.

२१८. अज्ज मे पवारणाति एत्थ पाळिनयतो अञ्ञं अट्ठकथानयं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे’’तिआदि.

२१९. वुत्तनयमेवाति उपोसथक्खन्धके (महाव. अट्ठ. १६९) वुत्तनयमेव.

२२२. पुन पवारेतब्बन्ति एत्थ न केवलं पवारणायेव पुन कातब्बा, पुब्बकिच्चादीनिपि पुन कातब्बानीति दस्सेन्तो आह ‘‘पुन पुब्बकिच्च’’न्तिआदि.

२२८. एसेव नयोति ‘‘अज्ज पवारणा पन्नरसी’’ति पुब्बकिच्चं अतिदिसति. अस्साति वचनस्स. ञत्तिन्ति ‘‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो अज्ज पवारणा’’ति ञत्तिं. पच्छिमेहीति पच्छिमवस्सं उपगतेहि भिक्खूहि. उपोसथग्गेति उपोसथस्स गण्हनट्ठाने गेहे. द्वे ञत्तियोति पवारणाञत्ति च उपोसथञत्ति चाति द्वे ञत्तियो. इदञ्चाति इदं वक्खमानं पन. एत्थाति पुरिमिकपच्छिमिकभिक्खूनं संसग्गट्ठाने. पुरिमिकाय उपगतेहीति विभत्तअपादानं अनुमेय्यविसयअपादानं, थोकतराति सम्बन्धो, सहादियोगो वा, समसमाति सम्बन्धो. समसमाति समेन, समतो वा समा समसमा, अतिरेकसमाति अत्थो. किञ्चि ऊनं वा अधिकं वा नत्थीति अधिप्पायो. इतीति इदं लक्खणं.

सोति पच्छिमिको भिक्खु. इतरेनाति पच्छिमिकेन. तेसन्ति पुरिमिकानं. एकेनाति पुरिमिकेन. एकस्साति पच्छिमिकस्स. पुन एकेनाति पच्छिमिकेन. ‘‘एकस्सा’’ति अनुवत्तेतब्बो, पुरिमिकस्साति अत्थो. पुरिमवस्सूपगतेहि अधिकतराति सम्बन्धो. थोकतरेहीति पच्छिमवस्सूपगतेहि थोकतरेहि पुरिमवस्सूपगतेहीति योजना.

कत्तिकायाति पच्छिमकत्तिकाय. चातुमासिनिया पवारणायाति चतुन्नं मासानं पूरणिया पवारणाय. पवारणाञत्तिं ठपेत्वाति समसमा हुत्वापि पवारणादिवसत्ता पवारणाञत्तिं ठपेत्वा. तेहीति पच्छिमिकेहि. इतरेहीति पुरिमिकेहि. तेसन्ति पच्छिमिकानं. थोकतरा वाति एकादिना थोकतरा वा. तेसन्ति पुरिमिकानं. तेहीति पच्छिमिकेहि.

२३३. सङ्घसामग्गियाति एत्थ कीदिसी सङ्घसामग्गी वेदितब्बाति आह ‘‘कोसम्बकसामग्गीसदिसाव वेदितब्बा’’ति. एत्थाति सामग्गीपवारणायं. अप्पमत्तकेति पत्तचीवरादिं पटिच्च उप्पन्ने अप्पमत्तके विवादे. पवारणायमेवाति पवारणादिवसेयेव. कस्मिं दिवसे सामग्गीपवारणा कातब्बाति आह ‘‘सामग्गीपवारण’’न्तिआदि. पठमपवारणन्ति पुब्बकत्तिकपुण्णमिं. याव कत्तिकचातुमासिनी पुण्णमाति अयं अवधि अनभिविधिअवधि नाम. कस्मा? कत्तिकचातुमासिनिपुण्णमिं ठपेत्वा अन्तोयेव गहेतब्बत्ता. एत्थन्तरेति एतस्मिं द्विन्नं पुण्णमिनमन्तरे अट्ठवीसतिपमाणे दिवसे कातब्बा. ततोति एत्थन्तरसङ्खाता अट्ठवीसदिवसतो.

१४०. द्वेवाचिकादिपवारणाकथा

२३४. ञत्तिं ठपेन्तेनापीति पिसद्दो न केवलं पवारेन्तेन एव द्वेवाचिकं पवारेतब्बं, अथ खो ञत्तिं ठपेन्तेनापि द्वेवाचिकञत्तियेव ठपेतब्बाति दस्सेति. एत्थ चाति ‘‘समानवस्सिकं पवारेतु’’न्ति पाठे च. समानवस्सिकाति गणनवसेन समानं वस्सं एतेसन्ति समानवस्सिका, समाने वस्से उपसम्पादेन्तीति वा समानवस्सिका. एकतोति एकस्मिं खणे, एकपहारेन वा.

१४१. पवारणाट्ठपनकथा

२३६. सब्बं सङ्गण्हातीति सब्बसङ्गाहिकं. पुग्गलस्स ठपनं पुग्गलिकं. तत्थाति द्वीसु पवारणाट्ठपनेसु. सब्बसङ्गाहिके ठपिता होतीति सम्बन्धो. याव रेकारो अत्थि, तावाति योजना. भासियित्थाति भासिता. लपियित्थाति लपिता. न परियोसियित्थाति अपरियोसिता. एत्थन्तरेति एतस्मिं सुकाररेकारानं अन्तरे. एकपदेपीति पिसद्दो एकक्खरेपीति अत्थं सम्पिण्डेति. ठपिताति ‘‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो, इत्थन्नामो पुग्गलो सापत्तिको, तस्स पवारणं ठपेमी’’ति ञत्तिया ठपिता. य्यकारेति ‘‘पवारेय्या’’ति एत्थ य्यकारे. ततोति य्यकारतो. पुग्गलिकट्ठपने पन अट्ठपिता होतीति सम्बन्धो. संकारतोति ‘‘सङ्घं भन्ते’’ति एत्थ संकारतो. सब्बपच्छिमोति तीसु वारेसु ततियवारे सब्बेसं अक्खरानं पच्छिमो टिकारो अत्थीति योजना. एत्थन्तरेति एतस्मिं संकारटिकारानं अन्तरे. तस्माति यस्मा परियोसिता होति, तस्मा. ‘‘एसेव नयो’’ति वुत्तवचनं वित्थारेन्तो आह ‘‘एतासुपि ही’’तिआदि. तत्थ एतासुपीति द्वेवाचिकएकवाचिकसमानवस्सिकासुपि. पिसद्दो तेवाचिकमपेक्खति. ठपनखेत्तन्ति ठपनस्स भूमि. इतिसद्दो परिसमापनत्थो.

२३७. अनुयुञ्जियमानोति एत्थ अनुयुञ्जसद्दो पुच्छनत्थोति आह ‘‘पुच्छियमानो’’ति. परतोति परस्मिंयेव खन्धकेति (महाव. २३७) अत्थो. अलं भिक्खु मा भण्डनन्तिआदीनीति एत्थ आदिसद्देन ‘‘मा कलहं, मा विवाद’’न्तिवचनानि सङ्गण्हाति, वचनानि वत्वा ओमद्दित्वाति योजना. वचनोमद्दनाति वचनेनेव ओमद्दना. हीति सच्चं. इधाति इमस्मिं पवारणाट्ठपनट्ठाने. अनुद्धंसितं पटिजानातीति एत्थ पटिजाननाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘अमूलकेन पाराजिकेन अनुद्धंसितो अयं मया’’ति. ‘‘लिङ्गनासनाया’’ति इमिना दण्डकम्मनासनसंवासनासनानि निवत्तेति.

२३८. एतन्ति ‘‘असुका आपत्ती’’ति वचनं. कलहस्स मुखन्ति कलहस्स उपायो.

१४३. वत्थुट्ठपनादिकथा

२३९. चोरा अगमंसु किराति सम्बन्धो. पोक्खरणितो नीहरित्वाति सम्बन्धो. सोति भिक्खु, एवमाहाति सम्बन्धो. वुत्थेनाति वसन्तेन, येन केनचि कतन्ति सम्बन्धो. तं पुग्गलन्ति वत्थुकतं तं पुग्गलं. एत्थाति ‘‘वत्थुं ठपेत्वा सङ्घो पवारेय्या’’ति पाठे. इमिना वत्थुना अपदिसाहीति सम्बन्धो. नन्ति पुग्गलं. अनुविज्जित्वाति अनुयुञ्जित्वा, पुच्छित्वाति अत्थो.

एको भिक्खु पूजेसि, पिवीति सम्बन्धो. तस्साति भिक्खुस्स. तदनुरूपोति तेसं पूजनपिवनानं अनुरूपो. सोति चोदको भिक्खु. तं गन्धन्ति तं सरीरगन्धं. यं पुग्गलन्ति योजना. ठपेसीति पवारणाय ठपेसि. अयमस्साति अयं दोसो अस्स पुग्गलस्स.

इदानेव नन्ति एत्थ ‘‘न’’न्ति पदं ‘‘पुग्गल’’न्ति पदेन योजेतब्बं. नं पुग्गलन्ति हि अत्थो. उभयन्ति वत्थुञ्च पुग्गलञ्चाति उभयं. कल्लं वचनायाति युत्तं कथेतुं. कस्मा कल्लं वचनायाति योजना. पवारणतो पुब्बे, पच्छा चाति सम्बन्धो. इति तस्मा कल्लं वचनायाति योजना. इदञ्हि उभयन्ति वत्थुपुग्गलसङ्खातं इदमेव उभयं. पवारणाय पुब्बेति योजना. उक्कोटेन्तस्साति चालेन्तस्स.

१४४. भण्डनकारकवत्थुकथा

२४०. चतुत्थपञ्चमाति छसु पक्खेसु पोट्ठपादमासस्स जुण्हपक्खकाळपक्खसङ्खाता चतुत्थपञ्चमा. ततियोति सावणमासस्स काळपक्खो ततियो. ततियचतुत्थपञ्चमा वाति एत्थ ततियोति सावणमासस्स काळपक्खो. चतुत्थोति पोट्ठपादमासस्स जुण्हपक्खो. पञ्चमोति तस्सेव काळपक्खो. ‘‘ततिय…पे… पञ्चमा वा’’ति पदानि ‘‘द्वे वा तयो वा’’ति पदेहि यथाक्कमं योजेतब्बानि. चतुत्थे वा कतेति चतुत्थपक्खे वा पन्नरसिभावेन कते. द्वे चातुद्दसिकाति ततियपक्खे च चातुद्दसिया सद्धिं द्वे चातुद्दसिका. इमेति भण्डनकारका. तेति भण्डनकारका.

असंविहिताति एत्थ अकारस्स विरहत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘संविदहनविरहिता’’ति. तत्थ संविदहनविरहिताति संविदहनरक्खविरहिता. आगमनजाननत्थायाति भण्डनकारकानं आगमनस्स जाननत्थाय. किलन्तत्थाति तुम्हे किलन्ता भवथ. ‘‘सम्मोहं कत्वा’’ति इमिना विक्खित्वाति पदस्स विक्खेपं कत्वाति अत्थं दस्सेति. नो चे लभेथाति एत्थ किमत्थाय न लभेथाति आह ‘‘बहिसीमं गन्तु’’न्ति. ‘‘भण्डनकारकानं…पे… होन्ती’’ति इमिना अलभनस्स कारणं दस्सेति. यन्ति आगमं जुण्हं. कोमुदिया चातुमासिनियाति पच्छिमकत्तिकपुण्णमायं. सा हि कुमुदानमत्थिताय कोमुदी, चतुन्नं वस्सिकानं मासानं पूरणत्ता चातुमासिनीति वुच्चति. तदा हि कुमुदानि सुपुप्फितानि होन्ति, तस्मा कुमुदानं समूहा, कुमुदानि एव वा कोमुदा, ते एत्थ अत्थीति कोमुदीति वुच्चति, कुमुदवतीति वुत्तं होति. अवस्सं पवारेतब्बन्ति धुवं पवारेतब्बं. हीति सच्चं, यस्मा वा. तन्ति कोमुदिं चातुमासिनिं.

१४५. पवारणासङ्गहकथा

२४१. अञ्ञतरो फासुविहारोति एत्थ फासुविहारो नाम कोति आह ‘‘तरुणसमथो वा तरुणविपस्सना वा’’ति. इमिना तरुणसमथविपस्सना फासुं विहरति अनेनाति फासुविहारोति दस्सेति. परिबाहिरा भविस्सामाति एत्थ कस्मा इमम्हा फासुविहारा परिबाहिरा भविस्सन्तीति आह ‘‘अनिबद्धरत्तिट्ठानदिवाट्ठानादिभावेना’’तिआदि. तत्थ अनिबद्धरत्तिट्ठानदिवाट्ठानादिभावेनाति अनिबद्धदिवाट्ठानादिभावेन हेतुभूतेन, असक्कोन्ताति सम्बन्धो. आदिसद्देन अनिबद्धचङ्कमादयो सङ्गण्हाति. ‘‘छन्ददानं पटिक्खिपती’’ति इमिना ‘‘सब्बेहेव एकज्झं सन्निपतितब्ब’’न्ति वाक्यस्स अञ्ञत्थापोहनं दस्सेति. हीति सच्चं, यस्मा वा. इमेसु तीसु छन्ददानं न वट्टति, तस्मा पटिक्खिपतीति योजना. अयं पवारणासङ्गहो नाम न दातब्बोति योजना. तरुणसमथविपस्सनालाभी एकपुग्गलो वा होतूति योजना. ‘‘एकस्सपि दातब्बोयेवा’’ति इमिना अयं पवारणासङ्गहो एकस्स दिन्नोपि सब्बेसं दिन्नो होतीति दस्सेति. पवारणासङ्गहे दिन्ने सतीति योजना. आगन्तुकाति सट्ठिवस्सापि आगन्तुका. तेसन्ति दिन्नपवारणासङ्गहानं. अन्तरापीति कोमुदिया चातुमासिनिया अन्तरापि.

इति पवारणाक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.