७६. गामसीमादिकथा
१४७. उपोसथकम्मस्स विसुं गहितत्ता सेसकम्मवसेन समानसंवासकता गहेतब्बा गोबलिबद्दनयेन वा पारिसेसनयेन वा. तन्ति समानसंवासएकूपोसथभावं. ‘‘अपरिच्छिन्नाया’’ति इमिना अट्ठपितायाति एत्थ ठपधातुया अधिप्पायत्थं दस्सेति. गामं वा निगमं वाति एत्थ नगरं केन सङ्गहितन्ति आह ‘‘गामग्गहणेन चेत्था’’तिआदि. तत्थ एत्थाति ‘‘गामं वा निगमं वा’’ति पाठे, गामग्गहणेनाति सम्बन्धो. अथ वा एत्थाति गामनिगमनगरेसु, नगरम्पीति सम्बन्धो. गामादीनं परिच्छेदं वित्थारेन दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति गामनिगमनगरेसु. गामभोजकाति गामं भुञ्जन्तीति गामभोजका. बलिन्ति करं. सो हि तं निस्साय गामभोजका बलन्ति जीवन्ति अनेनाति बलीति वुच्चति. यम्पि एकं पदेसं परिच्छिन्दित्वा देतीति योजना. गामखेत्तेति रञ्ञो आणा खिपियति एत्थाति खेत्तं, गामोयेव खेत्तं गामखेत्तं, तस्मिं. अयम्पीति अयं पदेसोपि. सोपीति पदेसोपि. विसुंगामो नामाति योजना. सोपि विसुंगामो गामसीमा होतियेवाति योजना. विसुं परिच्छिन्दित्वा दिन्नो गामो विसुंगामो. तस्माति यस्मा विसुं गामो होति, तस्मा. सा चाति विसुंगामसीमा च. इतराति विसुंगामसीमतो अञ्ञा पकतिगामनगरनिगमसीमा चाति योजना.
एवन्ति ‘‘असम्मताय भिक्खवे’’तिआदिना पाठेन. तन्ति सीमपरिच्छेदं. अपरिच्छिन्नेति राजूहि अपरिच्छिन्ने. ‘‘अटविपदेसे’’ति इमिना नत्थि गामो एत्थाति अगामकोति वचनत्थस्स सरूपं दस्सेति. विज्झाटविसदिसेति विगतं अग्गिनो झायनमेत्थाति विज्झा, चोरादयो मनुस्से आभुसो टवन्ति पीळयन्ति एत्थाति आटवि. विज्झा च सा आटवि चेति विज्झाटवि, ताय सदिसे विज्झाटविसदिसे. एत्थ पुरिमनये गामादीहि आसन्नो वा होतु, अनासन्नो वा तेहि अपरिच्छिन्नो अटविपदेसो गहेतब्बो. पच्छिमनये दूरो मनुस्सानं अनागमनपथो आटविपदेसो गहेतब्बोति अयमेतेसं विसेसो. अस्साति भिक्खुनो. समन्ताति समन्ततो. अयं सीमाति अयं सत्तब्भन्तरसीमा. तत्थाति सत्तसु अब्भन्तरेसु. समन्ता ठितस्स वा निसिन्नस्स वा अब्भन्तरे अन्तोकोट्ठासे जातं अब्भन्तरं अट्ठवीसहत्थपमाणं.
या काचि नदी असीमाव होतीति सम्बन्धो. नदीसीमलक्खणपत्ताति नदीसीमलक्खणं पत्ता. इमिना सीमलक्खणं अपत्ता नदी बन्धियमाना सीमाव होतीति दस्सेति. सावधारणेन ‘‘अत्तनो सभावेनेवा’’ति इमिना भिक्खूनं बन्धनभावेनाति अत्थं निवत्तेति. एत्थाति नदियं. एत्थाति जातस्सरसमुद्देसु. येन केनचीति अन्तमसो तिरच्छानगतेनपि येन केनचि. खणित्वा अकतो सयंजातोति सम्बन्धो. इदं हेतुअन्तोगधविसेसनं. खणित्वा अकतत्ताति हि अत्थो. सयंजातोति सयमेव जातोति एवकारो योजेतब्बो. तेन वुत्तं ‘‘येन केनचि खणित्वा अकतो’’ति. सोब्भोति सं उभोति पदविभागो कातब्बो. तत्थ संसद्दो समन्तत्थवाचको, उभसद्दो पूरणत्थवाचको. तस्मा समन्ततो आगतेन उदकेन उभति पूरति एत्थाति सोब्भोति वचनत्थो कातब्बो. तेन वुत्तं ‘‘समन्ततो आगतेन उदकेन पूरितो तिट्ठती’’ति.
तत्थाति नदीसमुद्दजातस्सरेसु, आधारे भुम्मं. यंसद्दो ठानविसयोति आह ‘‘यं ठान’’न्ति. मज्झिमस्साति थाममज्झिमस्स. वक्खति हि ‘‘थाममज्झिमेना’’ति. ‘‘समन्ततो’’ति इमिना समन्ताति एत्थ निस्सक्कत्थे निस्सक्कवचनन्ति दस्सेति. ‘‘उदकुक्खेपेना’’ति इमिना उदकुक्खेपाति एत्थ करणत्थे निस्सक्कवचनन्ति दस्सेति. उदकं उक्खिपित्वा खिपियति एत्थाति उदकुक्खेपो. ‘‘परिच्छिन्न’’न्ति इमिना पाठसेसं दस्सेति. अक्खधुत्ताति एत्थ अक्खोति पासको. सो हि अकति कुटिलं गच्छति अनेनाति अक्खोति वुच्चति, धवन्ति मरियादमतिक्कम्म कीळादिपसुतं गच्छन्तीति धुत्ता, अक्खेसु धुत्ता अक्खधुत्ता. दारुगुळन्ति सारदारुमयं गुळं. ‘‘वालुकं वा’’ति इमिना ‘‘उदकुक्खेपा’’ति एत्थ उपलक्खणं दस्सेति. यत्थाति यस्मिं पदेसे. अयन्ति पदेसो. तस्साति उदकुक्खेपस्स.
एत्थाति नदीसमुद्दजातस्सरेसु. मुखद्वारन्ति समुद्दादीनं मुखसङ्खातं द्वारं. सब्बत्थाति सब्बाय नदियं. थेरवादं दस्सेन्तो आह ‘‘यं पना’’तिआदि. ‘‘योजनं…पे… वट्टती’’ति यं पन वचनं महासुमत्थेरेन वुत्तन्ति योजना. तत्रापीति योजननदियम्पि. पटिक्खित्ताकारं वित्थारेन्तो आह ‘‘भगवता ही’’तिआदि. नदिया पमाणन्ति नदिया गम्भीरपमाणमेव, न आयामवित्थारपमाणन्ति अत्थो. ‘‘न योजनं वा अद्धयोजनं वा’’ति वचनम्पि इदमेव सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं. किञ्चापि आयामवित्थारपमाणं न वुत्तं, पभवतो पन याव मुखद्वारा आयामवित्थारवसेन कम्मं कातुं पहोनकनदीयेव गहेतब्बाति दट्ठब्बा. या नदीति सम्बन्धो. इमस्स सुत्तस्साति ‘‘तिमण्डल’’न्तिआदिकस्स इमस्स सुत्तस्स. पभवतोति समुदागमतो. एत्थाति नदियं. सब्बेहि भिक्खूहि ठपेतब्बोति सम्बन्धो. ततोति एकउदकुक्खेपतो.
कित्तका परिपुण्णा होतीति आह ‘‘समतित्थिका’’ति. तित्थेन समं परिपूरतीति समतित्थिका. उदकसाटिकं निवासेत्वापीति पिसद्दो ‘‘अनिवासेत्वापी’’ति दस्सेति. उदकसाटिकं अनिवासेन्तोपि वत्थेन अविनाभावतो अञ्ञं निवासेत्वाति अत्थो गहेतब्बो. नावाय ठत्वा करियमाने किं गच्छन्तियापि नावाय कातुं वट्टतीति आह ‘‘गच्छन्तिया पना’’तिआदि. ‘‘कस्मा’’तिआदिना कारणं दस्सेति. हीति यस्मा. तन्ति उदकुक्खेपमत्तं. एवं सति…पे… अनुसावना होति, तस्मा गच्छन्तिया नावाय कातुं न वट्टतीति योजना. ‘‘तस्मा’’तिआदिना लद्धगुणं दस्सेति. न केवलं नावायमेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘अन्तोनदिय’’न्तिआदि.
रुक्खस्साति अन्तोनदियं जातस्स रुक्खस्स. साखा वा पतिट्ठिताति सम्बन्धो. सीमं वा सोधेत्वाति विहारसीमगामसीमासु ठितानं हत्थपासानयनबहिकरणवसेन सीमं वा सोधेत्वा. जातरुक्खस्स पविट्ठसाखाय वा पारोहे वाति सम्बन्धो. अस्साति बहिनदितीरे जातरुक्खस्स. तत्थाति खाणुके.
तस्साति पासाणदीपकस्स. पुब्बे वुत्तप्पकारेति पुब्बे नदीनिमित्तट्ठाने ‘‘अन्वद्धमास’’न्तिआदिना (महाव. अट्ठ. १३८) वुत्तप्पकारे. सोति पासाणदीपको. पुन सोति पासाणदीपकोयेव. हीति सच्चं, यस्मा वा.
आवरणन्ति पाळिं. तन्ति आवरणं. आवरणेन वा कोट्ठकबन्धेन वा हेतुभूतेन, पच्छिज्जतीति सम्बन्धो. कोचि आवरणप्पदेसो अज्झोत्थरियतीति सम्बन्धो. तत्थाति आवरणप्पदेसे. हीति सच्चं, यस्मा वा. ‘‘हेट्ठापाळि बद्धा’’ति इदं नदिं विनासेत्वा तळाककरणाकारदस्सनं. एत्थाति नदियं, तळाके वा. छड्डितमोदकन्ति तळाकरक्खनत्थं एकेन वारिमग्गेन छड्डितं उदकं. देवे अवस्सन्तेति दुब्बुट्ठिकालत्ता वस्सन्तकालेपि देवे अवस्सन्ते. साति नदितो नीहटमातिका. कालन्तरेनाति अञ्ञेन कालेन. उप्पतित्वाति गामनिगमानं उपरि पतित्वा. पवत्ततीति पुब्बे वुत्तपकारे वस्सकाले चत्तारो मासे अब्भोच्छिन्ना सन्दति. विहारसीमन्ति विहारसम्बन्धं बद्धसीमं.
समुद्देपीति पिसद्दो नदिमपेक्खति. तत्थाति पदेसे. ओतरित्वाति हेट्ठा तरित्वा. ‘‘ओसरित्वा’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो. सण्ठहन्तीति उदकेन समं तिट्ठन्ति. सोति पदेसो. उदकन्ततोति उदककोटितो. तत्थाति समुद्दे. बाधतीति पीळयति. तेसूति नावाअट्टकेसु. तन्ति पिट्ठिपासाणं. ऊमियोति वीचियो. ता हि परंपरावसेन उग्गन्त्वा सविञ्ञाणकाविञ्ञाणके मियन्ति हिंसन्ति, अन्तो पक्खिपन्तीति वा ऊमियोति वुच्चन्ति. तत्थाति पिट्ठिपासाणे. हीति सच्चं, यस्मा वा. उदकेनेव पिट्ठिपासाणो ओत्थरीयतीति योजना. सोति दीपकपब्बतो. ‘‘दूरे’’ति वत्वा तस्स पमाणं दस्सेन्तो आह ‘‘मच्छवधानं अनागमनपथे’’ति. मच्छवधानन्ति केवट्टानं. ते हि यस्मा मच्छे हनन्ति, तस्मा मच्छवधाति वुच्चन्ति. ‘‘मच्छबन्धान’’न्तिपि पाठो. मच्छे बन्धन्तीति मच्छबन्धाति वचनत्थो कातब्बो. अनागमनपथेति यत्थ गन्त्वा तदहेव पच्चागन्त्वा न आगमनपथिके देसे. नत्थि आगमनपथो एत्थाति अनागमनपथो, देसो. तस्मिं ‘‘अगमनपथे’’तिपि पाठो, सो अयुत्तो. कस्मा? अगमनपथस्स नाधिप्पेतत्ता. गन्त्वा हि पुन अनागमनपथोयेवाधिप्पेतो. तेसन्ति मच्छवधानं. गमनपरियन्तस्साति गमनकोटिया. ओरतोति ओरभागे ठितो दीपको वा पब्बतो वाति योजेतब्बो. तत्थाति ओरभागे ठितेसु दीपकपब्बतेसु. ओत्थरित्वाति पकतिउदकेन ओत्थरित्वा. तत्थाति ओत्थरित्वा ठिते समुद्दे.
करोन्तेहिपि कातब्बन्ति सम्बन्धो. यत्थाति यस्मिं सरे. अयन्ति अयं सरो, न जातस्सरो होति. अयं सरो गामखेत्तसङ्ख्यमेव गच्छतीति योजना. तत्थाति सरे. यत्थ पनाति यस्मिं सरे पन. तस्साति जातस्सरस्स. तत्थाति पदेसे. सचे गम्भीरं उदकं होतीति योजना. तत्थाति अट्टके. एत्थाति जातस्सरे, ठितेसु पिट्ठिपासाणदीपकेसूति योजना. पहोनकजातस्सरोति सङ्घकम्मं कातुं पहोनको जातस्सरो. ‘‘सुक्खती’’ति वत्वा तदेव समत्थेतुं वुत्तं ‘‘निरुदको’’ति. तत्थाति जातस्सरे. सचे निरुदकमत्तेन गामखेत्तं गच्छति. कदा गच्छतीति आह ‘‘सचे पनेत्था’’तिआदि. तत्थ एत्थाति जातस्सरे. पोक्खरणीआदीनीति एत्थ आदिसद्देन उदकमातिकादयो सङ्गण्हाति. यदा खणन्ति, तदाति पाठसेसो योजेतब्बो. ‘‘तं ठान’’न्ति वुत्तेपि न खणनट्ठानमेव गहेतब्बं, ‘‘एत्था’’ति सामञ्ञतो वुत्तत्ता सब्बोयेव जातस्सरो गहेतब्बो. न केवलं अजातस्सरमत्तं होति, अथ खो गामखेत्तन्ति आह ‘‘गामसीमासङ्ख्यमेव गच्छती’’ति.
नन्ति जातस्सरं. पूरेत्वाति मत्तिकादीहि पूरेत्वा. पाळिन्ति आवरणं. सब्बमेव नन्ति सकलमेव तं जातस्सरं. लोणीपीति पिसद्देन न केवलं सोब्भोयेव जातस्सरसङ्ख्यं गच्छति, अथ खो लोणीपीति दस्सेति. उदकट्ठानोकासेति उदकस्स ठाने ओकासे.
१४८. सीमाय सीमं सम्भिन्दन्तीति एत्थ ‘‘सीमाय सीम’’न्ति पदानं सम्बन्धापेक्खत्ता तेसं सम्बन्धं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अत्तनो परेस’’न्ति. ‘‘बद्धसीम’’न्ति इमिना ‘‘सीम’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तेपि विसेसतो बद्धसीमायेव गहेतब्बाति दस्सेति. तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचे ही’’तिआदि. संसट्ठविटपाति अञ्ञमञ्ञं आसन्नत्ता संसट्ठो विटपो एतेसन्ति संसट्ठविटपा. ‘‘संसट्ठविटपा’’ति इदं उपलक्खणमत्तं, मूलानिपि संसट्ठानियेवाति दट्ठब्बं. तेसूति द्वीसु रुक्खेसु. विहारसीमा चाति पोराणकविहारसीमा च. अन्तो कत्वाति सीमाय अन्तो कत्वा. अथ पच्छाति एत्थ ‘‘पच्छा’’ति इमिना अथसद्दस्सत्थं दस्सेति. एवं के अकंसूति आह ‘‘एवं छब्बग्गिया अकंसू’’ति. तेनाति करणेन.
अज्झोत्थरणाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘परेस’’न्तिआदि. तस्साति बद्धसीमाय. पदेसन्ति भिक्खूहि कम्मं कातुं पहोनकं एकदेसं. अन्तमसो एकस्सपि भिक्खुनो ठत्वा अधिट्ठानुपोसथं कातुं पहोनकं पदेसं. कम्मं कातुं अप्पहोनकपदेसं अन्तो करित्वा बन्धन्ता सीमाय सीमं सम्भिन्दन्ति नाम. सीमाय उपचारोति पच्छा बन्धितब्बाय सीमाय उपचारो. ‘‘वड्ढन्तो सीमासङ्करं करोती’’ति इमिना सचे अवड्ढनको पासाणो होति, द्विन्नम्पि सीमानं निमित्तं कातुं वट्टतीति दस्सेति.