२. उपोसथक्खन्धकं
६८. सन्निपातानुजाननादिकथा
१३२. उपोसथक्खन्धके तरन्ति ओतरन्ति एत्थाति तित्थं, उदकतित्थं, तित्थं वियाति तित्थं, लद्धीति आह ‘‘तित्थं वुच्चति लद्धी’’ति. लद्धि हि बहूनं लद्धिकानं ओतरणट्ठानत्ता तित्थं नाम. अञ्ञन्ति सासनिकलद्धितो अञ्ञं. एतेसन्ति परिब्बाजकानं. इतोति इमस्मा सासनिकलद्धितो. यन्ति यं धम्मजातं. तेसन्ति अञ्ञतित्थियानं परिब्बाजकानं. ते लभन्तीति एत्थ तसद्दो मनुस्सविसयोति आह ‘‘ते मनुस्सा’’ति. मूगसूकराति एत्थ थूलसरीरस्स सूकरस्स सद्दमत्तस्सापि अभावतो मूगसूकरो नामाति आह ‘‘थूलसरीरसूकरा’’ति.
१३५. अस्साति भिक्खुनो. सोति सम्पजानमुसावादो. किन्ति किं आपत्ति. दुक्कटन्ति पदस्स दुक्कटं कम्मन्ति आसङ्का भवेय्याति आह ‘‘दुक्कटापत्ती’’ति. सा च खो दुक्कटापत्ति मुसावादलक्खणेन न होतीति योजना. केन होतीति आह ‘‘भगवतो पन वचनेना’’ति. वचनेनाति च ‘‘सम्पजानमुसावादे किं होति? दुक्कटं होती’’ति (महाव. १३५) वचनेन. अकिरियसमुट्ठानाति आवि कत्तब्बाय आपत्तिया अकरणेन अकिरियसमुट्ठाना.
मनुजेनाति मनुस्सेन. वाचाति वाचाय. यकारस्स हि लोपो. गिरन्ति सद्दं. परेति अञ्ञे पुग्गले. वाचसिकन्ति वाचातो समुट्ठितं. अयं पनेत्थ योजना – भिक्खु केनचि आसन्ने ठितेन मनुजेन वाचाय अनालपन्तो होति, परे दूरे ठिते पुग्गले सन्धाय गिरं महासद्दं नो च भणेय्य, एवम्पि वाचसिकमेव आपज्जेय्याति.
अन्तरायिकोति एत्थ करोत्यत्थे णिकपच्चयोति आह ‘‘अन्तरायकरो’’ति. ‘‘किमत्थाया’’ति इमिना किस्साति एत्थ तदत्थे चतुत्थीति दस्सेति, हेत्वत्थोपि युज्जतेव. सब्बत्थाति सब्बेसु ‘‘दुतियस्स झानस्स अधिगमाया’’तिआदीसु. इतीतिआदि निगमनं. उद्देसतो चाति ‘‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो’’तिआदिउद्देसतो च. निद्देसतो चाति ‘‘पातिमोक्खन्ति आदिमेत’’न्तिआदिनिद्देसतो च.
१३६. देवसिकन्ति एत्थ णिकपच्चयो विच्छत्थे होतीति आह ‘‘दिवसे दिवसे’’ति. ततिये च सत्तमे च पक्खेति एकस्स उतुनो अट्ठसु पक्खेसु ततिये च सत्तमे च पक्खे. ‘‘वचनतो’’ति पदं ‘‘वट्टती’’ति पदे ञापकहेतु. तथारूपे पच्चयेति तथारूपे विकतिचारित्तसङ्खाते पच्चये. अनुवत्तितब्बन्ति अनुमतिं वत्तितब्बं. वचनतोपीति पिसद्दो पुब्बे ञापकहेतुं सम्पिण्डेति. एतन्ति ‘‘यस्मिं तस्मिं चातुद्दसे वा पन्नरसे वा उद्दिसितुं वट्टती’’ति वचनं.
७१. सीमानुजाननकथा
१३८. निमित्ता कित्तेतब्बाति निमित्तानि कित्तेतब्बानि. निकारस्स हि आकारो. निमित्तं कतोति एसो पब्बतो निमित्तं कतोति योजना. एसेव नयो परतोपि. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना ‘‘पुरत्थिमाय दिसाय किं निमित्तं? पासाणो भन्ते, एसो पासाणो निमित्त’’न्ति अत्थं अतिदिसति. एसेव नयो सेसेसुपि. केवलं पन वनउदकेसु ‘‘एतं वनं, एतं उदक’’न्ति वत्तब्बं. नदियं ‘‘एसा नदी’’ति वत्तब्बा. एत्थ पनाति एतिस्सं उत्तरायं अनुदिसायं पन. हीति फलजोतको. तत्थाति ‘‘निमित्ता कित्तेतब्बा’’ति वचने. सीममण्डलन्ति सीमबिम्बं. सम्बन्धन्तेनाति पुरिमनिमित्तेन पच्छिमनिमित्तं सम्बन्धन्तेन. इमिना एकन्तरिकादिवसेन निमित्तकित्तनं न वट्टति निमित्तेनपि निमित्तानं सम्बन्धाभावतोति दस्सेति. पुरिमनिमित्तेन पच्छिमनिमित्तस्स सम्बन्धे सति अज्ज एकं निमित्तं कित्तेत्वा स्वे एकं निमित्तं कित्तेत्वाति एवं कालन्तरेपि निमित्तं कित्तेत्वा सम्मनितुं वट्टतीति वदन्ति.
पब्बतोति एत्थ पब्बं वुच्चति फळु, तं एतस्मिं अत्थीति पब्बतो. वालिकरासिस्स सुद्धपंसुपब्बतपसङ्गत्ता वुत्तं ‘‘वालिकरासि पन न वट्टती’’ति. इतरोपीति वालिकरासितो अञ्ञोपि तिविधो पब्बतो. हत्थिप्पमाणतोति अड्ढट्ठमरतनहत्थिपमाणतो. चतूसु दिसासूति विहारस्स चतूसु दिसासु. चतूहि वा तीहि वाति एत्थ वासद्देन ततो अधिकानिपि गहेतब्बानि. एकेन वा निमित्तेनाति योजना. इतोति पब्बतनिमित्ततो. तस्माति यस्मा एकेन निमित्तेन न वट्टति, तस्मा. तन्ति पब्बतं. तस्माति एकस्सेव निमित्तस्स कित्तितत्ता. यो पब्बतो अत्थि, तं पब्बतन्ति योजना. अन्तोति पब्बतस्स अन्तो.
ततियभागं वाति एत्थ वासद्देन पठमभागोपि एकदेसोपि गहेतब्बो. तस्साति तत्तकस्स पदेसस्स. ततियभागादितो अपरं सब्बपब्बतं अन्तोकत्वा सम्मतं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे’’तिआदि.
पासाणनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. पसति घनभावेन बन्धतीति पासाणो. अयगुळोपि पासाणसङ्खमेव गच्छति तेन तस्स सदिसत्ता. अयगुळोपीति एत्थ पिसद्देन तम्बकंसवट्टलोहसुवण्णरजतादयोपि सङ्गण्हाति. यो कोचीति सिलापवाळमणिआदीसु यो कोचि. द्वत्तिंसपलगुळपिण्डपरिमाणता सण्ठानतो गहेतब्बा, न तुलित्वा गणनवसेन. खुद्दकतरो पासाणोति योजना. यो पिट्ठिपासाणो वा यो उट्ठितपासाणो वाति योजना कातब्बा – उत्तरवाक्ये तसद्दस्स अनियमनिद्देसवचनत्ता ‘‘पासाणसङ्खंयेवा’’ति एत्थ एवकारेन ‘‘न पब्बतसङ्ख’’न्ति अत्थं दस्सेति. महतो पिट्ठिपासाणस्साति आयामवित्थारुब्बेधतो महन्तस्स पिट्ठिपासाणस्स सक्कस्स पण्डुकम्बलपिट्ठिपासाणस्स विय. तन्ति पिट्ठिपासाणं. न वट्टतीति कित्तेतुं न वट्टति. हीति लद्धदोसजोतको. तन्ति पिट्ठिपासाणं. सीमायाति सीमतो. विहारोपीति न केवलं निमित्तमेव, विहारोपि. पिट्ठिपासाणो न कित्तेतब्बोति सम्बन्धो. कित्तेत्वाति एत्थ ‘‘पिट्ठिपासाण’’न्ति योजेतब्बं.
वननिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. वनियति मयूरकोकिलादीहि सत्तेहि सम्भजियतीति वनं, वनन्ति सम्भजन्ति एत्थाति वा वनं. तचो एव सारो एतेसन्ति तचसारो, तालनाळिकेरादयो. आदिसद्देन वेणुआदयो सङ्गण्हाति. अन्तो सारो एतेसन्ति अन्तोसारा, साकसालादयो. आदिसद्देन खदिरादयो सङ्गण्हाति. अन्तोसारमिस्सकानन्ति अन्तोसारेहि रुक्खेहि मिस्सकानं. रुक्खानं वनन्ति एत्थ अवयवअवयविभावेन सम्बन्धो वेदितब्बो. इमिना तिणवनं रुक्खवनन्ति एत्थ ‘‘तिणानं वन’’न्ति वा ‘‘रुक्खानं वन’’न्ति वा अत्थं दस्सेति. तिणमेव वनं, रुक्खोयेव वनन्ति अत्थोपि युज्जतेव. चत्तारो वा पञ्च वा रुक्खाति चतुपञ्चरुक्खा, ते मत्तं पमाणमेत्थाति चतुपञ्चरुक्खमत्तं वनं, ततोति चतुपञ्चरुक्खमत्ततो. एकदेसन्ति वनस्स एकदेसं. वनमज्झेति वनस्स वेमज्झे, वनस्सूपरीति अत्थो. रुक्खन्तरेसु एव हि विहारं करोन्ति. एकदेसन्ति वनस्स एकदेसं. तत्थाति वने. ‘‘ठितवन’’न्ति पदं ‘‘कित्तेत्वा’’ति पदे अवुत्तकम्मं, ‘‘न कित्तेतब्ब’’न्ति पदे वुत्तकम्मं.
रुक्खनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. रुक्खियति फलादिकामेहि संवरियति रक्खियतीति रुक्खो, महियं रुहतीति वा रुक्खो. जीवमानकोति लोकवोहारवसेन मूलङ्कुरादिहरितसङ्खातजीवमानको. परिणाहतोति विसालभावतो. सूचिदण्डकपमाणोति सूचिया लेखनिया दण्डभूतवेळुपमाणो. सो वेळु कनिट्ठङ्गुलिपमाणोति दट्ठब्बो. ततोति अट्ठङ्गुलुब्बेधसूचिदण्डकपमाणपरिणाहरुक्खतो. वंसनळकसरावादीसूति वंसो च नळको च सरावो च वंसनळकसरावा, ते आदयो येसं कपालादीनन्ति वंसनळकसरावादयो, तेसु. ततोति वंसादितो. तंखणम्पीति तस्मिं निमित्तक्खणेपि. अकारणन्ति अपमाणं. एतन्ति नवमूलसाखानिग्गमनं. वत्तुं वट्टतीति सामञ्ञनामेनपि विसेसनामेनपि वत्तुं वट्टति. इमिना पब्बतादीसुपि ‘‘पब्बतो’’ति सामञ्ञनामेनपि ‘‘वङ्कपब्बतो वेपुल्लपब्बतो’’ति विसेसनामेनपि वत्तुं वट्टतीति दस्सेति.
मग्गनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. मग्गियति पथिकेहि, मग्गमूळ्हेहि वा अन्वेसियतीति मग्गो. यो यादिसो जङ्घमग्गो वा सकटमग्गो वा विनिविज्झित्वा द्वे तीणि गामन्तरानि गच्छति, सो तादिसो जङ्घमग्गो वा सकटमग्गो वा वट्टतीति योजना. उक्कमित्वाति पक्कमित्वा. यो जङ्घमग्गो ओतरति, सो न वट्टतीति योजना. अवळञ्जाति अपरिभोगा. गमनं जनेतीति जङ्घो. जण्णुगोप्फकानं मज्झपदेसो. सह अत्थेन पणियधनेनाति सत्थो, जङ्घेन विचरन्तो सत्थो जङ्घसत्थो. सकति समत्थेति भारं वहितुन्ति सकटो, तेन विचरन्तो सत्थो सकटसत्थो. जङ्घसत्थो च सकटसत्थो च जङ्घसकटसत्था, तेहि. हीति सच्चं, यस्मा वा. एतन्ति निमित्तं.
कोणन्ति विहारकोणं. गतं पन मग्गन्ति योजना. परभागेति विहारं परिक्खिपित्वा गच्छन्तेहि चतूहि मग्गेहि परभागे. दससु नामेसूति सतिपट्ठानट्ठकथादीसु आगतेसु ‘‘मग्गो पन्थो पथो पज्जो’’तिआदीसु, अभिधानादीसु (दी. नि. अट्ठ. २.३७३; म. नि. अट्ठ. १.१०६) च आगतेसु ‘‘मग्गो पन्थो पथो अद्धा’’तिआदीसु दससु मग्गनामेसु. येन केनचि नामेनाति इमिना पब्बतादीसुपि ‘‘पब्बतो गिरि सेलो अद्दि नगो अचलो सिलुच्चयो सिखरी भूधरो’’तिआदीसु अनेकेसु नामेसु येन केनचि नामेन कित्तेतुं वट्टतीति दस्सेति.
वम्मिकनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. उपचिकाहि वमियति, सरबूघरगोलिकादयो सत्ते वमतीति वा वम्मिको. तंदिवसजातोति तस्मिं निमित्तकित्तितदिवसे जातो. ततोति अट्ठङ्गुलुब्बेधगोविसाणपमाणवम्मीकतो.
नदीनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. नदति सन्दतीति नदी, नदन्तो एति गच्छतीति वा नदी. यस्साति नदिया, सोतन्ति सम्बन्धो. ‘‘अन्वद्धमास’’न्तिआदिना एकपक्खे तिक्खत्तुं एकमासे छक्खत्तुं वस्सन्तभावं दीपेति. विगतमत्ते सतीति सम्बन्धो. ‘‘ईदिसे’’ति इमिना ‘‘अन्वद्धमास’’न्तिआदिअत्थं अतिदिसति. तिमण्डलन्ति हेट्ठा जाणुमण्डलं, उपरि नाभिमण्डलन्ति तिमण्डलं. यत्थ कत्थचीति तित्थे वा अतित्थे वा. उदकेन तेमियतीति योजना, तिन्तियतीति अत्थो. न केवलं निमित्तेयेव अयं नदी होति, अथ खो नदीपारगमनादिकेपीति आह ‘‘भिक्खुनिया’’तिआदि. इदं ‘‘नदीपारगमनेपी’’ति पदेनेव सम्बन्धितब्बं.
या पनाति नदी पन, गताति योजना. तन्ति नदिं. वतिन्ति पाळिं. रुक्खपादेति रुक्खस्स मूले. उदकञ्च आवरणं अज्झोत्थरित्वा पवत्ततियेवाति योजना. यथाति येनाकारेन. अपवत्तमाना होतीति सम्बन्धो.
दुब्बुट्ठिकालेति गिम्हसदिसे दुब्बुट्ठिकाले. ‘‘निरुदकभावेना’’ति इमिना ‘‘आवरणभावेना’’ति विसेसनं निवत्तेति. साति उदकमातिका. सम्पादेन्ती हुत्वा निच्चं पवत्ततीति योजना. निमित्तं कातुं न वट्टतीति मनुस्सेहि नीहटत्ता, सयञ्च अगमनत्ता न वट्टति. या पनाति उदकमातिका पन. मूलेति पठमकाले. कालन्तरेन नदी होतीति सम्बन्धो. तन्ति उदकमातिकं.
उदकनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. उदति पसवतीति उदकं. भूमिगतमेव उदकन्ति सम्बन्धो. तञ्चाति भूमिगतउदकञ्च. आवाट…पे… समुद्दादीसु ठितं अपवत्तनकउदकन्ति योजना. उक्खेपिमन्ति उक्खिपित्वा गहितं. तन्ति वचनं. सूकरखतायपीति सूकरेहि खताय वापियापि. तंखणञ्ञेवाति तस्मिं निमित्ते कित्तनक्खणेयेव. आवाटोयेव खुद्दकट्ठेन आवाटकं. तन्ति निमित्तसञ्ञाकरणं. कातुञ्चाति सयं कातुञ्च. कारापेतुञ्चाति परेहि कारापेतुञ्च. कस्मा लाभसीमायं न वट्टति? लाभसीमा हि अञ्ञेसं पीळनं करोतीति. इति इममत्थं नयतो दस्सेन्तो आह ‘‘समानसंवासकसीमा’’तिआदि. एत्थाति समानसंवासकसीमायं.
अट्ठदिसं सन्धाय अट्ठ निमित्तानि वुत्तानीति दट्ठब्बं. साति सीमा. एकेन वा निमित्तेनाति योजना. तिण्णं निमित्तानं कित्तने निमित्तानं ठितदिसं सल्लक्खेत्वा ‘‘पुरत्थिमाय दिसाया’’तिआदिना कित्तेतब्बं. निमित्तानं सतकित्तने सीमाय अट्ठदिसं सल्लक्खेत्वा एकिस्सायपि दिसाय बहुनिमित्तानि कित्तेतब्बानि. सिङ्घाटकसण्ठानाति तिण्णं मग्गानं समागमट्ठाने सिङ्घाटकसण्ठाना, तिकोणा नाम होतीति अधिप्पायो. चतुरस्साति समचतुरस्सा. सिङ्घाटकसण्ठानाति चतुन्नं मग्गानं समोधानट्ठाने सिङ्घाटकसण्ठाना. अड्ढचन्दमुदिङ्गादिसण्ठाना पन निमित्तानं ठितसण्ठानेन होतीति दट्ठब्बा. तन्ति सीमं. बन्धितुकामेहि निस्सञ्चारसमये बन्धितब्बाति सम्बन्धो. बद्धसीमविहारानन्ति बद्धा सीमा एतेसूति बद्धसीमा, ते एव विहाराति बद्धसीमविहारा, तेसं. दिसाचारिकभिक्खूनन्ति दिसासु चारिकभिक्खूनं. तत्थाति तस्मिं एकगामखेत्ते, भिक्खूनं पेसेतब्बन्ति सम्बन्धो. एकज्झन्ति एकतो. अञ्ञानिपीति सीमबन्धगामखेत्ततो अञ्ञानिपि. महापदुमत्थेरो पन आहाति योजना. ततोति तेहि नानागामखेत्तेहि. आगन्तब्बन्ति सामीचिदस्सनवसेन वुत्तं. तेनाह ‘‘आगमनम्पि अनागमनम्पि वट्टती’’ति. एकसीमभावतो वुत्तं ‘‘अन्तोनिमित्तगतेहि आगन्तब्ब’’न्ति.
एवं सन्निपतितेसु सन्तेसु सीमा बन्धितब्बाति सम्बन्धो. परियन्तं कत्वाति हेट्ठिमपरियन्तं कत्वा.
पब्बज्जूपसम्पदादीनन्ति एत्थ भण्डुकम्मापुच्छनं (महाव. अट्ठ. ९८; वि. सङ्ग. अट्ठ. १४४) सन्धाय पब्बज्जागहणं वुत्तं. खण्डसीमाति विहारपच्चन्तं खण्डितं विय छिन्दितं विय पवत्ता सीमा खण्डसीमा. तन्ति खण्डसीमं. वत्तं जानितब्बन्ति एत्थ वत्तं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचे ही’’तिआदि. सीमन्ति खण्डसीमं. यथाति येनाकारेन बन्धियमानेति सम्बन्धो. तस्सा पमाणं दस्सेन्तो आह ‘‘सा’’तिआदि. साति खण्डसीमा. अब्भानकम्मे सद्धिं कम्मारहेन वीसति भिक्खू सन्धाय वुत्तं ‘‘एकवीसति भिक्खू’’ति. ततोति एकवीसतिभिक्खुतो. गण्हन्तीपीति एत्थ पिसद्दो सहस्सतो ओरं पन पगेवाति दस्सेति. सहस्सतो अधिकं गण्हन्तीपि विहारपच्चन्ते खण्डिते खण्डसीमायेव नाम. तन्ति खण्डसीमं.
तत्राति खण्डसीममहासीमासु आधारे भुम्मं. अथाति अनन्तरं. एवन्ति इमाय अविप्पवासकम्मवाचाय सम्मनियमाने. हीति फलजोतको. सीमन्ति समानसंवासकसीमं. न सक्खिस्सन्तीति पठमं अविप्पवासं असमूहनित्वा सीमं समूहनितुं न सक्खिस्सन्ति. सीमन्तरिकपासाणाति द्विन्नं सीमानं अन्तरे वेमज्झे ठपिता पासाणा. चतुरङ्गुलपमाणापीति पिसद्दो एकङ्गुलिपमाणापि वट्टतीति दस्सेति.
समन्ताति खण्डसीमाय समन्ता. अनुपरियायन्तेहीति अनुक्कमेन खण्डसीमपरियायन्तेहि भिक्खूहीति सम्बन्धो. ततोति तेहि सीमन्तरिकपासाणेहि, द्विन्नं सीमानं निमित्तानि पठमं कित्तेत्वा पच्छा तासु यं इच्छन्ति, तं बन्धितब्बभावं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. यथिच्छितं बन्धितुं वट्टन्तोपि पोराणाचिण्णं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘एवं सन्तेपी’’तिआदि. उभिन्नम्पीति द्वीसु सीमासु ठितानं उभिन्नम्पि कम्मन्ति सम्बन्धो. हीति सच्चं, यस्मा वा.
चसद्दो वाक्यारम्भजोतको. एसा सीमा नामाति योजना. तत्थाति पिट्ठिपासाणादीसु पञ्चसु ठानेसु. निमित्तपासाणा यथाठाने न तिट्ठन्तीति पिट्ठिपासाणस्सुपरि निमित्तपासाणं ठपितमत्तं सन्धाय वुत्तं. पिट्ठिपासाणं पन विज्झित्वा निमित्तपासाणं तत्थ निखणित्वा यथा ठाना न चावेन्ति, तथा ठपेन्ति. एवं सन्ते यथाठाने तिट्ठन्तियेवाति दट्ठब्बं. न सीमाति सीमाय पथविसन्धारकं उदकं परियन्तंकत्वा गतत्ता सीमा न झायति.
कुटिगेहेपीति एत्थ कुटीति च गेहन्ति च अगारस्सेव नामं. अगारञ्हि सीतादिदुक्खस्स कुटनट्ठेन छिन्दनट्ठेन च नानादब्बसम्भारस्स गहणट्ठेन च कुटिगेहन्ति वुच्चति. कुटि एव गेहं कुटिगेहं, तस्मिम्पि. भित्तिं अकित्तेत्वाति इदं इट्ठकदारुमयं भित्तिं सन्धाय वुत्तं. सचे सिलामया भित्ति निमित्तूपगा भवेय्य, भित्तिपि कित्तेतब्बा. अन्तो करित्वाति कुटिगेहस्स भित्तिया वा अन्तो कत्वा. पमुखेति कुटिगेहस्स आलिन्दे. निब्बोदकपतनट्ठानेति निग्गलित्वा उदकस्स पतनट्ठाने. एवं सम्मताय सीमायाति योजना.
‘‘कुट्टं अकित्तेत्वा’’ति इदं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. अन्तोति लेणस्स, कुट्टस्स वा अन्तो. ओकासेति एकवीसतिया भिक्खूनं ओकासे. एवन्ति इमिनाकारेन सम्मनियमाने. अन्तोति भित्तिया अन्तो.
हेट्ठा न ओतरतीति हेट्ठा आकासतलत्ता न ओतरति. ननु थम्भे अनुसारित्वा ओतरणो भवेय्य, कस्मा न ओतरतीति? थम्भानमुपरि एकवीसतिया भिक्खूनं ओकासाभावतोति दट्ठब्बं. हेट्ठा ओतरणाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. तुलानन्ति थम्भानमुपरि तिरियवसेन ठितानं रुक्खविसेसानं. उट्ठहित्वाति भूमितो उट्ठहित्वा. तुलारुक्खेहीति तुलासङ्खातेहि रुक्खेहि. ‘‘एकसम्बन्धो’’ति इमिना न केवलं तुलारुक्खेहेव एकसम्बन्धो, चतूसु दिसासु चतुन्नं भित्तीनं अञ्ञमञ्ञम्पि सम्बन्धोति दस्सेति. हेट्ठापि ओतरतीति भित्तीनमुपरि एकवीसतिया भिक्खूनं ओकासपहोनकत्ता वुत्तं. सचे थम्भमत्थके…पे… होतीति इमिना बहूहि थम्भेहि कतपासादस्स एकेकस्मिं थम्भमत्थके एकवीसतिया भिक्खूनं ओकासे सति हेट्ठा ओतरतीति दस्सेति. निय्यूहकादीसूति नागदन्तकादीसु. आदिसद्देन भित्तिखिलादयो सङ्गण्हाति. भित्ति चाति इट्ठकदारुमया भित्ति च. सचे सिलामया भित्ति च थम्भा च होन्ति, कित्तेतब्बा. भित्तिलग्गेति भित्तीसु लग्गे, भित्तीनं वा लग्गट्ठाने. हेट्ठापासादस्साति हेट्ठापासादे ‘‘ठित’’इति पदे सम्बन्धो. हेट्ठापासादस्स वा थम्भानन्ति योजना. हेट्ठा सम्मताय सीमाय उपरि आरोहनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. निब्बोदकपतनट्ठानेति छदनकोटियं.
तत्थाति तस्मिं तले. पिट्ठिपासाणे सीमं बन्धन्ति विय बन्धन्तीति योजना. तेनेव परिच्छेदेनाति तेनेव तलपरिच्छेदेन. तालमूलपब्बतेपीति एत्थ तालमूलं नाम हेट्ठा महन्तं हुत्वा अनुपुब्बेन तनुकं होति, तेन सदिसे पब्बतेपि. वितानसण्ठानोति उल्लोचस्स सण्ठानो. चतूसु दिसासु निग्गतसाखरुक्खसण्ठानो वा खुज्जरुक्खसण्ठानो वा होति. यथा पब्बतो वितानसण्ठानो होति, एवं मुदिङ्गसण्ठानो वा होति पणवसण्ठानो वाति योजना. तत्थ मुदिङ्गो मज्झे थूलो होति, मूले च अन्ते च तनुको. पणवो मज्झे तनुको होति, मूले च अग्गे च थूलो. तेसं सण्ठानो मुदिङ्गसण्ठानो वा पणवसण्ठानो वा. हेट्ठा वाति मुदिङ्गसण्ठानस्स पब्बतस्स हेट्ठा वा. मज्झे वाति पणवसण्ठानस्स मज्झे वा. द्वे कूटानीति द्वे सिखरानि. कूटन्तरन्ति कूटानं मज्झं. चिनित्वा वाति इट्ठकसिलाहि चिनित्वा वा. पूरेत्वा वाति पंसुवालिकाहि पूरेत्वा वा.
सप्पफणसदिसोति सप्पस्स फणेन सदिसो, खुज्जो पब्बतोति अत्थो. आकासपब्भारन्ति भित्तिया अपरिक्खित्तं आकाससङ्खातं पब्भारं. सीमप्पमाणोति सद्धिं अन्तोसुसिरेन सीमप्पमाणो. अग्गकोटिन्ति अग्गसङ्खातं कोटिं. सचे पन पब्बतस्स हेट्ठा अन्तोलेणं होतीति सम्बन्धो. उपरिमस्साति अन्तोलेणस्स उपरि ठितस्स. पारतोति बाहिरतो. अस्साति पब्बतस्स बहीति सम्बन्धो. ओरतोति अन्ततो. लेणं होतीति सम्बन्धो. कित्तकं महन्तन्ति आह ‘‘सीमापरिच्छेदमतिक्कमित्वा ठित’’न्ति. कित्तकं खुद्दकन्ति आह ‘‘सब्बपच्छिमसीमापरिमाण’’न्ति. तन्ति खुद्दकं लेणं. अतिखुद्दकन्ति सब्बपच्छिमसीमापरिमाणाभावतो अतिखुद्दकं. ततोति उपरिसीमतो. बहीति सीमतो बहि. ‘‘यदि सीमप्पमाणं, सीमा होतियेवा’’ति इमिना यदि न सीमप्पमाणं, न सीमा होतियेवाति दस्सेति.
तन्ति खण्डसीमं. पूरेत्वाति इट्ठकमत्तिकादीहि पूरेत्वा. अट्टं बन्धित्वाति अट्टालकं बन्धित्वा. उमङ्गनदीति एत्थ उकारो ओकारविपरीतो, तस्मा पथवियं ओतरित्वा पविसित्वा मङ्गति गच्छतीति उमङ्गाति अत्थो दट्ठब्बो. उमङ्गाच सा नदी चेति उमङ्गनदी. तत्थाति उमङ्गनदियं. हेट्ठापथवितले ठितोति सीमाय हेट्ठापथवितले इद्धिया ठितो.
सीमामाळकेति खण्डसीमाय माळके. वटरुक्खोति निग्रोधरुक्खो. ततोति वटरुक्खतो. निग्गतपारोहोति पवद्धंव हुत्वा रुक्खो आरोहति अनेनाति पारोहो, एको मूलविसेसो. निग्गतो पारोहो निग्गतपारोहो. महासीमं सोधेत्वाति एत्थ सोधनं नाम महासीमगतानं भिक्खूनं हत्थपासानयनं, सीमतो वा बहिकरणं. बहिद्धाति द्वीहि सीमाहि बहिद्धा. ‘‘बहिट्ठा’’तिपि पाठो. बहि ठिता कातब्बाति अत्थो. अनाहच्चाति महासीमाय पथवीतलं वा तत्थजातरुक्खादीनि वा न आहनित्वा. एवन्ति यथा खण्डसीमाय, एवं तथाति अत्थो. सीमामाळकेति खण्डसीमामाळके.
सीमामाळकेति द्विन्नं सीमानं अङ्गणे. सीमामाळकस्साति कम्मस्स कतट्ठानस्स सीमामाळकस्स. वेहासट्ठितसाखायाति कम्मस्स अकतट्ठाने सीमामाळके उट्ठिताय वेहासे ठिताय साखाय. तस्साति भिक्खुनो पादा वा निवासनपारुपनं वाति सम्बन्धो. पुरिमनयेपीति ‘‘सीमामाळके वटरुक्खो होती’’तिआदिना वुत्ते पुरिमनयेपि. तत्राति पुरिमनये. उक्खिपापेत्वा कातुं न वट्टतीति द्वीहि सीमाहि उट्ठितरुक्खस्स साखा वा ततो निग्गतपारोहो वा द्वीसु सीमासु पथवीतलं वा तत्थ जातरुक्खादीनि वा आहच्च ठितत्ता उक्खिपापेत्वा कातुं न वट्टति. आनेतब्बोति एत्थ द्विकम्मिकाय नीधातुया अपधानकम्मस्सेव वुत्तत्ता ‘‘भिक्खू’’ति पधानकम्मं अज्झाहरितब्बं. अब्भुग्गच्छतीति अब्भं आकासं उग्गच्छति. तत्राति पब्बते. कस्मा आनेतब्बोति आह ‘‘बज्झमानायेव ही’’तिआदि. तत्थ बज्झमानायेवाति कम्मवाचाय बज्झमानायेव. इमिना अबद्धसीमा पमाणरहितं देसं ओतरतीति दस्सेति. यंकिञ्चीति यंकिञ्चि पब्बतादि. यत्थ कत्थचीति यस्मिं कस्मिंचि ठाने. एकसम्बन्धेनाति बद्धसीमाय एकसम्बन्धेन. इतीति तस्मा आनेतब्बोति योजना.
१४०. तीणि योजनानि तियोजनं. ‘‘पमाण’’न्ति इमिना परमसद्दस्स अतिरेकउत्तमत्थे निवत्तेति. एतिस्साति सीमाय. सम्मनन्तेन भिक्खुनाति सम्बन्धो. कोणतो मिनितं कोणन्ति योजना. हीति सच्चं, यस्मा वा. आपत्तिञ्चाति दुक्कटापत्तिञ्च.
पारयतीति अज्झोत्थरति. ‘‘कितकाभिधेय्यलिङ्गा’’ति (कच्चायनसारे ४५ गाथायं) वचनतो अभिधेय्यभूतं सीमं सन्धाय इत्थिलिङ्गवसेन पाराति वुत्तं. नदियाति उपयोगत्थे सामिवचनं. नदिन्ति हि अत्थो. नदिं अज्झोत्थरमानं सीमन्ति सम्बन्धो. एत्थाति नदिपारसीमायं. यत्थस्साति एत्थ यत्थ अस्साति पदविभागं दस्सेन्तो आह ‘‘यत्थ नदिया’’तिआदि. ‘‘नदिया’’ति इमिना यंसद्दस्स विसयं दस्सेति. धुवनावाति एत्थ धुवसद्दो निच्चत्थोति आह ‘‘निच्चसञ्चरणनावा’’ति. इमिना धुवेन निच्चेन सञ्चरणनावा धुवनावाति वचनत्थं दस्सेति. अस्साति होति, भवेय्य वा. नावाय पमाणं दस्सेन्तो आह ‘‘या’’तिआदि. तत्थ याति नावा. पाजनपुरिसेनाति एत्थ पाजनं नाम एको नावाय गमनूपकरणविसेसो. सो हि पजति नावा गच्छति अनेनाति पाजनन्ति वुच्चति. जकारस्स चकारं कत्वा पाचनन्तिपि युज्जतेव. तस्स गाहकेन पुरिसेन सद्धिन्ति अत्थो. सा नावा नीताति सम्बन्धो. उद्धं वा अधो वाति नदिया पटिसोतं वा हेट्ठासोतं वा. थेनेहि वाति चोरेहि वा. किञ्चापि हटा, पन तथापि अवस्सं लब्भनेय्या, धुवनावाव होतीति योजना. वातेन वाति मालुतेन वा ‘‘छिन्न’’इति सम्बन्धो. वीचीहीति तरङ्गेहि. तरङ्गो हि विचित्ताकारेन चिनोति वड्ढतीति वीचीति वुच्चति. किञ्चापि नदीमज्झं नीता, पन तथापि अवस्सं आहरितब्बा, धुवनावाव होतीति योजना. ओगतेति ओतरित्वा गते. थलं उस्सारिताति थलं उक्खिपित्वा सारिता पापिता नावापीति सम्बन्धो. विसङ्खतपदराति सङ्खतविरहितफलका वा. धुवनावाव होतीति निमित्तकित्तनकाले निच्चसञ्चरणनावत्ता धुवनावाव होतीति अधिप्पायो. तत्राति ‘‘धुवनावा’’तिवचने. निमित्तं वा सीमा वा कम्मवाचाय गच्छतीति एत्थ किञ्चापि न निमित्तं कम्मवाचाय गच्छति, सीमाय पन अविनाभावतो वुत्तं ‘‘कम्मवाचाय गच्छती’’ति. तस्माति यस्माव नावाय आगच्छन्तापि भगवता अनुञ्ञाता, तस्मा.
यत्थाति नदिपारसीमसम्मननट्ठाने. रुक्खसङ्घाटमयोति रुक्खसमूहेन कतो. पदरबद्धोति फलकेहि बद्धो. सञ्चरणयोग्गोति सञ्चरणक्खमो. पाळियं ‘‘अस्सा’’ति ठाने अट्ठकथायं ‘‘अत्थी’’ति वुत्तत्ता ‘‘अस्सा’’तिपदस्स होतीति अत्थोयेव दट्ठब्बो. तंखणञ्ञेवाति तस्मिं निमित्तकित्तक्खणेयेव. रुक्खं छिन्दित्वा कतोति सम्बन्धो. एकपदिकसेतूति एकेन पदेन गमनयोग्गो एकपदिको, सोयेव सेतूति एकपदिकसेतु. अकप्पियसेतुं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. तेनाति सेतुना. सञ्चरितुं न सक्का होतीति योजना.
यत्थाति यस्मिं नदिपारसीमसम्मननट्ठाने. अभिमुखतित्थेयेवाति सीमाय अभिमुखतित्थे एव. धुवनावा वा धुवसेतु वा अभिमुखतित्थतो ईसकं उद्धं आरोहन्तोपि अधो ओरोहन्तोपि कप्पतीति दस्सेन्तो आह ‘‘सचे’’तिआदि. ईसकन्ति एकउसभ द्विउसभादिवसेन मनं अप्पमत्तं. उद्धं वाति अभिमुखतित्थतो उपरि वा. अधो वाति ततो हेट्ठा वा. गावुतमत्तब्भन्तरेति गावुतपमाणस्स ठानस्स अब्भन्तरे.
सहनिमित्तकित्तनविधिना सम्मनितब्बविधिं दस्सेन्तो आह ‘‘इमञ्च पना’’तिआदि. द्वीसु तीरेसु ठातुमसक्कुणेय्यत्ता वुत्तं ‘‘एकस्मिं तीरे ठत्वा’’ति. ततोति निमित्ततो. अत्तानन्ति निमित्तकित्तनं विनयधरं सन्धाय वुत्तं. परिक्खिपन्तेनाति परियायन्तेन. तस्साति तत्तकस्स परिच्छेदस्स. सम्मुखट्ठानेति अधोसोते नदितीरे ठितस्स निमित्तस्स सम्मुखट्ठाने. ततोति निमित्ततो. तस्साति तत्तकस्स परिच्छेदस्स. सम्मुखा नदितीरे निमित्तं अत्थीति सम्बन्धो. सङ्घटेतब्बन्ति सम्बन्धितब्बं. अथाति निमित्तकित्तनतो पच्छा. ‘‘सब्बनिमित्तानं अन्तो ठिते भिक्खू हत्थपासगते कत्वा’’ति इदं सब्बं एकं गामखेत्तं ब्यापेत्वा सम्मनितभावं सन्धाय वुत्तं. सचे सकलं गामखेत्तं अब्यापेत्वा एकदेसे सम्मनितं होति, निमित्ततो बहि ठिते भिक्खूपि हत्थपासगते कत्वा सम्मनितब्बा. कम्मन्ति सीमसम्मुतिकम्मं. ‘‘ठपेत्वा नदि’’न्तिवचनस्स कारणं दस्सेन्तो आह ‘‘नदी पन बद्धसीमसङ्ख्यं न गच्छती’’ति.
दीपको होतीति एत्थ दीपोति अन्तरदीपो. सो हि यस्मा जलमज्झे दिप्पति, यस्मा च द्विधा आपो एत्थ सन्दति, तस्मा दीपोति वुच्चति, सोयेव खुद्दकट्ठेन दीपको. ककारो हि खुद्दकत्थवाचको. तन्ति दीपकं. अत्तनाति विनयधरेन. ओरिमन्ते च पारिमन्ते चाति अधोसोते नदितीरे ठितस्स निमित्तस्स सम्मुखे ओरिमन्ते च पारिमन्ते च. परतीरे निमित्तं कित्तेत्वाति सम्बन्धो. किस्स सम्मुखट्ठाने निमित्तन्ति आह ‘‘नदिया ओरिमतीरे निमित्तस्स सम्मुखट्ठाने’’ति. ततोति निमित्ततो. सम्मुखा निमित्तं अत्थीति सम्बन्धो. पारिमन्ते च ओरिमन्ते चाति परतीरे उपरिसोते ठितस्स निमित्तस्स सम्मुखे पारिमन्ते च ओरिमन्ते च. पठमकित्तितनिमित्तेनाति ओरिमतीरे उपरिसोते पठमं कित्तितेन निमित्तेन. एका सीमा इमस्साति एकसीमो, दीपको. ‘‘तीरद्वयञ्चा’’ति पदमपेक्खित्वा ‘‘एकसीम’’न्ति सम्बन्धितब्बं. वच्चमनपेक्खित्वा ‘‘एकसीमा’’तिपि निच्चइत्थिलिङ्गवसेन पाठो अत्थि.
उद्धं वा अधो वाति एत्थ वासद्दो अनियमविकप्पत्थो. अथाति तस्मिं अधिकतरे सतीति योजना. विहारसीमपरिच्छेदनिमित्तस्स उजुकमेवाति सचे दीपको अधो अधिकतरो होति, ओरिमतीरे अधोसोते ठितस्स विहारसीमपरिच्छेदनिमित्तस्स उजुकमेव. सिखरन्ति सिङ्गं. तञ्हि सिखं मत्थकं राति गण्हातीति सिखरन्ति वुच्चति. ततोति दीपकस्स पारिमन्तनिमित्ततो. परतीरनिमित्तानि कित्तेत्वाति सम्बन्धो. अयं दीपकस्स विहारसीमपरिच्छेदतो अधो अधिकतरे विनिच्छयो. उद्धं अधिकतरेपि इमिनानुसारेन वेदितब्बोति सो न दस्सितो. पब्बतसण्ठानाति पब्बतेन समं ठानं एतिस्साति पब्बतसण्ठाना.
उद्धम्पि अधोपीति पिसद्दो समुच्चयत्थो. उभोपि सिखरानीति उद्धं सिखरं, अधो सिखरन्ति उभोपि सिखरानि. मुदिङ्गसण्ठानाति मूले च अग्गे च तनुकस्स मज्झे थूलस्स मुदिङ्गस्स सण्ठाना.
सब्बपठमेन नयेनाति उद्धं अधिकनयस्स, अधो अधिकनयस्स, उद्धंअधोअधिकनयस्स चाति सब्बेसं नयानं पठमेन विहारसीमदीपकानं समेन नयेन. पणवसण्ठानाति मूले च अग्गे च थूलस्स मज्झेतनुकस्स पणवस्स सण्ठाना.
७२. उपोसथागारादिकथा
१४१. अनुपरिवेणियन्ति एत्थ अनुसद्दस्स विच्छत्थं, परिवेणसद्दस्स च लिङ्गविपल्लासभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘तस्मिं तस्मिं परिवेणे’’ति. परिवेणसद्दो हि नपुंसकलिङ्गो, इध पन लिङ्गविपल्लासं कत्वा इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तं. ‘‘सङ्केतं अकत्वा’’ति इमिना असङ्केतेनाति पदस्स किरियाविसेसनत्तं दीपेति. ‘‘कम्मवाचाया’’ति इमिना समूहनित्वाति पदस्स करणं दस्सेति.
१४२. यतोति एत्थ तोपच्चयस्स कारणत्थे पवत्तभावं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मा’’ति. ‘‘हत्थपासे’’ति इमिना हत्थपासतो बहि निसिन्ने अकतोवस्स उपोसथो होतीति दस्सेति. अस्साति भिक्खुनो. वत्थुवसेनाति अट्ठुप्पत्तिवसेन. उपोसथस्स पमुखस्स अब्भोकासे वा माळकादीसु वाति सम्बन्धो. निमित्तुपगा वा अनिमित्तुपगा वाति हेट्ठा अट्ठसु निमित्तेसु वुत्ता निमित्तुपगा वा अनिमित्तुपगा वा पब्बतादयो वा अञ्ञे वा कित्तेतब्बा.
पठमतरं न आगच्छति, दुक्कटन्ति उपोसथे घोसियमाने पठमतरं न आगच्छति, दुक्कटं. विहारस्स मज्झे होतीति योजना. एत्थाति पोराणके आवासे. तत्थाति पोराणके आवासे. असम्बाधोति सङ्घस्स निसज्जट्ठानपहोनको. तत्थाति पच्छा उट्ठिते आवासे.
सब्बेसं निसज्जट्ठानन्ति योजना. तत्थाति थेरस्स विहारे. सोति थेरस्स विहारो. एत्थाति तुम्हाकं विहारे. सब्बेसं ओकासो नत्थीति सम्बन्धो. तत्थाति तं असुकं नाम आवासं. ‘‘वट्टती’’ति वत्तब्बन्ति योजना. तस्साति थेरस्स.
७४. अविप्पवाससीमानुजाननकथा
१४३. अन्धकविन्दं नामाति तस्स गामस्स नामं. तन्ति अन्धकविन्दं. थेरोति महाकस्सपत्थेरो. ततोति अन्धकविन्दतो. इमिना ‘‘अन्धकविन्दा’’ति एत्थ निस्सक्कत्थे निस्सक्कवचनन्ति दस्सेति. उपोसथन्ति तदत्थे उपयोगवचनं. उपोसथत्थायाति हि अत्थो. अन्धकविन्दा राजगहं आगमनस्स कारणं दस्सेन्तो आह ‘‘राजगहं ही’’तिआदि. तत्थ हीति यस्मा. अन्धकविन्दा विहारं अन्तो कत्वा ‘‘अट्ठारस महाविहारा’’ति वुत्तं. नेसन्ति अट्ठारसन्नं महाविहारानं. सङ्घस्स सामग्गिदानत्थन्ति एत्थ सङ्घस्स सामग्गिदानं अत्तनो उपोसथकिच्चं सिद्धं. तस्मा पाळियं ‘‘उपोसथं आगच्छन्तो’’ति वुत्तं. ‘‘सिप्पिनियं नामा’’ति इमिना नदिं तरन्तोति एत्थ नदिया नामं दस्सेति. मनं वूळ्होति एत्थ मनन्ति निपातो ईसकत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘ईसक’’न्ति. ‘‘अप्पमत्त’’न्ति इमिना ‘‘ईसक’’न्तिपदस्स अत्थं दस्सेति. ‘‘वूळ्हभावो’’ति इमिना भावपच्चयेन विना भावत्थो ञातब्बोति दस्सेति. चण्डेनाति खरेन. तत्थाति नदियं. अमनसिकरोन्तोति ‘‘चण्डसोत’’न्ति आभोगं अकरोन्तो. न पन वूळ्होति न पन महावूळ्हो. उदकब्भाहतानीति उदकेन अभिआहतानि. अस्साति थेरस्स. अल्लानीति तिन्तानि.
१४४. पुरिमकम्मवाचाति ‘‘सम्मता सा सीमा सङ्घेन तिचीवरेन अविप्पवासा’’ति पुरे वुत्ता कम्मवाचा. अयमेवाति ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’तिपदं पक्खिपित्वा अनुपञ्ञत्ता अयमेव कम्मवाचा. अयन्ति पच्छिमकम्मवाचा. हि यस्मा भिक्खुनिसङ्घो अन्तोगामे वसति, तस्मा पुरिमायेव वट्टतीति योजना. यदि एवन्ति यदि भिक्खुनिसङ्घस्स अयं पच्छिमकम्मवाचा वट्टनं सिया भवेय्य, एवं सतीति योजना. सोति भिक्खुनिसङ्घो. एताय कम्मवाचायाति पच्छिमकम्मवाचाय. न लभेय्याति अन्तोगामे वसनत्ता तिचीवरपरिहारं न लभेय्य. किं न लभतियेवाति आह ‘‘अत्थि चस्स परिहारो’’ति. अस्साति भिक्खुनिसङ्घस्स. द्वेपि सीमायोति समानसंवासकसीमा च अविप्पवाससीमा चाति द्वेपि सीमायो. तत्थाति भिक्खुभिक्खुनीसु. तस्साति भिक्खूनं सीमाय. एसेव नयोति भिक्खुनीनं सीमं अज्झोत्थरित्वापि अन्तोपविसित्वापि भिक्खूनं सीमाय सम्मने एसेव नयो. एतेति भिक्खुभिक्खुनियो. सामञ्ञत्ता हि पुल्लिङ्गेन वुत्तं. एत्थ चाति ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’तिपदे च. सङ्गहो वेदितब्बो, कस्मा? गामेन निगमनगरानं एकलक्खणत्ता.
परिक्खेपोकासोति परिक्खेपारहोकासो. तेसूति गामगामूपचारेसु. परिहारन्ति चीवरविप्पवासआपत्तिअपनयनं. ‘‘इती’’तिआदि निगमनं. एत्थाति समानसंवासकअविप्पवाससीमासु. अत्तनो धम्मतायाति अत्तनो सभावेन. यत्थाति यस्मिं ठाने. हीति सच्चं, यस्मा वा. तस्साति अविप्पवाससीमाय. विसुन्ति समानसंवासकसीमतो पाटेक्कं. तत्थाति द्वीसु सीमासु. अविप्पवासायाति अविप्पवाससीमाय. तन्ति गामं. साति अविप्पवाससीमा. सम्मताय सीमायाति अविप्पवाससीमाय सम्मताय सतियाति सम्बन्धो. सम्मततो पच्छाति वा योजना. निविसतीति निवासत्थाय विसति पविसति. सोपीति गामोपि. सीमसङ्ख्यंयेवाति अविप्पाससीमवोहारमेव. अधिट्ठिततेचीवरिका भिक्खू परिहारं लभन्तीति अधिप्पायो. यथा पच्छा निविट्ठो गामो सीमसङ्ख्यंयेव गच्छति, एवन्ति योजना. ‘‘पविसिस्सामा’’ति गेहानि कतानि, ‘‘पविसिस्सामा’’ति आलयोपि अत्थीति योजना. आलयोपीति अपेक्खोपि. अपविट्ठाति गेहानि अपविट्ठा. गेहमेव छड्डेत्वाति गेहं छड्डेत्वा एव. इमिना गेहे छड्डिते सब्बं छड्डितमेवाति दस्सेति. पविट्ठं वा अगतं वा एकम्पि कुलं अत्थि सचेति योजना. एत्थ च ‘‘एकम्पि कुलं पविट्ठं वा’’ति इदं नवगामं सन्धाय वुत्तं. ‘‘एकम्पि कुलं अगतं वा’’ति इदं पोराणकगामं सन्धायाति दट्ठब्बं.
तत्राति ‘‘वत्तं जानितब्ब’’न्तिवचने. अविप्पवाससीमायन्ति महासीमाय. सा एव हि यस्मा अविप्पवासकम्मवाचाय बहुलपयोजना होति, तस्मा अविप्पवाससीमाति वुच्चति. इतरायाति अविप्पवाससीमाय. तत्थाति तासु द्वीसु सीमासु. निरासङ्कट्ठानेसु ठत्वाति चेतियङ्गणादीनं खण्डसीमाय अनोकासत्ता वुत्तं. खण्डसीमञ्हि सम्मनन्ता चेतियङ्गणादिट्ठानं पहाय अञ्ञस्मिं विवित्तोकासे विहारपच्चन्तं खण्डित्वा सम्मनन्ति. समूहनितुन्ति अविप्पवाससीमं समूहनितुं. पटिबन्धितुं न सक्खिस्सन्तेवाति अविप्पवासंयेव जानित्वा खण्डसीमाय अञ्ञातत्ता पटिबन्धितुं न सक्खिस्सन्तेव. सीमसम्भेदन्ति खण्डसीमअविप्पवाससीमानं सम्भेदं. सासनन्तरधानेन वाति सत्थु आणाय अन्तरधानेन वा. साधुकं पनाति निक्कङ्खं पन.
७६. गामसीमादिकथा
१४७. उपोसथकम्मस्स विसुं गहितत्ता सेसकम्मवसेन समानसंवासकता गहेतब्बा गोबलिबद्दनयेन वा पारिसेसनयेन वा. तन्ति समानसंवासएकूपोसथभावं. ‘‘अपरिच्छिन्नाया’’ति इमिना अट्ठपितायाति एत्थ ठपधातुया अधिप्पायत्थं दस्सेति. गामं वा निगमं वाति एत्थ नगरं केन सङ्गहितन्ति आह ‘‘गामग्गहणेन चेत्था’’तिआदि. तत्थ एत्थाति ‘‘गामं वा निगमं वा’’ति पाठे, गामग्गहणेनाति सम्बन्धो. अथ वा एत्थाति गामनिगमनगरेसु, नगरम्पीति सम्बन्धो. गामादीनं परिच्छेदं वित्थारेन दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति गामनिगमनगरेसु. गामभोजकाति गामं भुञ्जन्तीति गामभोजका. बलिन्ति करं. सो हि तं निस्साय गामभोजका बलन्ति जीवन्ति अनेनाति बलीति वुच्चति. यम्पि एकं पदेसं परिच्छिन्दित्वा देतीति योजना. गामखेत्तेति रञ्ञो आणा खिपियति एत्थाति खेत्तं, गामोयेव खेत्तं गामखेत्तं, तस्मिं. अयम्पीति अयं पदेसोपि. सोपीति पदेसोपि. विसुंगामो नामाति योजना. सोपि विसुंगामो गामसीमा होतियेवाति योजना. विसुं परिच्छिन्दित्वा दिन्नो गामो विसुंगामो. तस्माति यस्मा विसुं गामो होति, तस्मा. सा चाति विसुंगामसीमा च. इतराति विसुंगामसीमतो अञ्ञा पकतिगामनगरनिगमसीमा चाति योजना.
एवन्ति ‘‘असम्मताय भिक्खवे’’तिआदिना पाठेन. तन्ति सीमपरिच्छेदं. अपरिच्छिन्नेति राजूहि अपरिच्छिन्ने. ‘‘अटविपदेसे’’ति इमिना नत्थि गामो एत्थाति अगामकोति वचनत्थस्स सरूपं दस्सेति. विज्झाटविसदिसेति विगतं अग्गिनो झायनमेत्थाति विज्झा, चोरादयो मनुस्से आभुसो टवन्ति पीळयन्ति एत्थाति आटवि. विज्झा च सा आटवि चेति विज्झाटवि, ताय सदिसे विज्झाटविसदिसे. एत्थ पुरिमनये गामादीहि आसन्नो वा होतु, अनासन्नो वा तेहि अपरिच्छिन्नो अटविपदेसो गहेतब्बो. पच्छिमनये दूरो मनुस्सानं अनागमनपथो आटविपदेसो गहेतब्बोति अयमेतेसं विसेसो. अस्साति भिक्खुनो. समन्ताति समन्ततो. अयं सीमाति अयं सत्तब्भन्तरसीमा. तत्थाति सत्तसु अब्भन्तरेसु. समन्ता ठितस्स वा निसिन्नस्स वा अब्भन्तरे अन्तोकोट्ठासे जातं अब्भन्तरं अट्ठवीसहत्थपमाणं.
या काचि नदी असीमाव होतीति सम्बन्धो. नदीसीमलक्खणपत्ताति नदीसीमलक्खणं पत्ता. इमिना सीमलक्खणं अपत्ता नदी बन्धियमाना सीमाव होतीति दस्सेति. सावधारणेन ‘‘अत्तनो सभावेनेवा’’ति इमिना भिक्खूनं बन्धनभावेनाति अत्थं निवत्तेति. एत्थाति नदियं. एत्थाति जातस्सरसमुद्देसु. येन केनचीति अन्तमसो तिरच्छानगतेनपि येन केनचि. खणित्वा अकतो सयंजातोति सम्बन्धो. इदं हेतुअन्तोगधविसेसनं. खणित्वा अकतत्ताति हि अत्थो. सयंजातोति सयमेव जातोति एवकारो योजेतब्बो. तेन वुत्तं ‘‘येन केनचि खणित्वा अकतो’’ति. सोब्भोति सं उभोति पदविभागो कातब्बो. तत्थ संसद्दो समन्तत्थवाचको, उभसद्दो पूरणत्थवाचको. तस्मा समन्ततो आगतेन उदकेन उभति पूरति एत्थाति सोब्भोति वचनत्थो कातब्बो. तेन वुत्तं ‘‘समन्ततो आगतेन उदकेन पूरितो तिट्ठती’’ति.
तत्थाति नदीसमुद्दजातस्सरेसु, आधारे भुम्मं. यंसद्दो ठानविसयोति आह ‘‘यं ठान’’न्ति. मज्झिमस्साति थाममज्झिमस्स. वक्खति हि ‘‘थाममज्झिमेना’’ति. ‘‘समन्ततो’’ति इमिना समन्ताति एत्थ निस्सक्कत्थे निस्सक्कवचनन्ति दस्सेति. ‘‘उदकुक्खेपेना’’ति इमिना उदकुक्खेपाति एत्थ करणत्थे निस्सक्कवचनन्ति दस्सेति. उदकं उक्खिपित्वा खिपियति एत्थाति उदकुक्खेपो. ‘‘परिच्छिन्न’’न्ति इमिना पाठसेसं दस्सेति. अक्खधुत्ताति एत्थ अक्खोति पासको. सो हि अकति कुटिलं गच्छति अनेनाति अक्खोति वुच्चति, धवन्ति मरियादमतिक्कम्म कीळादिपसुतं गच्छन्तीति धुत्ता, अक्खेसु धुत्ता अक्खधुत्ता. दारुगुळन्ति सारदारुमयं गुळं. ‘‘वालुकं वा’’ति इमिना ‘‘उदकुक्खेपा’’ति एत्थ उपलक्खणं दस्सेति. यत्थाति यस्मिं पदेसे. अयन्ति पदेसो. तस्साति उदकुक्खेपस्स.
एत्थाति नदीसमुद्दजातस्सरेसु. मुखद्वारन्ति समुद्दादीनं मुखसङ्खातं द्वारं. सब्बत्थाति सब्बाय नदियं. थेरवादं दस्सेन्तो आह ‘‘यं पना’’तिआदि. ‘‘योजनं…पे… वट्टती’’ति यं पन वचनं महासुमत्थेरेन वुत्तन्ति योजना. तत्रापीति योजननदियम्पि. पटिक्खित्ताकारं वित्थारेन्तो आह ‘‘भगवता ही’’तिआदि. नदिया पमाणन्ति नदिया गम्भीरपमाणमेव, न आयामवित्थारपमाणन्ति अत्थो. ‘‘न योजनं वा अद्धयोजनं वा’’ति वचनम्पि इदमेव सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं. किञ्चापि आयामवित्थारपमाणं न वुत्तं, पभवतो पन याव मुखद्वारा आयामवित्थारवसेन कम्मं कातुं पहोनकनदीयेव गहेतब्बाति दट्ठब्बा. या नदीति सम्बन्धो. इमस्स सुत्तस्साति ‘‘तिमण्डल’’न्तिआदिकस्स इमस्स सुत्तस्स. पभवतोति समुदागमतो. एत्थाति नदियं. सब्बेहि भिक्खूहि ठपेतब्बोति सम्बन्धो. ततोति एकउदकुक्खेपतो.
कित्तका परिपुण्णा होतीति आह ‘‘समतित्थिका’’ति. तित्थेन समं परिपूरतीति समतित्थिका. उदकसाटिकं निवासेत्वापीति पिसद्दो ‘‘अनिवासेत्वापी’’ति दस्सेति. उदकसाटिकं अनिवासेन्तोपि वत्थेन अविनाभावतो अञ्ञं निवासेत्वाति अत्थो गहेतब्बो. नावाय ठत्वा करियमाने किं गच्छन्तियापि नावाय कातुं वट्टतीति आह ‘‘गच्छन्तिया पना’’तिआदि. ‘‘कस्मा’’तिआदिना कारणं दस्सेति. हीति यस्मा. तन्ति उदकुक्खेपमत्तं. एवं सति…पे… अनुसावना होति, तस्मा गच्छन्तिया नावाय कातुं न वट्टतीति योजना. ‘‘तस्मा’’तिआदिना लद्धगुणं दस्सेति. न केवलं नावायमेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘अन्तोनदिय’’न्तिआदि.
रुक्खस्साति अन्तोनदियं जातस्स रुक्खस्स. साखा वा पतिट्ठिताति सम्बन्धो. सीमं वा सोधेत्वाति विहारसीमगामसीमासु ठितानं हत्थपासानयनबहिकरणवसेन सीमं वा सोधेत्वा. जातरुक्खस्स पविट्ठसाखाय वा पारोहे वाति सम्बन्धो. अस्साति बहिनदितीरे जातरुक्खस्स. तत्थाति खाणुके.
तस्साति पासाणदीपकस्स. पुब्बे वुत्तप्पकारेति पुब्बे नदीनिमित्तट्ठाने ‘‘अन्वद्धमास’’न्तिआदिना (महाव. अट्ठ. १३८) वुत्तप्पकारे. सोति पासाणदीपको. पुन सोति पासाणदीपकोयेव. हीति सच्चं, यस्मा वा.
आवरणन्ति पाळिं. तन्ति आवरणं. आवरणेन वा कोट्ठकबन्धेन वा हेतुभूतेन, पच्छिज्जतीति सम्बन्धो. कोचि आवरणप्पदेसो अज्झोत्थरियतीति सम्बन्धो. तत्थाति आवरणप्पदेसे. हीति सच्चं, यस्मा वा. ‘‘हेट्ठापाळि बद्धा’’ति इदं नदिं विनासेत्वा तळाककरणाकारदस्सनं. एत्थाति नदियं, तळाके वा. छड्डितमोदकन्ति तळाकरक्खनत्थं एकेन वारिमग्गेन छड्डितं उदकं. देवे अवस्सन्तेति दुब्बुट्ठिकालत्ता वस्सन्तकालेपि देवे अवस्सन्ते. साति नदितो नीहटमातिका. कालन्तरेनाति अञ्ञेन कालेन. उप्पतित्वाति गामनिगमानं उपरि पतित्वा. पवत्ततीति पुब्बे वुत्तपकारे वस्सकाले चत्तारो मासे अब्भोच्छिन्ना सन्दति. विहारसीमन्ति विहारसम्बन्धं बद्धसीमं.
समुद्देपीति पिसद्दो नदिमपेक्खति. तत्थाति पदेसे. ओतरित्वाति हेट्ठा तरित्वा. ‘‘ओसरित्वा’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो. सण्ठहन्तीति उदकेन समं तिट्ठन्ति. सोति पदेसो. उदकन्ततोति उदककोटितो. तत्थाति समुद्दे. बाधतीति पीळयति. तेसूति नावाअट्टकेसु. तन्ति पिट्ठिपासाणं. ऊमियोति वीचियो. ता हि परंपरावसेन उग्गन्त्वा सविञ्ञाणकाविञ्ञाणके मियन्ति हिंसन्ति, अन्तो पक्खिपन्तीति वा ऊमियोति वुच्चन्ति. तत्थाति पिट्ठिपासाणे. हीति सच्चं, यस्मा वा. उदकेनेव पिट्ठिपासाणो ओत्थरीयतीति योजना. सोति दीपकपब्बतो. ‘‘दूरे’’ति वत्वा तस्स पमाणं दस्सेन्तो आह ‘‘मच्छवधानं अनागमनपथे’’ति. मच्छवधानन्ति केवट्टानं. ते हि यस्मा मच्छे हनन्ति, तस्मा मच्छवधाति वुच्चन्ति. ‘‘मच्छबन्धान’’न्तिपि पाठो. मच्छे बन्धन्तीति मच्छबन्धाति वचनत्थो कातब्बो. अनागमनपथेति यत्थ गन्त्वा तदहेव पच्चागन्त्वा न आगमनपथिके देसे. नत्थि आगमनपथो एत्थाति अनागमनपथो, देसो. तस्मिं ‘‘अगमनपथे’’तिपि पाठो, सो अयुत्तो. कस्मा? अगमनपथस्स नाधिप्पेतत्ता. गन्त्वा हि पुन अनागमनपथोयेवाधिप्पेतो. तेसन्ति मच्छवधानं. गमनपरियन्तस्साति गमनकोटिया. ओरतोति ओरभागे ठितो दीपको वा पब्बतो वाति योजेतब्बो. तत्थाति ओरभागे ठितेसु दीपकपब्बतेसु. ओत्थरित्वाति पकतिउदकेन ओत्थरित्वा. तत्थाति ओत्थरित्वा ठिते समुद्दे.
करोन्तेहिपि कातब्बन्ति सम्बन्धो. यत्थाति यस्मिं सरे. अयन्ति अयं सरो, न जातस्सरो होति. अयं सरो गामखेत्तसङ्ख्यमेव गच्छतीति योजना. तत्थाति सरे. यत्थ पनाति यस्मिं सरे पन. तस्साति जातस्सरस्स. तत्थाति पदेसे. सचे गम्भीरं उदकं होतीति योजना. तत्थाति अट्टके. एत्थाति जातस्सरे, ठितेसु पिट्ठिपासाणदीपकेसूति योजना. पहोनकजातस्सरोति सङ्घकम्मं कातुं पहोनको जातस्सरो. ‘‘सुक्खती’’ति वत्वा तदेव समत्थेतुं वुत्तं ‘‘निरुदको’’ति. तत्थाति जातस्सरे. सचे निरुदकमत्तेन गामखेत्तं गच्छति. कदा गच्छतीति आह ‘‘सचे पनेत्था’’तिआदि. तत्थ एत्थाति जातस्सरे. पोक्खरणीआदीनीति एत्थ आदिसद्देन उदकमातिकादयो सङ्गण्हाति. यदा खणन्ति, तदाति पाठसेसो योजेतब्बो. ‘‘तं ठान’’न्ति वुत्तेपि न खणनट्ठानमेव गहेतब्बं, ‘‘एत्था’’ति सामञ्ञतो वुत्तत्ता सब्बोयेव जातस्सरो गहेतब्बो. न केवलं अजातस्सरमत्तं होति, अथ खो गामखेत्तन्ति आह ‘‘गामसीमासङ्ख्यमेव गच्छती’’ति.
नन्ति जातस्सरं. पूरेत्वाति मत्तिकादीहि पूरेत्वा. पाळिन्ति आवरणं. सब्बमेव नन्ति सकलमेव तं जातस्सरं. लोणीपीति पिसद्देन न केवलं सोब्भोयेव जातस्सरसङ्ख्यं गच्छति, अथ खो लोणीपीति दस्सेति. उदकट्ठानोकासेति उदकस्स ठाने ओकासे.
१४८. सीमाय सीमं सम्भिन्दन्तीति एत्थ ‘‘सीमाय सीम’’न्ति पदानं सम्बन्धापेक्खत्ता तेसं सम्बन्धं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अत्तनो परेस’’न्ति. ‘‘बद्धसीम’’न्ति इमिना ‘‘सीम’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तेपि विसेसतो बद्धसीमायेव गहेतब्बाति दस्सेति. तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचे ही’’तिआदि. संसट्ठविटपाति अञ्ञमञ्ञं आसन्नत्ता संसट्ठो विटपो एतेसन्ति संसट्ठविटपा. ‘‘संसट्ठविटपा’’ति इदं उपलक्खणमत्तं, मूलानिपि संसट्ठानियेवाति दट्ठब्बं. तेसूति द्वीसु रुक्खेसु. विहारसीमा चाति पोराणकविहारसीमा च. अन्तो कत्वाति सीमाय अन्तो कत्वा. अथ पच्छाति एत्थ ‘‘पच्छा’’ति इमिना अथसद्दस्सत्थं दस्सेति. एवं के अकंसूति आह ‘‘एवं छब्बग्गिया अकंसू’’ति. तेनाति करणेन.
अज्झोत्थरणाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘परेस’’न्तिआदि. तस्साति बद्धसीमाय. पदेसन्ति भिक्खूहि कम्मं कातुं पहोनकं एकदेसं. अन्तमसो एकस्सपि भिक्खुनो ठत्वा अधिट्ठानुपोसथं कातुं पहोनकं पदेसं. कम्मं कातुं अप्पहोनकपदेसं अन्तो करित्वा बन्धन्ता सीमाय सीमं सम्भिन्दन्ति नाम. सीमाय उपचारोति पच्छा बन्धितब्बाय सीमाय उपचारो. ‘‘वड्ढन्तो सीमासङ्करं करोती’’ति इमिना सचे अवड्ढनको पासाणो होति, द्विन्नम्पि सीमानं निमित्तं कातुं वट्टतीति दस्सेति.
७७. उपोसथभेदादिकथा
१४९. पन्नरसिकस्स पुब्बकिच्चस्स पाळियं आगतत्ता चातुद्दसिकस्सेव पुब्बकिच्चं दस्सेन्तो आह ‘‘अज्जुपोसथो चातुद्दसो’’ति.
‘‘अधम्मेन वग्ग’’न्तिआदीसु विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. अधम्मेन वग्गन्ति एत्थ अधम्मं नाम एकस्मिं विहारे चतुन्नं भिक्खूनं सुत्तुद्देसउपोसथमकत्वा पारिसुद्धिउपोसथकरणञ्च तिण्णं पारिसुद्धिउपोसथमकत्वा सुत्तुद्देसकरणञ्च. वग्गं नाम सब्बेव असन्निपतित्वा एकस्स छन्दपारिसुद्धिहरणं. छन्दपारिसुद्धि नाम सङ्घमज्झंयेव आगच्छति, न गणमज्झं, न पुग्गलस्स सन्तिकं. अधम्मेन समग्गन्ति एत्थ अधम्मं वुत्तनयमेव. समग्गं नाम सब्बेसं सन्निपतनं. धम्मेन वग्गन्ति एत्थ धम्मं नाम चतुन्नं सुत्तुद्देसउपोसथकरणञ्च तिण्णं पारिसुद्धिउपोसथकरणञ्च. वग्गं वुत्तनयमेव.
७८. पातिमोक्खुद्देसकथा
१५०. इमं निदानन्ति पातिमोक्खस्स इमं निदानं. सुता खो पनाति एत्थ सुय्यित्थाति सुता, सुय्यस्सन्तीति वा सुता, पाराजिकुद्देसादयो. सुता च सुता च सुताति सरूपेकसेसो कातब्बो. अवसेसन्ति निदानुद्देसादितो अवसेसं पाराजिकुद्देसादि. सुतेनाति सुतसद्देन. ‘‘अत्थे असम्भवतो सद्दे वुत्तविधानं होती’’ति हि परिभासतो ‘‘सुतेना’’ति एत्थ सद्दोव गहेतब्बो. तेन नयेनाति तेन निदानुद्देसनयेन.
अटविमनुस्सभयन्ति अटवियं निवसन्तस्स मनुस्सस्स भयं, वनचरकभयन्ति अत्थो. राजन्तरायोतिआदीसु एवं विसेसो वेदितब्बोति योजना. दवदाहोति दायं दहतीति दवदाहो आकारस्स रस्सं, यकारस्स च वकारं कत्वा. नन्ति भिक्खुं. एकं वा भिक्खुन्ति योजना. पठमो वा उद्देसोति निदानुद्देसो. एत्थाति पञ्चसु उद्देसेसु. यस्मिन्ति उद्देसे. सोपीति उद्देसोपि. सुतेनेव सावेतब्बोति सुतपदेनेव सङ्घस्स सावेतब्बोति एवसद्दो ‘‘न वित्थारेना’’ति दस्सेति.
अनज्झिट्ठाति एत्थ उपसग्गवसेन इसुधातुस्स इच्छाकन्तितो अञ्ञमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अनाणत्ता, अयाचिता वा’’ति. एत्थ ‘‘अनाणत्ता’’ति इदं थेरेन अनाणत्तभावं सन्धाय वुत्तं. ‘‘अयाचिता’’ति इदं सम्मुतिलद्धेन नवकेन अयाचितभावं सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एत्थाति ‘‘अनज्झिट्ठा धम्मं भासन्ती’’ति वचने. धम्मज्झेसकेति धम्मकथनत्थाय अज्झेसतीति धम्मज्झेसको, तस्मिं. आपुच्छित्वा वा तेन सङ्घत्थेरेन याचितो हुत्वा वाति योजना. वारपटिपाटियाति वारानुक्कमेन. देहीति वाति एत्थ इति-वा-सद्दो ‘‘भण’’ इतिपदेन च ‘‘कथेहि’’ इतिपदेन च योजेतब्बो. ‘‘भण’’ इति वा ‘‘कथेहि’’इति वा ‘‘देहि’’इति वा वत्तब्बाति योजना. तीहिपि विधीहीति ओसारणकथनसरभञ्ञसङ्खातेहि तीहि सज्जनेहि. एत्थ च सुत्तस्स ओसारियते उच्चारियते ओसारणं, अत्थस्स कथियते कथनं, सुत्तस्स च तदत्थस्स च सरेन भणियते सरभञ्ञं. ओसारेहीति सुत्तं उच्चारेहि. कथेहीति अत्थं कथेहि. सरभञ्ञन्ति सुत्तस्स च तदत्थस्स च सरेन भणनं. नन्ति सद्धिविहारिकं. सज्झायं अधिट्ठहित्वाति ‘‘सज्झायं करोमी’’ति अधिट्ठहित्वा. एत्थाति अज्झेसनट्ठाने.
निस्सितकेति सद्धिविहारिकादयो. सोति सङ्घत्थेरो, ‘‘वत्तब्बो’’तिपदे कम्मं, ‘‘वदती’’तिआदीसु पदेसु कत्ता. आरद्धन्ति सङ्घेन आरद्धं. ठपेत्वाति धम्मसवनं ठपेत्वा. ओसारेत्वाति पठमं सुत्तं ओसारेत्वा. पुन कथेन्तेनाति पच्छा अत्थं कथेन्तेन. अट्ठपेत्वायेव वाति सुत्तस्स च अत्थस्स च अन्तरा अट्ठत्वा एव वा. कथेतब्बन्ति अत्थजातं कथेतब्बं. कथेन्तस्स…पे… नयोति पठमं अत्थं कथेत्वा पुन सुत्तञ्च अत्थञ्च सरेन भणन्तस्स पुन आगतेपि एसेव नयोति अत्थो.
उपनिसिन्नकथायपीति समीपे निसिन्नेन कथायपि. तेनाति सङ्घत्थेरेन. वत्तुं वट्टतीति विसेसेत्वा वत्तुं वट्टति. तेनाति मनुस्सेहि जाननभिक्खुना. सङ्घत्थेरो भणति, तुण्ही वा होतीति सम्बन्धो. ‘‘पुच्छन्ती’’ति वुत्तेति योजना. अनुमोदनादीसुपीतिआदिसद्देन धम्मकथादयो सङ्गण्हाति. सङ्घत्थेरो अनुजानातीति सम्बन्धो. सब्बत्थाति सब्बेसु विहारअन्तरघरेसु.
सज्झायन्ति सयं इस्सरेन अयनं उच्चारणं, केनचि अनज्झिट्ठो सयं अधिइस्सरेन अयनं उच्चारणन्ति अत्थो. थेरोति सद्धिविहारो थेरो. विस्समिस्सामीति खेदविरहितं गमिस्सामि. आपुच्छितब्बन्ति पठमथेरम्पि पुन आगतत्थेरम्पि आपुच्छितब्बं. एकेन सङ्घत्थेरेन अनुञ्ञातेनाति सम्बन्धो. अञ्ञस्मीन्ति अनुञ्ञातत्थेरतो अञ्ञस्मिं थेरेति सम्बन्धो. तन्ति पुन आगतं थेरं. अत्तानं सम्मनितब्बन्ति एत्थ पच्चत्ते उपयोगवचनन्ति आह ‘‘अत्ता सम्मनितब्बो’’ति. किं सम्मतेन परिसं अनोलोकेत्वा पुच्छितब्बोति आह ‘‘पुच्छन्तेन पना’’तिआदि.
१५३. मेति मय्हं. इतोति पुग्गलतो, उप्पन्नोति सम्बन्धो. पुरम्हाकन्ति पदस्स पुरे अम्हाकन्ति पदच्छेदं कत्वा पुरेसद्दो पठमत्थोति आह ‘‘पठमं अम्हाक’’न्ति. पटिकच्चेवसद्दो पगेवपरियायो, ‘‘पठमतरमेवा’’ति इमिना तस्स अत्थं दस्सेति. भूतमेवाति विज्जमानमेव, तथमेव वा.
८२. अधम्मकम्मपटिक्कोसनादिकथा
१५४. अधम्मकम्मन्ति अभूतकम्मं. पटिक्कोसितुन्ति एत्थ कुसधातु अपनयनत्थोति आह ‘‘वारेतु’’न्ति. दिट्ठिन्ति लद्धिं. तेसन्ति चतुन्नं पञ्चन्नं. यथाति येनाकारेन भणियमानेति योजना. न सुणन्तीति अञ्ञे भिक्खू न सुणन्ति. थेराधीनन्ति थेरेन अधीनं आबन्धन्ति अत्थो. थेरायत्तन्ति थेरेन आयत्तं, थेरस्स सन्तकन्ति अत्थो. एत्थाति पातिमोक्खुद्देसे.
८३. पातिमोक्खुद्देसकअज्झेसनादिकथा
१५५. नवविधञ्चाति दिवसवसेन तिविधं, कारकवसेन तिविधं, कत्तब्बाकारवसेन तिविधञ्चाति नवकोट्ठासञ्च, नवपकारञ्च वा. चतुब्बिधन्ति ‘‘अधम्मेन वग्ग’’न्तिआदिकं चतुब्बिधं. दुविधन्ति भिक्खुभिक्खुनीवसेन दुविधं. नवविधन्ति भिक्खुपातिमोक्खे पञ्चविधं, भिक्खुनिपातिमोक्खे चतुब्बिधन्ति नवविधं. एत्थाति ‘‘यो तत्थ भिक्खु ब्यत्तो पटिबलो’’ति पाठे. सुविसदाति सुट्ठु ब्यत्ता, सुद्धा वा. एत्तकम्पीति पिसद्दो गरहायं, अधिके का नाम कथाति दस्सेति.
सामन्ता आवासाति एत्थ उपयोगत्थे निस्सक्कवचनन्ति आह ‘‘सामन्तं आवास’’न्ति. यो सक्कोतीति बहूसु नवेसु यो सक्कोति.
८४. पक्खगणनादिउग्गहणानुजाननकथा
१५६. कतिनं पूरणीति कतिनं तिथीनं पूरणी. को दिवसोति कित्तको दिवसो. अय्यायत्तन्ति अय्येहि भिक्खूहि आयत्तं आबद्धं. संहरित्वाति पुन सलाकं संहरित्वा. अयं पाठो केसुचि अट्ठकथापोत्थकेसु नत्थि. कालवतोति एत्थ वन्तुपच्चयो स्वत्थोति आह ‘‘कालस्सेवा’’ति. एवसद्दो पन सम्भवतो युज्जियति. पगेवाति पातोव.
१५८. सायम्पीति सायन्हेपि. पिसद्देन अञ्ञम्पि सरणकालं सम्पिण्डेति.
१५९. आणापेतुन्ति एत्थ अनाणापेतब्बभिक्खू अपनेत्वा आणापेतब्बभिक्खू दस्सेतुं वुत्तं ‘‘किञ्चि कम्म’’न्तिआदि. सदाकालमेव किञ्चि कम्मं करोन्तोति योजना. धम्मकथिकादीसूतिआदिसद्देन गणवाचकादयो सङ्गण्हाति. वारेनाति परियायेन. सम्मुञ्चनिन्ति यट्ठिसम्मुञ्चनिं वा मुट्ठिसम्मुञ्चनिं वा. समं, सुट्ठु वा मुञ्चति सोधेति इमायाति सम्मुञ्चनी, तालुजो पठमो. तम्पीति साखाभङ्गम्पि.
१६०. वुत्तनयेनेवाति सम्मज्जने वुत्तनयेनेव. पुन आहरितब्बानीति सङ्घिकावासं आसनानि पुन आहरितब्बानि. तट्टिकायोपीति वेणुआदिमया तट्टिकायोपि.
१६१. कपल्लिका वाति कपालेसु परियापन्ना पदीपकपाला वा. तन्ति तेलादिं. परियेसितब्बानीति अनवज्जपरियेसनेन परियेसितब्बानि.
८६. दिसंगमिकादिवत्थुकथा
१६३. संगहेतब्बोतिआदीनं चतुन्नं किरियापदानं विसेसं दस्सेन्तो आह ‘‘संगहेतब्बो’’तिआदि. संगहसद्दस्स सङ्खेपगहणेसुपि वत्तनतो इध ‘‘अनुग्गहत्थे’’ति दस्सेतुं पाळियं वुत्तं ‘‘अनुग्गहेतब्बो’’ति. तेन वुत्तं ‘‘तथाकरणवसेना’’ति. उपलापेतब्बोति सङ्घेन बहुस्सुतो भिक्खु भिक्खूहि उपगन्त्वा लापेतब्बो कथापेतब्बो. उपट्ठापेतब्बोति सङ्घेन बहुस्सुतो भिक्खु भिक्खूहि उप अच्चनेन पूजनेन ठापेतब्बो. ‘‘सब्बेसं दुक्कट’’न्ति वत्वा तदेव समत्थेतुं वुत्तं ‘‘इध नेव थेरा, न दहरा मुच्चन्ती’’ति. तेनाति बहुस्सुतेन भिक्खुना. एवम्पि सतीति एवं असादियनेपि सति. सायं पातन्ति सायञ्च पातो च सायंपातं. उपट्ठानन्ति उपट्ठानट्ठानं, उपट्ठानत्थाय वा. तेनाति बहुस्सुतेन भिक्खुना. तेसन्ति महाथेरानं. अस्साति बहुस्सुतस्स भिक्खुनो. सद्धिंचराति अत्तना सद्धिं चरन्तीति सद्धिंचरा. अथापीति यदिपि. एको वा वत्तसम्पन्नो वदतीति योजना. एसो च अहञ्चाति मयं. नामतुम्हअम्हसद्देसु हि एकसेसेन कत्तब्बेसु परोव गहेतब्बो. विहरन्तूति वदन्तीति योजना.
सो आवासो गन्तब्बोति एत्थ किमत्थाय गन्तब्बो, किं अनुदिवसं गन्तब्बोति आह ‘‘उपोसथकरणत्थाय अन्वद्धमासं गन्तब्बो’’ति. सो च खोति आवासो. उतुवस्सेयेवाति हेमन्तगिम्हेयेव. उतुवस्सेयेव गन्तब्बोति अत्थस्स ञातब्बभावं दस्सेन्तो आह ‘‘वस्साने पना’’तिआदि. यन्ति कम्मं. तत्थाति ‘‘वस्सं वसन्ती’’तिआदिवचने. सोति पातिमोक्खुद्देसको भिक्खु. अञ्ञस्मिन्ति अपरस्मिं पातिमोक्खुद्देसके. मासद्वयन्ति सावणमासपुण्णमितो याव अस्सयुजपुण्णमी, ताव मासद्वयं वसितब्बं. इदं पुरिमवस्सं उपगन्त्वा पच्छिमिकाय पक्कमनादिं सन्धाय वुत्तं. सचे पच्छिमिकं उपगन्त्वा अनन्तरमेव पक्कमनादिं करोति, मासत्तयम्पि वसितब्बं.
८७. पारिसुद्धिदानकथा
१६४. येन केनचि अङ्गपच्चङ्गेन विञ्ञापेतीति पटिवचनं निच्छारेतुमसक्कोन्तो येन केनचि अङ्गपच्चङ्गेन विञ्ञापेति. उभयथाति उभयेहि कायवाचासङ्खातेहि आकारेहि. कायवाचाहि विञ्ञापेतीति सम्बन्धो. सब्बेति अखिला गिलाना. हत्थपासेति सङ्घस्स हत्थपासम्हि. सचे दूरे होन्तीति सचे बहू गिलाना अञ्ञमञ्ञं दूरे होन्ति. तं दिवसन्ति तस्मिं सङ्घअप्पहोनकदिवसे.
तत्थेव पक्कमतीति एत्थ निस्सक्कत्थे थपच्चयोति आह ‘‘ततोवा’’ति, पारिसुद्धिहारट्ठानतो एवाति अत्थो. ‘‘गच्छती’’ति इमिना कमुधातुया पदविक्खेपत्थं दस्सेति, ‘‘कत्थची’’ति इमिना तस्स कम्मं. सामणेरो पटिजानातीतिआदीसु पटिजाननाकारत्थस्स इतिसद्दस्स लोपभावं दस्सेन्तो आह ‘‘सामणेरो अह’’न्ति एवं पटिजानाती’’तिआदि. भूतंयेवाति विज्जमानंयेव. सब्बत्थाति सब्बेसु ‘‘सिक्खं पच्चक्खातको पटिजानाती’’तिआदीसु.
सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन चतुन्नं भिक्खूनन्ति सम्बन्धो. सब्बत्थाति सब्बेसु ‘‘सङ्घप्पत्तो विब्भमती’’तिआदीसु. एत्थाति पारिसुद्धिहरणे. बहूनम्पीति एत्थ पिसद्देन एकेन एकस्सापि, बहूहि एकस्सापि, बहूहि बहूनम्पि आहटा पारिसुद्धि आहटाव होतीति दस्सेति. सोति पारिसुद्धिहारको भिक्खु. येसन्ति भिक्खूनं. तस्सेवाति पारिसुद्धिहारकस्सेव. इतरा पनाति इतरेसं पारिसुद्धि पन. बिळालसङ्खलिकाति एत्थ बिळालोति आखुभुजो. सो हि बिळासयं आखुं गण्हितुं अलति समत्थेतीति बिळालोति वुच्चति. सङ्खलिकाति एतं सत्तानं बन्धनूपकरणविसेसस्स नामं. बिळालस्स सङ्खलिका तेन सम्बन्धसम्बन्धिभावेन सम्बन्धत्ताति बिळालसङ्खलिका. इदं उपलक्खणमत्तं येसं केसञ्चि सङ्खलिकाय गहेतब्बत्ता. ताय सदिसा बिळालसङ्खलिका पारिसुद्धीति अत्थो. इदं पनेत्थ ओपम्मसंसन्दनं – यथा सङ्खलिकाय पठमं वलयं दुतियंयेव वलयं पापुणाति, न ततियं, एवमेव पठमं दिन्ना पारिसुद्धि दुतियमेव पापुणाति, न ततियन्ति.
आगन्त्वाति सङ्घस्स हत्थपासं आगन्त्वा. पाळियं सुत्तो न आरोचेतीतिआदीसु हेत्वत्थे पच्चत्तवचनं. सुत्तेन नारोचेतीति हि अत्थो. पारिसुद्धिहारकस्स अनापत्तीति एत्थ आपत्तीति अन्वयत्थं अत्थापत्तितो दस्सेन्तो आह ‘‘सचे…पे… आपज्जती’’ति. अस्साति भिक्खुस्स. उभिन्नम्पीति पारिसुद्धिदायकस्स, तंहारकस्स चाति उभिन्नम्पि.
८८. छन्ददानकथा
१६५. छन्ददानेपि विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. उपोसथो कतो होतीति पारिसुद्धिदायकस्स च सङ्घस्स च उपोसथो कतो होति. अञ्ञन्ति उपोसथकम्मतो अञ्ञं. यं पन कम्मन्ति सम्बन्धो. कम्मम्पीति उपोसथकम्मतो अञ्ञं कम्मम्पि. एत्थ च तदहुपोसथे अत्तनो च सङ्घस्स च सचे उपोसथकम्मं होति, पारिसुद्धियेव दातब्बा. अथ अञ्ञं कम्मं होति, छन्दोयेव दातब्बो. यदि उपोसथकम्मञ्च अञ्ञकम्मञ्च होति, पारिसुद्धि च छन्दो च दातब्बो. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘तदहुपोसथे पारिसुद्धिं देन्तेन छन्दम्पि दातु’’न्ति. सीमाय वाति बद्धसीमाय वा. अच्छितुन्ति उपवेसितुं. ‘‘आस उपवेसने’’ति हि धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १६ सकारन्तधातु) वुत्तं. सामग्गी वाति कायसामग्गी वा.
१६७. सरतिपि उपोसथं, नपि सरतीति एत्थ पिसद्दस्स अनियमविकप्पत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘एकदा सरति, एकदा न सरती’’ति. ‘‘एकन्त’’न्ति इमिना नेव सरतीति एत्थ एवसद्दस्स सन्निट्ठानत्थं दस्सेति. कम्मं न कोपेतीति सम्मुतिलद्धोपि अलद्धोपि उम्मत्तको कम्मं न कोपेति.
९१. सङ्घुपोसथादिकथा
१६८. ‘‘सम्मज्जित्वा’’ति पदमपेक्खित्वा सो देसोति एत्थ ‘‘उपयोगत्थे पच्चत्तवचन’’न्ति वुत्तं. एतन्ति ‘‘सो देसो सम्मज्जितब्बो’’तिआदिवचनं. तेनाति तेन हेतुना. अट्ठकथाचरिया ‘‘सम्मज्जनी…पे… वुच्चति’’ इति आहूति योजना.
सम्मज्जनीति सम्मज्जनकरणं. पदीपोति पदीपुज्जलनं. उदकन्ति उदकट्ठपनं. आसनेनाति आसनपञ्ञापनेन. ‘‘इती’’ति अज्झाहरितब्बं. उपोसथस्साति नवविधस्स उपोसथस्स पुब्बकरणन्ति सम्बन्धो. एतानीति चत्तारि कम्मानि. वुच्चतीति कथियति. इदं ‘‘एतानी’’ति कम्मस्स च ‘‘पुब्बकरण’’न्ति आकारस्स च अभेदत्ता आसन्नं आकारमपेक्खित्वा एकवचनवसेन वुत्तं. ‘‘अक्खातानी’’ति इदं पन ‘‘इमानि चत्तारी’’ति कम्ममपेक्खित्वा बहुवचनवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
छन्दपारिसुद्धिउतुक्खानन्ति छन्दक्खानञ्च पारिसुद्धिक्खानञ्च उतुक्खानञ्च. भिक्खुगणनाति भिक्खू गणेत्वा अक्खानं. ओवादोति भिक्खुनीहि याचितस्स ओवादस्स अक्खानं. एतानीति एतानि पञ्च. पुब्बकरणतो पच्छाति पुब्बकरणस्स करणतो पच्छा. एत्थ च ‘‘पुब्बकरणतो पच्छा कत्तब्बानी’’ति इदं कत्तब्बाकारस्सेव विसेसनं, न अत्थस्स. अयं पन विसेसो – सङ्घसन्निपाततो पुब्बभागे कत्तब्बत्ता पुब्बकरणं नाम, उपोसथकरणतो पुब्बभागे कत्तब्बत्ता पुब्बकिच्चं नामाति.
उपोसथोति उपोसथदिवसो. यावतिका च भिक्खूति यत्तका भिक्खू. कम्मपत्ताति उपोसथकम्मस्स पत्ता युत्ता अनुरूपा. तावतिका भिक्खू हत्थपासं अविजहित्वा एकसीमायं ठिता च होन्तीति योजना. सभागापत्तियोति वत्थुसभागा आपत्तियो. वज्जनीयाति वज्जेतब्बा. पुग्गलाति गहट्ठादिपुग्गला. तस्मिन्ति तस्मिं उपोसथसीममाळके. एतानि चत्तारीति पाठसेसो.
आगतेहि तेहि भिक्खूहीति योजना. पन्नरसोपीति पिसद्देन न केवलं पाळियं आगतनयेनेव अधिट्ठातुं वट्टति, अथ खो ‘‘अज्ज मे उपोसथो पन्नरसो’’तिपीति दस्सेति.
९२. आपत्तिपटिकम्मविधिकथा
१६९. भगवता…पे… कातब्बोति इदं वेदितब्बन्ति सम्बन्धो. ‘‘यस्स सिया आपत्तीतिआदिवचनेनेव चा’’तिआदिहेतुत्तयेन ‘‘न सापत्तिकेन उपोसथो कातब्बो’’ति यथारुतं अपञ्ञत्तम्पि अत्थतो सिद्धमेवाति दस्सेति. हेतुत्तयं ‘‘वेदितब्ब’’न्ति पदेन योजेतब्बं. थुल्लच्चयादीसूति आदिसद्देन पाचित्तियपाटिदेसनीयदुक्कटदुब्भासितापत्तियो सङ्गण्हाति. ‘‘तं पटिदेसेमी’’ति इदं सुवुत्तमेव होतीति सम्बन्धो. तन्ति आपत्तिं. तुम्हमूलेति तुम्हं सन्तिके. निग्गहितलोपञ्हि वाक्यमेव, न समासो. ‘‘तुम्ह’’ इति च ‘‘तुय्ह’’ इति च नवकत्थेरानं वत्तब्बाकारदस्सनमत्तमेव, न इच्छितत्थविपत्तिदस्सनं. वुत्तम्पीति पिसद्देन न केवलं पाळिनयेनेव सुवुत्तं, इमिना नयेनपि सुवुत्तन्ति दस्सेति. ‘‘पस्ससी’’ति इदञ्च वत्तब्बन्ति सम्बन्धो. वत्तब्बाकारं पन सुविञ्ञेय्यं. ‘‘आम पस्सामी’’ति इदं पन सुवुत्तमेव होतीति सम्बन्धो. वुत्तम्पीति पिसद्दो पाळिनयं सम्पिण्डेति. आयतिं संवरेय्यासीति एत्थ पन वत्तब्बोति सम्बन्धो. गरूसु बहुवचनस्स कत्तब्बत्ता वुत्तं ‘‘संवरेय्याथा’’ति. एवं वुत्तेन आपत्तिदेसकेनाति सम्बन्धो.
तत्राति ‘‘यदा निब्बेमतिको’’ति पाठे. सूरिये मेघच्छन्ने सतीति योजना. तेन भिक्खुना वत्तब्बन्ति सम्बन्धो, वत्थुं कित्तेत्वाति भोजनसङ्खातं वत्थुं कित्तेत्वा. ताति आपत्तियो.
सभागा आपत्तीति एत्थ द्वीसु वत्थुसभागआपत्तिसभागासु वत्थुसभागाव अधिप्पेताति दस्सेन्तो आह ‘‘यं द्वेपि जना’’तिआदि. यं आपत्तिन्ति सम्बन्धो. समानो भागो एतासन्ति सभागा. देसेतुं वट्टतीति आपत्तिसभागापि वत्थुविसभागत्ता देसेतुं वट्टति. सुदेसितावाति आपत्तितो भिक्खु वुट्ठातियेवाति अधिप्पायो. अञ्ञं दुक्कटन्ति सम्बन्धो. पनसद्दो गरहत्थजोतको सुदेसिताय गरहाकारेन पवत्तत्ता. किञ्चापि सुदेसिताव, पन तथापीति योजना. तन्ति दुक्कटं. नानावत्थुकन्ति देसनापटिग्गहणवसेन नानावत्थुकं.
१७०. सभागोयेव वत्तब्बो, न विसभागो. हीति सच्चं, यस्मा वा. तस्साति विसभागस्स. इतोति सङ्घसन्निपाततो.
९५. अनापत्तिपन्नरसकादिकथा
१७२. ते न जानिंसूति एत्थ जाननाकारदस्सनत्थं ‘‘सीमं ओक्कन्ताति वा ओक्कमन्तीति वा’’ति वुत्तं. ओक्कन्ताति वाति पविसित्थ इति वा. तेसन्ति चतुन्नं वा अतिरेकानं वा भिक्खूनं. वग्गा समग्गसञ्ञिनोति एत्थ कस्मा वग्गा, कस्मा समग्गसञ्ञिनोति आह ‘‘तेस’’न्तिआदि. तत्थ तेसन्ति अञ्ञेसं भिक्खूनं. सीमं ओक्कन्तत्ताति सीमं पविसितत्ता, वग्गा हुत्वाति सम्बन्धो. समग्गो इति सञ्ञा समग्गसञ्ञा, सा एतेसमत्थीति समग्गसञ्ञिनो.
१७५. कुक्कुच्चपकताति पदस्स ‘‘इच्छापकतो’’ति पदेन समानभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘यथा’’तिआदि. पुब्बभागेति उपोसथकम्मतो पुब्बभागे. सन्निट्ठानं कत्वापीति कप्पतेवाति सन्निट्ठानं कत्वापि. ‘‘अभिभूता’’ति इमिना पकताति एत्थ पपुब्बकरधातुया उपसग्गवसेन अभिभवनत्थं दस्सेति.
१७६. यथा हेट्ठा वग्गावग्गसञ्ञीपन्नरसकादीसु दुक्कटं वुत्तं, एवमकत्वा कस्मा ‘‘थुल्लच्चय’’न्ति आह ‘‘अकुसलबलवताया’’ति.
१००. सीमोक्कन्तिकपेय्यालकथा
१७७. आवासिकेनआगन्तुकपेय्याले सब्बं वेदितब्बन्ति सम्बन्धो. वेदितब्बाकारं सह उपमाय दस्सेन्तो आह ‘‘यथा’’तिआदि. आगन्तुकेनआवासिकपेय्याले पन आनेतब्बन्ति सम्बन्धो. पुरिमपेय्यालेति आवासिकेनआगन्तुकपेय्याले. आगन्तुकेनआगन्तुकपेय्याले पन योजेतब्बोति सम्बन्धो. एत्थ च पेय्यालन्ति सदिसनयस्स च तंजाननञाणस्स च पातब्बं रक्खनं पेय्यं, पेय्यं, पेय्ये वा, पेय्याय वा अलति समत्थेतीति पेय्यालन्ति वचनत्थो कातब्बो.
१७८. आवासिकानं चातुद्दसो हुत्वा कस्मा आगन्तुकानं पन्नरसोति आह ‘‘येस’’न्तिआदि. तत्थ येसन्ति आगन्तुकानं. तिरोरट्ठतोति आवासिकानं रट्ठस्स अञ्ञरट्ठतो. तिरोजनपदतोति एकरट्ठेपि अञ्ञजनपदतो. चातुद्दसिकं अकंसूति सञ्ञानानत्तवसेन चातुद्दसिकं अकंसु. अनुवत्तितब्बन्ति अनुमतिं वत्तितब्बं. न पटिक्कोसितब्बन्ति ‘‘न चातुद्दसो’’ति वत्वा न वारितब्बं. न अकामाति एत्थ कमुधातु इच्छत्थो, करणत्थे च निस्सक्कवचनन्ति आह ‘‘न अनिच्छाय दातब्बा’’ति.
१०१. लिङ्गादिदस्सनकथा
१७९. ‘‘आवासिकानं आकार’’न्ति इमिना आवासिकाकारन्ति पदस्स छट्ठीसमासं दस्सेति. सब्बत्थाति सब्बेसु ‘‘आवासिकलिङ्ग’’न्तिआदीसु. येनाति सुपञ्ञत्तमञ्चपीठादिना, गण्हतीति सम्बन्धो. तेसन्ति आवासिकानं. आचारसण्ठानन्ति आचारसण्ठितिं. सो सुपञ्ञत्तमञ्चपीठादिको आकारो नामाति योजना. यन्ति सुपञ्ञत्तमञ्चपीठादिं, गमयतीति सम्बन्धो. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं ठाने. लीने आवासिकेति सम्बन्धो. तं सुपञ्ञत्तमञ्चपीठादि लिङ्गं नामाति योजना. ‘‘अदिस्समाने’’ति इमिना लीनेति पदस्स अत्थं दस्सेति. ‘‘जानापेती’’ति इमिना गमयतीति पदस्स ञाणत्थं दस्सेति. यन्ति सुपञ्ञत्तमञ्चपीठादिं. तेति आवासिका. तं सुपञ्ञत्तमञ्चपीठादि निमित्तं नामाति योजना. येनाति सुपञ्ञत्तमञ्चपीठादिना. तेति आवासिका उद्दिसियन्ति, सो सुपञ्ञत्तमञ्चपीठादिको उद्देसो नामाति योजना. इमेहि पदेहि आकिरियन्ति पकासियन्ति एतेनाति आकारो, लीने गमयति बोधेतीति लिङ्गं. निमियन्ति परिच्छिज्ज ञायन्ति एतेनाति निमित्तं, उद्दिसियन्ति अपदिसियन्ति एतेनाति उद्देसोति वचनत्थं दस्सेति. सब्बमेतन्ति ‘‘आवासिकाकार’’न्तिआदि एतं सब्बं. यथायोगन्ति पाळियं योगानुरूपं. तत्थाति आगन्तुकाकारादीसु. ‘‘अम्हाकं इद’’न्ति न ञातब्बन्ति अञ्ञातं, तदेव अञ्ञातकं, निसीदनादि. ‘‘अम्हाकं इद’’न्ति अजाननं नाम अत्तनो असन्तकत्ता, अञ्ञेसमेव सन्तकत्ता होतीति आह ‘‘अञ्ञेसं सन्तक’’न्ति. उदकनिस्सेकन्ति सिञ्चनविरहितं उदकं. बहुवचनस्साति ‘‘धोतान’’न्ति एत्थ छट्ठीबहुवचनस्स. एकवचनन्ति ‘‘धोतस्सा’’ति एकवचनं. पच्छिमपाठे मलं धुनाति अनेनाति धोतं, धोतञ्च तं उदकञ्चेति धोतउदकं, तमेव निस्सेकं धोतउदकनिस्सेकं.
१८०. समानसंवासकदिट्ठिन्ति पदस्स इतिलोपसमासं दस्सेन्तो आह ‘‘समानसंवासका एतेति दिट्ठि’’न्ति. एतेति आवासिका भिक्खू. ‘‘लद्धि’’न्ति इमिना न पुच्छन्तीति पदस्स कम्मं दस्सेति. नानासंवासकभावन्ति तेसं लद्धिनानासंवासकभावं. ‘‘मद्दितु’’न्ति इमिना नाभिवितरन्तीति एत्थ अभिसद्दस्सत्थं दस्सेति. ‘‘अभिभवितु’’न्ति इमिना च तदेवत्थं दस्सेति. नानासंवासकभावस्स मद्दनं नाम लद्धिनिस्सज्जापनन्ति आह ‘‘तं दिट्ठिं न निस्सज्जापेन्ती’’ति.
१०३. नगन्तब्बगन्तब्बवारकथा
१८१. सभिक्खुकाति पदस्स संविज्जन्ति भिक्खू एतस्मिमावासेति सभिक्खुकोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मिं आवासे’’तिआदि. यन्ति आवासं. तदहेवाति तदहुपोसथे एव. इमिना सचे सक्कोति, तदहेव गन्तुं, सो गन्तब्बोति दस्सेति. ‘‘अकत्वा’’ति इमिना कत्वा पन गन्तब्बोति दस्सेति. ‘‘अञ्ञत्रा’’ति निपातो ‘‘विना’’ति निपातस्स परियायोति आह ‘‘विना’’ति. अत्तचतुत्थेन वा अत्तपञ्चमेन वा सङ्घेन गन्तुं वट्टतीति योजना. एत्थ च ‘‘अत्तचतुत्थेन वा’’ति इदं उपोसथकम्मं सन्धाय वुत्तं. ‘‘अत्तपञ्चमेन वा’’ति इदं पवारणाकम्मं सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं. विहारेति विहारसीमाय महासीमायन्ति अत्थो. इदञ्हि विहारसीमानं अभेदेन वुत्तं. सीमापीति खण्डसीमापि. न गन्तब्बाति सङ्घस्स गरुकत्ता न गन्तब्बा. एत्थाति खण्डसीमादीसु. तस्साति भिक्खुस्स. गन्तुं वट्टतीति गणुपोसथट्ठानतो गन्तुं वट्टति, सङ्घुपोसथट्ठानतो पन न वट्टतियेवाति दट्ठब्बं. विस्सट्ठउपोसथा आवासापि अञ्ञं गन्तुं वट्टतीति योजना. आरञ्ञकेनापीति अरञ्ञे एककेन निवासेनपि. तत्थाति अञ्ञविहारे. उपोसथन्ति सङ्घुपोसथञ्च गणुपोसथञ्च.
१८२. यन्ति आवासं. तत्थाति तं आवासं. गन्तुं सक्कोमि इति जानेय्याति योजना. तत्थाति तस्मिं आवासे. इमिना नेव कतोति सम्बन्धो. नेव कतो भविस्सति इति जानेय्याति योजना.
१०५. वज्जनीयपुग्गलसन्दस्सनकथा
१८३. हत्थपासूपगमनमेवाति उपोसथसङ्घादीनं हत्थपासस्स उपगमनमेव. इदं पारिवासियपारिसुद्धिदानं नाम न वट्टतीति योजना. तस्साति पारिवासियपारिसुद्धिदानस्स. अनुपोसथेति एत्थ अकारस्स अञ्ञत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञस्मिं दिवसे’’ति. तत्थ अञ्ञस्मिन्ति द्वीहि उपोसथेहि अञ्ञस्मिं. या सङ्घसामग्गी करियति, तथारूपिन्ति योजना. कोसम्बकभिक्खूनन्ति कोसम्बियं निवासीनं भिक्खूनं. सामग्गी विय या सामग्गीति योजना. ‘‘ठपेत्वा’’ति इमिना अञ्ञत्राति निपातस्स अत्थं दस्सेति. ये पनाति भिक्खू पन समग्गा होन्तीति सम्बन्धो. उपोसथेयेवाति उपोसथदिवसेयेव.
इति उपोसथक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.