७१. सीमानुजाननकथा

१३८. निमित्ता कित्तेतब्बाति निमित्तानि कित्तेतब्बानि. निकारस्स हि आकारो. निमित्तं कतोति एसो पब्बतो निमित्तं कतोति योजना. एसेव नयो परतोपि. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना ‘‘पुरत्थिमाय दिसाय किं निमित्तं? पासाणो भन्ते, एसो पासाणो निमित्त’’न्ति अत्थं अतिदिसति. एसेव नयो सेसेसुपि. केवलं पन वनउदकेसु ‘‘एतं वनं, एतं उदक’’न्ति वत्तब्बं. नदियं ‘‘एसा नदी’’ति वत्तब्बा. एत्थ पनाति एतिस्सं उत्तरायं अनुदिसायं पन. हीति फलजोतको. तत्थाति ‘‘निमित्ता कित्तेतब्बा’’ति वचने. सीममण्डलन्ति सीमबिम्बं. सम्बन्धन्तेनाति पुरिमनिमित्तेन पच्छिमनिमित्तं सम्बन्धन्तेन. इमिना एकन्तरिकादिवसेन निमित्तकित्तनं न वट्टति निमित्तेनपि निमित्तानं सम्बन्धाभावतोति दस्सेति. पुरिमनिमित्तेन पच्छिमनिमित्तस्स सम्बन्धे सति अज्ज एकं निमित्तं कित्तेत्वा स्वे एकं निमित्तं कित्तेत्वाति एवं कालन्तरेपि निमित्तं कित्तेत्वा सम्मनितुं वट्टतीति वदन्ति.

पब्बतोति एत्थ पब्बं वुच्चति फळु, तं एतस्मिं अत्थीति पब्बतो. वालिकरासिस्स सुद्धपंसुपब्बतपसङ्गत्ता वुत्तं ‘‘वालिकरासि पन न वट्टती’’ति. इतरोपीति वालिकरासितो अञ्ञोपि तिविधो पब्बतो. हत्थिप्पमाणतोति अड्ढट्ठमरतनहत्थिपमाणतो. चतूसु दिसासूति विहारस्स चतूसु दिसासु. चतूहि वा तीहि वाति एत्थ वासद्देन ततो अधिकानिपि गहेतब्बानि. एकेन वा निमित्तेनाति योजना. इतोति पब्बतनिमित्ततो. तस्माति यस्मा एकेन निमित्तेन न वट्टति, तस्मा. तन्ति पब्बतं. तस्माति एकस्सेव निमित्तस्स कित्तितत्ता. यो पब्बतो अत्थि, तं पब्बतन्ति योजना. अन्तोति पब्बतस्स अन्तो.

ततियभागं वाति एत्थ वासद्देन पठमभागोपि एकदेसोपि गहेतब्बो. तस्साति तत्तकस्स पदेसस्स. ततियभागादितो अपरं सब्बपब्बतं अन्तोकत्वा सम्मतं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे’’तिआदि.

पासाणनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. पसति घनभावेन बन्धतीति पासाणो. अयगुळोपि पासाणसङ्खमेव गच्छति तेन तस्स सदिसत्ता. अयगुळोपीति एत्थ पिसद्देन तम्बकंसवट्टलोहसुवण्णरजतादयोपि सङ्गण्हाति. यो कोचीति सिलापवाळमणिआदीसु यो कोचि. द्वत्तिंसपलगुळपिण्डपरिमाणता सण्ठानतो गहेतब्बा, न तुलित्वा गणनवसेन. खुद्दकतरो पासाणोति योजना. यो पिट्ठिपासाणो वा यो उट्ठितपासाणो वाति योजना कातब्बा – उत्तरवाक्ये तसद्दस्स अनियमनिद्देसवचनत्ता ‘‘पासाणसङ्खंयेवा’’ति एत्थ एवकारेन ‘‘न पब्बतसङ्ख’’न्ति अत्थं दस्सेति. महतो पिट्ठिपासाणस्साति आयामवित्थारुब्बेधतो महन्तस्स पिट्ठिपासाणस्स सक्कस्स पण्डुकम्बलपिट्ठिपासाणस्स विय. तन्ति पिट्ठिपासाणं. न वट्टतीति कित्तेतुं न वट्टति. हीति लद्धदोसजोतको. तन्ति पिट्ठिपासाणं. सीमायाति सीमतो. विहारोपीति न केवलं निमित्तमेव, विहारोपि. पिट्ठिपासाणो न कित्तेतब्बोति सम्बन्धो. कित्तेत्वाति एत्थ ‘‘पिट्ठिपासाण’’न्ति योजेतब्बं.

वननिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. वनियति मयूरकोकिलादीहि सत्तेहि सम्भजियतीति वनं, वनन्ति सम्भजन्ति एत्थाति वा वनं. तचो एव सारो एतेसन्ति तचसारो, तालनाळिकेरादयो. आदिसद्देन वेणुआदयो सङ्गण्हाति. अन्तो सारो एतेसन्ति अन्तोसारा, साकसालादयो. आदिसद्देन खदिरादयो सङ्गण्हाति. अन्तोसारमिस्सकानन्ति अन्तोसारेहि रुक्खेहि मिस्सकानं. रुक्खानं वनन्ति एत्थ अवयवअवयविभावेन सम्बन्धो वेदितब्बो. इमिना तिणवनं रुक्खवनन्ति एत्थ ‘‘तिणानं वन’’न्ति वा ‘‘रुक्खानं वन’’न्ति वा अत्थं दस्सेति. तिणमेव वनं, रुक्खोयेव वनन्ति अत्थोपि युज्जतेव. चत्तारो वा पञ्च वा रुक्खाति चतुपञ्चरुक्खा, ते मत्तं पमाणमेत्थाति चतुपञ्चरुक्खमत्तं वनं, ततोति चतुपञ्चरुक्खमत्ततो. एकदेसन्ति वनस्स एकदेसं. वनमज्झेति वनस्स वेमज्झे, वनस्सूपरीति अत्थो. रुक्खन्तरेसु एव हि विहारं करोन्ति. एकदेसन्ति वनस्स एकदेसं. तत्थाति वने. ‘‘ठितवन’’न्ति पदं ‘‘कित्तेत्वा’’ति पदे अवुत्तकम्मं, ‘‘न कित्तेतब्ब’’न्ति पदे वुत्तकम्मं.

रुक्खनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. रुक्खियति फलादिकामेहि संवरियति रक्खियतीति रुक्खो, महियं रुहतीति वा रुक्खो. जीवमानकोति लोकवोहारवसेन मूलङ्कुरादिहरितसङ्खातजीवमानको. परिणाहतोति विसालभावतो. सूचिदण्डकपमाणोति सूचिया लेखनिया दण्डभूतवेळुपमाणो. सो वेळु कनिट्ठङ्गुलिपमाणोति दट्ठब्बो. ततोति अट्ठङ्गुलुब्बेधसूचिदण्डकपमाणपरिणाहरुक्खतो. वंसनळकसरावादीसूति वंसो च नळको च सरावो च वंसनळकसरावा, ते आदयो येसं कपालादीनन्ति वंसनळकसरावादयो, तेसु. ततोति वंसादितो. तंखणम्पीति तस्मिं निमित्तक्खणेपि. अकारणन्ति अपमाणं. एतन्ति नवमूलसाखानिग्गमनं. वत्तुं वट्टतीति सामञ्ञनामेनपि विसेसनामेनपि वत्तुं वट्टति. इमिना पब्बतादीसुपि ‘‘पब्बतो’’ति सामञ्ञनामेनपि ‘‘वङ्कपब्बतो वेपुल्लपब्बतो’’ति विसेसनामेनपि वत्तुं वट्टतीति दस्सेति.

मग्गनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. मग्गियति पथिकेहि, मग्गमूळ्हेहि वा अन्वेसियतीति मग्गो. यो यादिसो जङ्घमग्गो वा सकटमग्गो वा विनिविज्झित्वा द्वे तीणि गामन्तरानि गच्छति, सो तादिसो जङ्घमग्गो वा सकटमग्गो वा वट्टतीति योजना. उक्कमित्वाति पक्कमित्वा. यो जङ्घमग्गो ओतरति, सो न वट्टतीति योजना. अवळञ्जाति अपरिभोगा. गमनं जनेतीति जङ्घो. जण्णुगोप्फकानं मज्झपदेसो. सह अत्थेन पणियधनेनाति सत्थो, जङ्घेन विचरन्तो सत्थो जङ्घसत्थो. सकति समत्थेति भारं वहितुन्ति सकटो, तेन विचरन्तो सत्थो सकटसत्थो. जङ्घसत्थो च सकटसत्थो च जङ्घसकटसत्था, तेहि. हीति सच्चं, यस्मा वा. एतन्ति निमित्तं.

कोणन्ति विहारकोणं. गतं पन मग्गन्ति योजना. परभागेति विहारं परिक्खिपित्वा गच्छन्तेहि चतूहि मग्गेहि परभागे. दससु नामेसूति सतिपट्ठानट्ठकथादीसु आगतेसु ‘‘मग्गो पन्थो पथो पज्जो’’तिआदीसु, अभिधानादीसु (दी. नि. अट्ठ. २.३७३; म. नि. अट्ठ. १.१०६) च आगतेसु ‘‘मग्गो पन्थो पथो अद्धा’’तिआदीसु दससु मग्गनामेसु. येन केनचि नामेनाति इमिना पब्बतादीसुपि ‘‘पब्बतो गिरि सेलो अद्दि नगो अचलो सिलुच्चयो सिखरी भूधरो’’तिआदीसु अनेकेसु नामेसु येन केनचि नामेन कित्तेतुं वट्टतीति दस्सेति.

वम्मिकनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. उपचिकाहि वमियति, सरबूघरगोलिकादयो सत्ते वमतीति वा वम्मिको. तंदिवसजातोति तस्मिं निमित्तकित्तितदिवसे जातो. ततोति अट्ठङ्गुलुब्बेधगोविसाणपमाणवम्मीकतो.

नदीनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. नदति सन्दतीति नदी, नदन्तो एति गच्छतीति वा नदी. यस्साति नदिया, सोतन्ति सम्बन्धो. ‘‘अन्वद्धमास’’न्तिआदिना एकपक्खे तिक्खत्तुं एकमासे छक्खत्तुं वस्सन्तभावं दीपेति. विगतमत्ते सतीति सम्बन्धो. ‘‘ईदिसे’’ति इमिना ‘‘अन्वद्धमास’’न्तिआदिअत्थं अतिदिसति. तिमण्डलन्ति हेट्ठा जाणुमण्डलं, उपरि नाभिमण्डलन्ति तिमण्डलं. यत्थ कत्थचीति तित्थे वा अतित्थे वा. उदकेन तेमियतीति योजना, तिन्तियतीति अत्थो. न केवलं निमित्तेयेव अयं नदी होति, अथ खो नदीपारगमनादिकेपीति आह ‘‘भिक्खुनिया’’तिआदि. इदं ‘‘नदीपारगमनेपी’’ति पदेनेव सम्बन्धितब्बं.

या पनाति नदी पन, गताति योजना. तन्ति नदिं. वतिन्ति पाळिं. रुक्खपादेति रुक्खस्स मूले. उदकञ्च आवरणं अज्झोत्थरित्वा पवत्ततियेवाति योजना. यथाति येनाकारेन. अपवत्तमाना होतीति सम्बन्धो.

दुब्बुट्ठिकालेति गिम्हसदिसे दुब्बुट्ठिकाले. ‘‘निरुदकभावेना’’ति इमिना ‘‘आवरणभावेना’’ति विसेसनं निवत्तेति. साति उदकमातिका. सम्पादेन्ती हुत्वा निच्चं पवत्ततीति योजना. निमित्तं कातुं न वट्टतीति मनुस्सेहि नीहटत्ता, सयञ्च अगमनत्ता न वट्टति. या पनाति उदकमातिका पन. मूलेति पठमकाले. कालन्तरेन नदी होतीति सम्बन्धो. तन्ति उदकमातिकं.

उदकनिमित्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना. उदति पसवतीति उदकं. भूमिगतमेव उदकन्ति सम्बन्धो. तञ्चाति भूमिगतउदकञ्च. आवाट…पे… समुद्दादीसु ठितं अपवत्तनकउदकन्ति योजना. उक्खेपिमन्ति उक्खिपित्वा गहितं. तन्ति वचनं. सूकरखतायपीति सूकरेहि खताय वापियापि. तंखणञ्ञेवाति तस्मिं निमित्ते कित्तनक्खणेयेव. आवाटोयेव खुद्दकट्ठेन आवाटकं. तन्ति निमित्तसञ्ञाकरणं. कातुञ्चाति सयं कातुञ्च. कारापेतुञ्चाति परेहि कारापेतुञ्च. कस्मा लाभसीमायं न वट्टति? लाभसीमा हि अञ्ञेसं पीळनं करोतीति. इति इममत्थं नयतो दस्सेन्तो आह ‘‘समानसंवासकसीमा’’तिआदि. एत्थाति समानसंवासकसीमायं.

अट्ठदिसं सन्धाय अट्ठ निमित्तानि वुत्तानीति दट्ठब्बं. साति सीमा. एकेन वा निमित्तेनाति योजना. तिण्णं निमित्तानं कित्तने निमित्तानं ठितदिसं सल्लक्खेत्वा ‘‘पुरत्थिमाय दिसाया’’तिआदिना कित्तेतब्बं. निमित्तानं सतकित्तने सीमाय अट्ठदिसं सल्लक्खेत्वा एकिस्सायपि दिसाय बहुनिमित्तानि कित्तेतब्बानि. सिङ्घाटकसण्ठानाति तिण्णं मग्गानं समागमट्ठाने सिङ्घाटकसण्ठाना, तिकोणा नाम होतीति अधिप्पायो. चतुरस्साति समचतुरस्सा. सिङ्घाटकसण्ठानाति चतुन्नं मग्गानं समोधानट्ठाने सिङ्घाटकसण्ठाना. अड्ढचन्दमुदिङ्गादिसण्ठाना पन निमित्तानं ठितसण्ठानेन होतीति दट्ठब्बा. तन्ति सीमं. बन्धितुकामेहि निस्सञ्चारसमये बन्धितब्बाति सम्बन्धो. बद्धसीमविहारानन्ति बद्धा सीमा एतेसूति बद्धसीमा, ते एव विहाराति बद्धसीमविहारा, तेसं. दिसाचारिकभिक्खूनन्ति दिसासु चारिकभिक्खूनं. तत्थाति तस्मिं एकगामखेत्ते, भिक्खूनं पेसेतब्बन्ति सम्बन्धो. एकज्झन्ति एकतो. अञ्ञानिपीति सीमबन्धगामखेत्ततो अञ्ञानिपि. महापदुमत्थेरो पन आहाति योजना. ततोति तेहि नानागामखेत्तेहि. आगन्तब्बन्ति सामीचिदस्सनवसेन वुत्तं. तेनाह ‘‘आगमनम्पि अनागमनम्पि वट्टती’’ति. एकसीमभावतो वुत्तं ‘‘अन्तोनिमित्तगतेहि आगन्तब्ब’’न्ति.

एवं सन्निपतितेसु सन्तेसु सीमा बन्धितब्बाति सम्बन्धो. परियन्तं कत्वाति हेट्ठिमपरियन्तं कत्वा.

पब्बज्जूपसम्पदादीनन्ति एत्थ भण्डुकम्मापुच्छनं (महाव. अट्ठ. ९८; वि. सङ्ग. अट्ठ. १४४) सन्धाय पब्बज्जागहणं वुत्तं. खण्डसीमाति विहारपच्चन्तं खण्डितं विय छिन्दितं विय पवत्ता सीमा खण्डसीमा. तन्ति खण्डसीमं. वत्तं जानितब्बन्ति एत्थ वत्तं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचे ही’’तिआदि. सीमन्ति खण्डसीमं. यथाति येनाकारेन बन्धियमानेति सम्बन्धो. तस्सा पमाणं दस्सेन्तो आह ‘‘सा’’तिआदि. साति खण्डसीमा. अब्भानकम्मे सद्धिं कम्मारहेन वीसति भिक्खू सन्धाय वुत्तं ‘‘एकवीसति भिक्खू’’ति. ततोति एकवीसतिभिक्खुतो. गण्हन्तीपीति एत्थ पिसद्दो सहस्सतो ओरं पन पगेवाति दस्सेति. सहस्सतो अधिकं गण्हन्तीपि विहारपच्चन्ते खण्डिते खण्डसीमायेव नाम. तन्ति खण्डसीमं.

तत्राति खण्डसीममहासीमासु आधारे भुम्मं. अथाति अनन्तरं. एवन्ति इमाय अविप्पवासकम्मवाचाय सम्मनियमाने. हीति फलजोतको. सीमन्ति समानसंवासकसीमं. न सक्खिस्सन्तीति पठमं अविप्पवासं असमूहनित्वा सीमं समूहनितुं न सक्खिस्सन्ति. सीमन्तरिकपासाणाति द्विन्नं सीमानं अन्तरे वेमज्झे ठपिता पासाणा. चतुरङ्गुलपमाणापीति पिसद्दो एकङ्गुलिपमाणापि वट्टतीति दस्सेति.

समन्ताति खण्डसीमाय समन्ता. अनुपरियायन्तेहीति अनुक्कमेन खण्डसीमपरियायन्तेहि भिक्खूहीति सम्बन्धो. ततोति तेहि सीमन्तरिकपासाणेहि, द्विन्नं सीमानं निमित्तानि पठमं कित्तेत्वा पच्छा तासु यं इच्छन्ति, तं बन्धितब्बभावं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. यथिच्छितं बन्धितुं वट्टन्तोपि पोराणाचिण्णं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘एवं सन्तेपी’’तिआदि. उभिन्नम्पीति द्वीसु सीमासु ठितानं उभिन्नम्पि कम्मन्ति सम्बन्धो. हीति सच्चं, यस्मा वा.

चसद्दो वाक्यारम्भजोतको. एसा सीमा नामाति योजना. तत्थाति पिट्ठिपासाणादीसु पञ्चसु ठानेसु. निमित्तपासाणा यथाठाने न तिट्ठन्तीति पिट्ठिपासाणस्सुपरि निमित्तपासाणं ठपितमत्तं सन्धाय वुत्तं. पिट्ठिपासाणं पन विज्झित्वा निमित्तपासाणं तत्थ निखणित्वा यथा ठाना न चावेन्ति, तथा ठपेन्ति. एवं सन्ते यथाठाने तिट्ठन्तियेवाति दट्ठब्बं. न सीमाति सीमाय पथविसन्धारकं उदकं परियन्तंकत्वा गतत्ता सीमा न झायति.

कुटिगेहेपीति एत्थ कुटीति च गेहन्ति च अगारस्सेव नामं. अगारञ्हि सीतादिदुक्खस्स कुटनट्ठेन छिन्दनट्ठेन च नानादब्बसम्भारस्स गहणट्ठेन च कुटिगेहन्ति वुच्चति. कुटि एव गेहं कुटिगेहं, तस्मिम्पि. भित्तिं अकित्तेत्वाति इदं इट्ठकदारुमयं भित्तिं सन्धाय वुत्तं. सचे सिलामया भित्ति निमित्तूपगा भवेय्य, भित्तिपि कित्तेतब्बा. अन्तो करित्वाति कुटिगेहस्स भित्तिया वा अन्तो कत्वा. पमुखेति कुटिगेहस्स आलिन्दे. निब्बोदकपतनट्ठानेति निग्गलित्वा उदकस्स पतनट्ठाने. एवं सम्मताय सीमायाति योजना.

‘‘कुट्टं अकित्तेत्वा’’ति इदं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. अन्तोति लेणस्स, कुट्टस्स वा अन्तो. ओकासेति एकवीसतिया भिक्खूनं ओकासे. एवन्ति इमिनाकारेन सम्मनियमाने. अन्तोति भित्तिया अन्तो.

हेट्ठा न ओतरतीति हेट्ठा आकासतलत्ता न ओतरति. ननु थम्भे अनुसारित्वा ओतरणो भवेय्य, कस्मा न ओतरतीति? थम्भानमुपरि एकवीसतिया भिक्खूनं ओकासाभावतोति दट्ठब्बं. हेट्ठा ओतरणाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. तुलानन्ति थम्भानमुपरि तिरियवसेन ठितानं रुक्खविसेसानं. उट्ठहित्वाति भूमितो उट्ठहित्वा. तुलारुक्खेहीति तुलासङ्खातेहि रुक्खेहि. ‘‘एकसम्बन्धो’’ति इमिना न केवलं तुलारुक्खेहेव एकसम्बन्धो, चतूसु दिसासु चतुन्नं भित्तीनं अञ्ञमञ्ञम्पि सम्बन्धोति दस्सेति. हेट्ठापि ओतरतीति भित्तीनमुपरि एकवीसतिया भिक्खूनं ओकासपहोनकत्ता वुत्तं. सचे थम्भमत्थके…पे… होतीति इमिना बहूहि थम्भेहि कतपासादस्स एकेकस्मिं थम्भमत्थके एकवीसतिया भिक्खूनं ओकासे सति हेट्ठा ओतरतीति दस्सेति. निय्यूहकादीसूति नागदन्तकादीसु. आदिसद्देन भित्तिखिलादयो सङ्गण्हाति. भित्ति चाति इट्ठकदारुमया भित्ति च. सचे सिलामया भित्ति च थम्भा च होन्ति, कित्तेतब्बा. भित्तिलग्गेति भित्तीसु लग्गे, भित्तीनं वा लग्गट्ठाने. हेट्ठापासादस्साति हेट्ठापासादे ‘‘ठित’’इति पदे सम्बन्धो. हेट्ठापासादस्स वा थम्भानन्ति योजना. हेट्ठा सम्मताय सीमाय उपरि आरोहनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. निब्बोदकपतनट्ठानेति छदनकोटियं.

तत्थाति तस्मिं तले. पिट्ठिपासाणे सीमं बन्धन्ति विय बन्धन्तीति योजना. तेनेव परिच्छेदेनाति तेनेव तलपरिच्छेदेन. तालमूलपब्बतेपीति एत्थ तालमूलं नाम हेट्ठा महन्तं हुत्वा अनुपुब्बेन तनुकं होति, तेन सदिसे पब्बतेपि. वितानसण्ठानोति उल्लोचस्स सण्ठानो. चतूसु दिसासु निग्गतसाखरुक्खसण्ठानो वा खुज्जरुक्खसण्ठानो वा होति. यथा पब्बतो वितानसण्ठानो होति, एवं मुदिङ्गसण्ठानो वा होति पणवसण्ठानो वाति योजना. तत्थ मुदिङ्गो मज्झे थूलो होति, मूले च अन्ते च तनुको. पणवो मज्झे तनुको होति, मूले च अग्गे च थूलो. तेसं सण्ठानो मुदिङ्गसण्ठानो वा पणवसण्ठानो वा. हेट्ठा वाति मुदिङ्गसण्ठानस्स पब्बतस्स हेट्ठा वा. मज्झे वाति पणवसण्ठानस्स मज्झे वा. द्वे कूटानीति द्वे सिखरानि. कूटन्तरन्ति कूटानं मज्झं. चिनित्वा वाति इट्ठकसिलाहि चिनित्वा वा. पूरेत्वा वाति पंसुवालिकाहि पूरेत्वा वा.

सप्पफणसदिसोति सप्पस्स फणेन सदिसो, खुज्जो पब्बतोति अत्थो. आकासपब्भारन्ति भित्तिया अपरिक्खित्तं आकाससङ्खातं पब्भारं. सीमप्पमाणोति सद्धिं अन्तोसुसिरेन सीमप्पमाणो. अग्गकोटिन्ति अग्गसङ्खातं कोटिं. सचे पन पब्बतस्स हेट्ठा अन्तोलेणं होतीति सम्बन्धो. उपरिमस्साति अन्तोलेणस्स उपरि ठितस्स. पारतोति बाहिरतो. अस्साति पब्बतस्स बहीति सम्बन्धो. ओरतोति अन्ततो. लेणं होतीति सम्बन्धो. कित्तकं महन्तन्ति आह ‘‘सीमापरिच्छेदमतिक्कमित्वा ठित’’न्ति. कित्तकं खुद्दकन्ति आह ‘‘सब्बपच्छिमसीमापरिमाण’’न्ति. तन्ति खुद्दकं लेणं. अतिखुद्दकन्ति सब्बपच्छिमसीमापरिमाणाभावतो अतिखुद्दकं. ततोति उपरिसीमतो. बहीति सीमतो बहि. ‘‘यदि सीमप्पमाणं, सीमा होतियेवा’’ति इमिना यदि न सीमप्पमाणं, न सीमा होतियेवाति दस्सेति.

तन्ति खण्डसीमं. पूरेत्वाति इट्ठकमत्तिकादीहि पूरेत्वा. अट्टं बन्धित्वाति अट्टालकं बन्धित्वा. उमङ्गनदीति एत्थ उकारो ओकारविपरीतो, तस्मा पथवियं ओतरित्वा पविसित्वा मङ्गति गच्छतीति उमङ्गाति अत्थो दट्ठब्बो. उमङ्गाच सा नदी चेति उमङ्गनदी. तत्थाति उमङ्गनदियं. हेट्ठापथवितले ठितोति सीमाय हेट्ठापथवितले इद्धिया ठितो.

सीमामाळकेति खण्डसीमाय माळके. वटरुक्खोति निग्रोधरुक्खो. ततोति वटरुक्खतो. निग्गतपारोहोति पवद्धंव हुत्वा रुक्खो आरोहति अनेनाति पारोहो, एको मूलविसेसो. निग्गतो पारोहो निग्गतपारोहो. महासीमं सोधेत्वाति एत्थ सोधनं नाम महासीमगतानं भिक्खूनं हत्थपासानयनं, सीमतो वा बहिकरणं. बहिद्धाति द्वीहि सीमाहि बहिद्धा. ‘‘बहिट्ठा’’तिपि पाठो. बहि ठिता कातब्बाति अत्थो. अनाहच्चाति महासीमाय पथवीतलं वा तत्थजातरुक्खादीनि वा न आहनित्वा. एवन्ति यथा खण्डसीमाय, एवं तथाति अत्थो. सीमामाळकेति खण्डसीमामाळके.

सीमामाळकेति द्विन्नं सीमानं अङ्गणे. सीमामाळकस्साति कम्मस्स कतट्ठानस्स सीमामाळकस्स. वेहासट्ठितसाखायाति कम्मस्स अकतट्ठाने सीमामाळके उट्ठिताय वेहासे ठिताय साखाय. तस्साति भिक्खुनो पादा वा निवासनपारुपनं वाति सम्बन्धो. पुरिमनयेपीति ‘‘सीमामाळके वटरुक्खो होती’’तिआदिना वुत्ते पुरिमनयेपि. तत्राति पुरिमनये. उक्खिपापेत्वा कातुं न वट्टतीति द्वीहि सीमाहि उट्ठितरुक्खस्स साखा वा ततो निग्गतपारोहो वा द्वीसु सीमासु पथवीतलं वा तत्थ जातरुक्खादीनि वा आहच्च ठितत्ता उक्खिपापेत्वा कातुं न वट्टति. आनेतब्बोति एत्थ द्विकम्मिकाय नीधातुया अपधानकम्मस्सेव वुत्तत्ता ‘‘भिक्खू’’ति पधानकम्मं अज्झाहरितब्बं. अब्भुग्गच्छतीति अब्भं आकासं उग्गच्छति. तत्राति पब्बते. कस्मा आनेतब्बोति आह ‘‘बज्झमानायेव ही’’तिआदि. तत्थ बज्झमानायेवाति कम्मवाचाय बज्झमानायेव. इमिना अबद्धसीमा पमाणरहितं देसं ओतरतीति दस्सेति. यंकिञ्चीति यंकिञ्चि पब्बतादि. यत्थ कत्थचीति यस्मिं कस्मिंचि ठाने. एकसम्बन्धेनाति बद्धसीमाय एकसम्बन्धेन. इतीति तस्मा आनेतब्बोति योजना.

१४०. तीणि योजनानि तियोजनं. ‘‘पमाण’’न्ति इमिना परमसद्दस्स अतिरेकउत्तमत्थे निवत्तेति. एतिस्साति सीमाय. सम्मनन्तेन भिक्खुनाति सम्बन्धो. कोणतो मिनितं कोणन्ति योजना. हीति सच्चं, यस्मा वा. आपत्तिञ्चाति दुक्कटापत्तिञ्च.

पारयतीति अज्झोत्थरति. ‘‘कितकाभिधेय्यलिङ्गा’’ति (कच्चायनसारे ४५ गाथायं) वचनतो अभिधेय्यभूतं सीमं सन्धाय इत्थिलिङ्गवसेन पाराति वुत्तं. नदियाति उपयोगत्थे सामिवचनं. नदिन्ति हि अत्थो. नदिं अज्झोत्थरमानं सीमन्ति सम्बन्धो. एत्थाति नदिपारसीमायं. यत्थस्साति एत्थ यत्थ अस्साति पदविभागं दस्सेन्तो आह ‘‘यत्थ नदिया’’तिआदि. ‘‘नदिया’’ति इमिना यंसद्दस्स विसयं दस्सेति. धुवनावाति एत्थ धुवसद्दो निच्चत्थोति आह ‘‘निच्चसञ्चरणनावा’’ति. इमिना धुवेन निच्चेन सञ्चरणनावा धुवनावाति वचनत्थं दस्सेति. अस्साति होति, भवेय्य वा. नावाय पमाणं दस्सेन्तो आह ‘‘या’’तिआदि. तत्थ याति नावा. पाजनपुरिसेनाति एत्थ पाजनं नाम एको नावाय गमनूपकरणविसेसो. सो हि पजति नावा गच्छति अनेनाति पाजनन्ति वुच्चति. जकारस्स चकारं कत्वा पाचनन्तिपि युज्जतेव. तस्स गाहकेन पुरिसेन सद्धिन्ति अत्थो. सा नावा नीताति सम्बन्धो. उद्धं वा अधो वाति नदिया पटिसोतं वा हेट्ठासोतं वा. थेनेहि वाति चोरेहि वा. किञ्चापि हटा, पन तथापि अवस्सं लब्भनेय्या, धुवनावाव होतीति योजना. वातेन वाति मालुतेन वा ‘‘छिन्न’’इति सम्बन्धो. वीचीहीति तरङ्गेहि. तरङ्गो हि विचित्ताकारेन चिनोति वड्ढतीति वीचीति वुच्चति. किञ्चापि नदीमज्झं नीता, पन तथापि अवस्सं आहरितब्बा, धुवनावाव होतीति योजना. ओगतेति ओतरित्वा गते. थलं उस्सारिताति थलं उक्खिपित्वा सारिता पापिता नावापीति सम्बन्धो. विसङ्खतपदराति सङ्खतविरहितफलका वा. धुवनावाव होतीति निमित्तकित्तनकाले निच्चसञ्चरणनावत्ता धुवनावाव होतीति अधिप्पायो. तत्राति ‘‘धुवनावा’’तिवचने. निमित्तं वा सीमा वा कम्मवाचाय गच्छतीति एत्थ किञ्चापि न निमित्तं कम्मवाचाय गच्छति, सीमाय पन अविनाभावतो वुत्तं ‘‘कम्मवाचाय गच्छती’’ति. तस्माति यस्माव नावाय आगच्छन्तापि भगवता अनुञ्ञाता, तस्मा.

यत्थाति नदिपारसीमसम्मननट्ठाने. रुक्खसङ्घाटमयोति रुक्खसमूहेन कतो. पदरबद्धोति फलकेहि बद्धो. सञ्चरणयोग्गोति सञ्चरणक्खमो. पाळियं ‘‘अस्सा’’ति ठाने अट्ठकथायं ‘‘अत्थी’’ति वुत्तत्ता ‘‘अस्सा’’तिपदस्स होतीति अत्थोयेव दट्ठब्बो. तंखणञ्ञेवाति तस्मिं निमित्तकित्तक्खणेयेव. रुक्खं छिन्दित्वा कतोति सम्बन्धो. एकपदिकसेतूति एकेन पदेन गमनयोग्गो एकपदिको, सोयेव सेतूति एकपदिकसेतु. अकप्पियसेतुं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. तेनाति सेतुना. सञ्चरितुं न सक्का होतीति योजना.

यत्थाति यस्मिं नदिपारसीमसम्मननट्ठाने. अभिमुखतित्थेयेवाति सीमाय अभिमुखतित्थे एव. धुवनावा वा धुवसेतु वा अभिमुखतित्थतो ईसकं उद्धं आरोहन्तोपि अधो ओरोहन्तोपि कप्पतीति दस्सेन्तो आह ‘‘सचे’’तिआदि. ईसकन्ति एकउसभ द्विउसभादिवसेन मनं अप्पमत्तं. उद्धं वाति अभिमुखतित्थतो उपरि वा. अधो वाति ततो हेट्ठा वा. गावुतमत्तब्भन्तरेति गावुतपमाणस्स ठानस्स अब्भन्तरे.

सहनिमित्तकित्तनविधिना सम्मनितब्बविधिं दस्सेन्तो आह ‘‘इमञ्च पना’’तिआदि. द्वीसु तीरेसु ठातुमसक्कुणेय्यत्ता वुत्तं ‘‘एकस्मिं तीरे ठत्वा’’ति. ततोति निमित्ततो. अत्तानन्ति निमित्तकित्तनं विनयधरं सन्धाय वुत्तं. परिक्खिपन्तेनाति परियायन्तेन. तस्साति तत्तकस्स परिच्छेदस्स. सम्मुखट्ठानेति अधोसोते नदितीरे ठितस्स निमित्तस्स सम्मुखट्ठाने. ततोति निमित्ततो. तस्साति तत्तकस्स परिच्छेदस्स. सम्मुखा नदितीरे निमित्तं अत्थीति सम्बन्धो. सङ्घटेतब्बन्ति सम्बन्धितब्बं. अथाति निमित्तकित्तनतो पच्छा. ‘‘सब्बनिमित्तानं अन्तो ठिते भिक्खू हत्थपासगते कत्वा’’ति इदं सब्बं एकं गामखेत्तं ब्यापेत्वा सम्मनितभावं सन्धाय वुत्तं. सचे सकलं गामखेत्तं अब्यापेत्वा एकदेसे सम्मनितं होति, निमित्ततो बहि ठिते भिक्खूपि हत्थपासगते कत्वा सम्मनितब्बा. कम्मन्ति सीमसम्मुतिकम्मं. ‘‘ठपेत्वा नदि’’न्तिवचनस्स कारणं दस्सेन्तो आह ‘‘नदी पन बद्धसीमसङ्ख्यं न गच्छती’’ति.

दीपको होतीति एत्थ दीपोति अन्तरदीपो. सो हि यस्मा जलमज्झे दिप्पति, यस्मा च द्विधा आपो एत्थ सन्दति, तस्मा दीपोति वुच्चति, सोयेव खुद्दकट्ठेन दीपको. ककारो हि खुद्दकत्थवाचको. तन्ति दीपकं. अत्तनाति विनयधरेन. ओरिमन्ते च पारिमन्ते चाति अधोसोते नदितीरे ठितस्स निमित्तस्स सम्मुखे ओरिमन्ते च पारिमन्ते च. परतीरे निमित्तं कित्तेत्वाति सम्बन्धो. किस्स सम्मुखट्ठाने निमित्तन्ति आह ‘‘नदिया ओरिमतीरे निमित्तस्स सम्मुखट्ठाने’’ति. ततोति निमित्ततो. सम्मुखा निमित्तं अत्थीति सम्बन्धो. पारिमन्ते च ओरिमन्ते चाति परतीरे उपरिसोते ठितस्स निमित्तस्स सम्मुखे पारिमन्ते च ओरिमन्ते च. पठमकित्तितनिमित्तेनाति ओरिमतीरे उपरिसोते पठमं कित्तितेन निमित्तेन. एका सीमा इमस्साति एकसीमो, दीपको. ‘‘तीरद्वयञ्चा’’ति पदमपेक्खित्वा ‘‘एकसीम’’न्ति सम्बन्धितब्बं. वच्चमनपेक्खित्वा ‘‘एकसीमा’’तिपि निच्चइत्थिलिङ्गवसेन पाठो अत्थि.

उद्धं वा अधो वाति एत्थ वासद्दो अनियमविकप्पत्थो. अथाति तस्मिं अधिकतरे सतीति योजना. विहारसीमपरिच्छेदनिमित्तस्स उजुकमेवाति सचे दीपको अधो अधिकतरो होति, ओरिमतीरे अधोसोते ठितस्स विहारसीमपरिच्छेदनिमित्तस्स उजुकमेव. सिखरन्ति सिङ्गं. तञ्हि सिखं मत्थकं राति गण्हातीति सिखरन्ति वुच्चति. ततोति दीपकस्स पारिमन्तनिमित्ततो. परतीरनिमित्तानि कित्तेत्वाति सम्बन्धो. अयं दीपकस्स विहारसीमपरिच्छेदतो अधो अधिकतरे विनिच्छयो. उद्धं अधिकतरेपि इमिनानुसारेन वेदितब्बोति सो न दस्सितो. पब्बतसण्ठानाति पब्बतेन समं ठानं एतिस्साति पब्बतसण्ठाना.

उद्धम्पि अधोपीति पिसद्दो समुच्चयत्थो. उभोपि सिखरानीति उद्धं सिखरं, अधो सिखरन्ति उभोपि सिखरानि. मुदिङ्गसण्ठानाति मूले च अग्गे च तनुकस्स मज्झे थूलस्स मुदिङ्गस्स सण्ठाना.

सब्बपठमेन नयेनाति उद्धं अधिकनयस्स, अधो अधिकनयस्स, उद्धंअधोअधिकनयस्स चाति सब्बेसं नयानं पठमेन विहारसीमदीपकानं समेन नयेन. पणवसण्ठानाति मूले च अग्गे च थूलस्स मज्झेतनुकस्स पणवस्स सण्ठाना.