१०. कोसम्बकक्खन्धकं

२७१. कोसम्बकविवादकथा

४५१. कोसम्बकक्खन्धके अयमनुपुब्बिकथा एवं वेदितब्बाति योजना. विनयं पाळितो च, तदत्थतो च धारेतीति विनयधरो, तथा सुत्तन्तं धारेतीति सुत्तन्तिको. तेसूति द्वीसु भिक्खूसु. सुत्तन्तिको भिक्खु निक्खमीति सम्बन्धो. आचमनउदकावसेसन्ति आचमेति धोवति अनेनाति आचमनं, तमेव उदकं आचमनउदकं, तमेव अवसेसं आचमनउदकावसेसं, अवसेसआचमनउदकन्ति अत्थो. तं भिक्खुन्ति सुत्तन्तिकं भिक्खुं. एत्थाति आचमनउदकावसेसट्ठपने. ‘‘सचे होति, देसेस्सामी’’ति इमिना अत्तनो सुब्बचभावञ्च सिक्खाकामतञ्च दस्सेति. तेति तया, कथन्ति सम्बन्धो. अथ वा तेति तुय्हं, नत्थीति सम्बन्धो. असञ्चिच्च असतिया कतत्ता अनापत्तिपक्खोपि भवेय्याति आह ‘‘नत्थि आपत्ती’’ति. एत्थ पन आपत्तियेव. सोति सुत्तन्तिको.

विनयधरोपीति विनयधरो पन, आरोचेसीति सम्बन्धो. आपज्जमानोपीति पिसद्दो गरहत्थो. तेति विनयधरस्स निस्सितका, आहंसूति सम्बन्धो. तस्साति सुत्तन्तिकस्स. तेति सुत्तन्तिकस्स निस्सितका, आरोचेसुन्ति सम्बन्धो. सोति सुत्तन्तिको. मुसावादीति अभूततो, अभूतं वा वचनं वदनसीलो. एसोति विनयधरो. तेति सुत्तन्तिकस्स निस्सितका, आहंसूति सम्बन्धो. ततोति कलहवड्ढनकारणा. विनयधरो अकासीति सम्बन्धो.

४५३. ‘‘न ताव भिन्नो’’ति इमिना भिन्नोति एत्थ तपच्चयस्स अवस्सम्भावियत्थे अनागतकालिकतं दस्सेति. तमेवत्थं सह उपमाय दस्सेन्तो आह ‘‘अपिचा’’तिआदि. तन्ति सस्सं. ‘‘भिज्जिस्सती’’ति इमिना भिज्जिस्सतीति भिन्नोति वचनत्थं दस्सेति. सो च खोति सङ्घो. कलहवसेन भिज्जिस्सतीति सम्बन्धो. सम्भमअत्थवसेनाति संवेगअत्थवसेन. सम्भमसद्दो हि तीसु अत्थेसु वत्तति गारवे, भीतियं, संवेगे चाति. इध पन संवेगे वत्तति. भिक्खुसङ्घस्स भिन्ने संवेगअत्थवसेनाति अधिप्पायो. इदं हेट्ठा कथिताय ‘‘भये कोधे पसंसाय’’न्ति गाथाय (पारा. अट्ठ. १.१५) चसद्देन सम्पिण्डितं सम्भमअत्थं सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एत्थाति ‘‘भिन्नो भिक्खुसङ्घो भिन्नो भिक्खुसङ्घो’’ति पाठे. आमेडितन्ति आ पुनप्पुनं भयादिपीळितत्ता मेडेन उम्मादेन इतं कथितं आमेडितं.

४५४. हीति वित्थारो. भगवा वदेय्याति सम्बन्धो. उक्खिपन्ति अपनेन्तीति उक्खेपका. उक्खित्तमनुवत्तन्तीति उक्खित्तानुवत्तका. एतेसन्ति उक्खित्तानुवत्तकानं. पुन एतेसन्ति उक्खेपकानं. पक्खोति सखा. तन्तिमेवाति पाळिमेव, ब्यापारमेव वा.

४५५. योति भिक्खु. चित्तं उप्पादेतीति सम्बन्धो. तुम्हेति धम्मवादिनो सन्धाय वुत्तं. किं भणथाति किं वचनं भणथ. इति पुच्छित्वाति सम्बन्धो. तेसञ्चाति धम्मवादीनञ्च. इतरेसञ्चाति अधम्मवादीनञ्च. इमेति अत्तनो पक्खे इमे भिक्खू. तेसन्ति अधम्मवादीनं. ‘‘कम्मं कोपेती’’ति ‘‘नानासंवासकचतुत्थो चे भिक्खवे कम्मं करेय्य, अकम्मं, न च करणीय’’न्ति वचनतो (महाव. ३८९) कम्मं कोपेति. इतरेसम्पीति धम्मवादीनम्पि. धम्मवादीनं पक्खे निसीदित्वा अधम्मवादीनं लद्धिं गण्हन्तोपि धम्मवादीनं नानासंवासको होतियेव, अयं नयो वुत्तनयस्स अत्थतो सिद्धोति कत्वा इध न वुत्तो. एवन्तिआदि निगमनं. योति भिक्खु, पविसति गण्हातीति सम्बन्धो. निसिन्नो हुत्वाति योजना. इमेति अत्तनो पक्खे इमे भिक्खू. इतरेति परपक्खे इतरे भिक्खू. तेसन्ति धम्मवादीनं. यत्थ तत्थ वा पन पक्खेति यस्मिं कस्मिंचि वा धम्मवादीनं पक्खे. इमे धम्मवादिनोति गण्हातीति तंतंपक्खगते भिक्खू याथावतो वा अयाथावतो वा ‘‘इमे धम्मवादिनो’’ति गण्हाति.

४५६. कायेन कतं कम्मं कायकम्मं, वचिया कतं कम्मं वचीकम्मं. तत्थ कायकम्मं उपदंसेन्ता भिक्खू पहरन्ता उपदंसेन्ति. वचीकम्मं उपदंसेन्ता भिक्खू फरुसं वदन्ता उपदंसेन्ति. तेन वुत्तं ‘‘कायेन पहरन्ता’’तिआदि. उपदंसेन्तीति पवत्तेन्ति. ‘‘कोधवसेना’’ति इमिना पेमवसेनाति अत्थं निवत्तेति. अधम्मियानीति अधम्मेन कत्तब्बानि. ‘‘किच्चानी’’ति इमिना इयपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. असम्मोदिकाति एत्थ यकारलोपोति आह ‘‘असम्मोदिकाया’’ति. ‘‘कथाया’’ति इमिना असम्मोदं जनेतीति असम्मोदिकाति कत्वा णिकपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. उपचारं मुञ्चित्वाति एत्थ उपचारो नाम अञ्ञमञ्ञं पहरन्तानं हत्थस्स पापुणनट्ठानं, तं मुञ्चित्वाति अत्थो. आसनन्तरिकायाति एत्थ एकं आसनं अन्तरं ब्यवहितं इमिस्सा निसिन्नकिरियायाति आसनन्तरिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘एकेकं आसनं अन्तर’’न्ति. ‘‘कत्वा’’ति इमिना किरियाविसेसनभावं दस्सेति.

४५७-८. अयं अस्स भिक्खुनो अधिप्पायो किराति योजना. एतेति कोधाभिभूते भिक्खू. भगवा पन कथेसीति सम्बन्धो. ‘‘अनत्थो अतो’’ति इमिना अनत्थतोति पदस्स ओकारलोपसन्धिं दस्सेति. तेसं पदानमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘एतस्मा’’तिआदि. ‘‘अथ वा’’तिआदिना ‘‘अनत्थदो’’ति वत्तब्बे ‘‘सुगतो’’तिआदीसु विय द-कारस्स त-कारं कत्वा अनत्थतोति वुत्तन्ति दस्सेति. अनत्थदोति अनत्थं ददातीति अनत्थदो.

४६४. पुथुसद्दोति एत्थ पुथुसद्दो महन्तपरियायोति आह ‘‘महा’’ति. अस्साति भण्डनकारकस्स जनस्स. समजनोति एत्थ समसद्दो सदिसपरियायोति आह ‘‘एकसदिसो’’ति, तुल्याधिकरणसमासोयं. भण्डनकारको अयं जनोति योजना. तत्थाति भण्डनकारकेसु जनेसु. अञ्ञम्पि एकं इदं कारणन्ति सम्बन्धो. न मञ्ञित्थाति कोचि एकोपि न मञ्ञित्थाति योजना. इमिना अमञ्ञरुन्ति एत्थ आविभत्तिया ‘‘रु’’न्ति आदेसो दस्सितो.

परिमुट्ठाति परिमुट्ठा सति एतेसन्ति परिमुट्ठाति दस्सेन्तो आह ‘‘परिमुट्ठसतिनो’’ति. अट्ठक्खरगाथायं ‘‘पञ्चमं लघु सब्बत्था’’ति वुत्तत्ता पञ्चमस्स राकारस्स रस्सो होति. तेन वुत्तं ‘‘राकारस्स रस्सादेसो कतो’’ति. कथं भाणिनोति वाचं भाणिनो. मुखायामन्ति एत्थ आयामसद्दो वित्थारपरियायो, वित्थारो च नाम पसारणन्ति आह ‘‘पसारेतु’’न्ति. सम्पदानत्थजोतकेन तुंपच्चयेन सम्पदानत्थे उपयोगवचनन्ति दस्सेति. नीताति कम्मवाचकस्स कितस्स अप्पधानकम्मं दस्सेन्तो आह ‘‘इमं निल्लज्जभाव’’न्ति. द्विकम्मकधातुभावतो ‘‘अत्तनो’’ति पधानकम्मम्पि अज्झाहरितब्बं. तन्ति कलहं. ‘‘जान’’न्ति पदेन ‘‘विदू’’ति पदस्स अत्थञ्च वाक्यञ्च दस्सेति. विदन्ति जानन्तीति विदूति वचनत्थो कातब्बोति अधिप्पायो. सादीनवोतिआदीनवेन दोसेन सह पवत्तो. अयन्ति कलहो.

ये च तं उपनय्हन्तीति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘आघात’’न्ति. येति जना. उपनय्हन्ति उपनहन्ति बन्धन्ति. सनन्तनोति एत्थ सनन्तनसद्दो पुराणपरियायोति आह ‘‘पोराणो’’ति.

‘‘अञ्ञे’’ति इमिना परेति एत्थ परसद्दस्स पच्छाभागत्थादयो निवारेति. मयमेत्थ यमामसेति एत्थ एतसद्दस्स विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्घमज्झे’’ति. यमुधातु उपयमनत्थो सेकारो निपातमत्तोति आह ‘‘उपयमामा’’ति. ‘‘सततं समितं मच्चुसन्तिकं गच्छामा’’ति इमिना ‘‘न जानन्ती’’ति पदस्स आकारं दस्सेति. तत्थाति महाजनकाये ये पण्डिताति योजना. एवं हीति एवमेव. जानन्ता ते पण्डिता पटिपज्जन्तीति योजना. मेधन्ता हिंसन्ता गच्छन्ति पवत्तन्तीति मेधगा कलहा. केचि मेधधातुतो ण्वुपच्चयं वदन्ति, तेसं मतेन मेधकाति पठमक्खरेन पाठो भवेय्य.

तेसम्पीति ब्रह्मदत्तदीघावुकुमारानम्पि. सङ्गतीति समागमो. वोति तुम्हाकं. येसं तुम्हाकं नेव मातापितूनं अट्ठीनि छिन्नानि, न पाणा हता, न गवस्सधनानि हटानि. तेसं तुम्हाकं कस्मा सङ्गति न होतीति योजना.

सब्बानि परिस्सयानीति एत्थ सब्बानीति वुत्तकारणञ्च लिङ्गविपल्लासञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘पाकटपरिस्सये च पटिच्छन्नपरिस्सये चा’’ति. ‘‘अभिभवित्वा’’ति इमिना अभिभुय्याति पदस्स त्वापच्चयन्तभावं दस्सेति. तेनाति निपकेन सहायेन.

राजावाति एत्थ राजा इवाति पदविभागं कत्वा राजसद्दस्स उपलक्खणवसेन महाजनक, अरिन्दमराजानो च इवसद्दस्स ओपम्मत्थजोतकञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘यथा’’तिआदि. रट्ठविजितसद्दा अञ्ञमञ्ञपरियाया. विसेसनविसेस्यानं कामाचारतो गम्यमानत्ता वुत्तं ‘‘विजितं रट्ठ’’न्ति. ‘‘मातङ्गो अरञ्ञे नागो इवा’’ति इमिना पदविभागं दस्सेति. तेसं पदानं अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘मातङ्गोति हत्थी वुच्चती’’तिआदि. ‘‘हत्थी वुच्चती’’ति इमिना महन्तो अङ्गो सरीरमेतस्साति मातङ्गोति वचनत्थेन हत्थी मातङ्गो नामाति दस्सेति. महन्तसद्दस्स मातादेसो. नागसद्दो उरगे च हत्थिम्हि च नागरुक्खे च उत्तमे च नामपञ्ञत्तियञ्चाति पञ्चसु अत्थेसु वत्तति, इध उत्तमत्थेति दस्सेन्तो आह ‘‘नागोति महन्ताधिवचनमेत’’न्ति. मातङ्गरञ्ञेवाति एत्थ इवसद्दस्स ओपम्मत्थजोतकभावं दस्सेत्वा अत्थयोजनं दस्सेन्तो आह ‘‘यथा ही’’तिआदि. ‘‘यथा च पालिलेय्यको’’ति इमिना मातङ्गनागस्स सरूपं उपलक्खणेन दस्सेति.

२७५. पालिलेय्यकगमनकथा

४६७. पालिलेय्यकन्ति पलिलवनसण्डे वसन्तहत्थिनागं. ‘‘हत्थी’’ति च ‘‘नागो’’ति च द्विन्नं सद्दानं परियायभावेन वुत्तत्ता अधिकत्थोति आह ‘‘महाहत्थी’’ति. पुरतो पुरतो गच्छन्तेहि तेहि हत्थिआदीहि छिन्नग्गानीति योजना. ओभग्गोभग्गन्ति भञ्जित्वा अधोपातितं ओभग्गन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘भञ्जित्वा भञ्जित्वा पातित’’न्ति. ‘‘उच्चट्ठानतो’’ति इमिना अवत्यूपसग्गस्स अधोत्थं नयेन दस्सेति. एतस्साति हत्थिनागस्स. तेति हत्थिआदयो. तेहीति हत्थिआदीहि. पिवन्तेहि तेहीति योजना. कद्दमोदकानीति कद्दमेन संसट्ठानि उदकानि.

ईसादन्तस्साति एत्थ ईसाय सदिसो दन्तो इमस्साति ईसादन्तोति दस्सेन्तो आह ‘‘रथईसासदिसदन्तस्सा’’ति. ‘‘रथईसा’’ति इमिना नङ्गलईसं निवत्तेति. यदेकोति यं एको. यंसद्दो कारणत्थोति आह ‘‘यस्मा’’ति. अस्स नागस्साति हत्थिनागस्स. नागेनाति बुद्धनागेन.

यथाभिरन्तन्ति एत्थ कित्तकं कालं रमतीति आह ‘‘तेमास’’न्ति. एत्तावताति एत्तकेन तेमासविहरणेन. पत्थटा अहोसीति सम्बन्धो. सब्बत्थाति सब्बस्मिं जम्बुदीपतले.

‘‘कोसम्बिनिवासिनो’’ति इमिना कोसम्बियं निवसन्तीति कोसम्बकाति वचनत्थं दस्सेति.

२७६. अट्ठारसवत्थुकथा

४७१. ‘‘लद्धिग्गहण’’न्ति इमिना आदीयते आदायोति वचनत्थं दस्सेति.

४७५. तं दिवसमेवाति तस्मिं सङ्घसामग्गिकरणदिवसेयेव.

४७६. न मूला मूलं गन्त्वाति मूलतो मूलं न गन्त्वाव. ‘‘अत्थतो अपगता’’ति इमिना अत्थतो अपेता अत्थापेताति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘ब्यञ्जनमत्तं उपेता’’ति इमिना ब्यञ्जनमत्तं उपेता उपगता ब्यञ्जनूपेताति वचनत्थं दस्सेति.

४७७. अत्थेसु जातेसूति एत्थ जातसद्दो उप्पन्नपरियायोति आह ‘‘विनयअत्थेसु उप्पन्नेसू’’ति. तञ्च पदं ‘‘सङ्घस्स किच्चेसू’’तिआदीसु सब्बपदेसु योजेतब्बं. महत्थिकोति महन्तो उपकारसङ्खातो अत्थो इमस्साति महत्थिकोति दस्सन्तो आह ‘‘महाउपकारो’’ति.

अनानुवज्जो पठमेनाति एत्थ पठमसद्दो तावपरियायोति दस्सेन्तो आह ‘‘तावा’’ति. सीलतोति सीलेन. उपेक्खिताचारोति उपपत्तितो इक्खिताचारो. ‘‘अपेक्खिताचारो’’तिपि पाठो. उपपरिक्खिताचारोति उपपरिक्खितो आचारो एतस्साति उपपरिक्खिताचारो.

विसय्हाति एत्थ विपुब्बो सहधातु अभिभवनत्थो, त्वापच्चयो च होतीति दस्सेन्तो आह ‘‘अभिभवित्वा’’ति. अनपगतन्ति कारणतो अनपेतं. भणन्तो भिक्खूति सम्बन्धो. तमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मा ही’’तिआदि. सोति भिक्खु, न हापेतीति सम्बन्धो. ‘‘उसूयाया’’ति इमिना दोसागतिगमनस्स गहितत्ता ‘‘अगतिगमनवसेना’’ति इमिना पारिसेसनयेन अवसेसअगतिगमनमेवाधिप्पेतं. सोति भिक्खु. छम्भति चेवाति थम्भति चेव, थद्धं करोति चेवाति अत्थो. वेधति चाति कम्पति च. यो चाति भिक्खु पन. ईदिसोति उसूयाय वा अगतिगमनेन वा भणनसङ्खातो एदिसो न होति.

किञ्च भिय्योति निपातसमुदायो, ततो वुत्ततो अतिरेकं कथेतब्बं किं पनाति अत्थो. तस्सा गाथाय अत्थो वेदितब्बोति योजना. योति भिक्खु. हीति सच्चं. कालागतन्ति एत्थ गहेतब्बकालञ्च सत्तमीतप्पुरिससमासञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘कथेतब्बयुत्तकाले आगत’’न्ति. वचोति पदं न वचनपधानं, वचनवन्तपुग्गलोयेव पधानन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘वदन्तो’’ति.

आचेरकम्हि च सकेति एत्थ आचरियस्स एसो आचेरको, सस्स अत्तनो एसो सकोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो आचरियवादे’’ति. गाथाभावतो आचरियसद्दस्स आचेरादेसो कातब्बो. ‘‘वादे’’ति इमिना इदमत्थे पवत्तस्स णिकपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. अलं पमेतुन्ति एत्थ अलंसद्दो समत्थत्थो, पमसद्दोतुलनत्थोति आह ‘‘तुलयितुं समत्थो’’ति. कथेतवेति एत्थ तवेसद्दो अञ्ञत्थ येभुय्येन भाववाचको, इध पन कम्मवाचकोति आह ‘‘कथेतब्बे’’ति. विरद्धट्ठानकुसलोति विरद्धट्ठाने कुसलो.

अयं गाथा वुत्ताति सम्बन्धो. तन्ति कथेतब्बं. अयं हेत्थत्थोति अयं एव एत्थ गाथायं अत्थोति योजना. ‘‘गच्छन्ती’’ति इमिना वजन्तीति एत्थ वजधातुया गत्यत्थं दस्सेति. ‘‘अत्तनो आचरियवाद’’न्ति इमिना ‘‘सकं आदाय’’न्ति पदस्स अत्थं दस्सेति. आचरियवादो हि आदातब्बतो गहेतब्बतो आदायन्ति वुत्तो. तदनुरूपन्ति तस्स वत्थुस्स अनुरूपं. ब्याकरमानो भिक्खूति सम्बन्धो. अट्ठहि दूतङ्गेहीति ‘‘सोता च होति, सावेता च, उग्गहेता च, धारेता च, विञ्ञाता च, विञ्ञापेता, च कुसलो च सहितासहितस्स, नो च कलहकारको’’ति (चूळव. ३४७; अ. नि. ८.१६) एवं वुत्तेहि अट्ठहि दूतस्स अङ्गेहि. कस्स दूतेय्यकम्मन्ति आह ‘‘सङ्घस्सा’’ति. दूतस्स एतानि दूतेय्यानि, तानियेव कम्मानि दूतेय्यकम्मानि, तेसु. इदन्ति अत्थजाकं, वुत्तं होतीति योजना. अथ वा इदन्ति अयमत्थो. वुत्तं होतीति वुत्तो होति. पच्छिमनये लिङ्गविपल्लासोति दट्ठब्बो. आनेत्वा हवन्ति पूजेन्तीति आहवो दायका, तेसं आहूनं. आनेत्वा हुनितब्बं पूजेतब्बन्ति आहुति, तं आहुतिं. सङ्घस्स किच्चेसूति निद्धारणे भुम्मं. तेन वुत्तं ‘‘तस्स तस्स किच्चस्सा’’ति. करवचोति एत्थ ‘‘वचोकरो’’ति वत्तब्बे गाथाभावतो पदविपरियायवसेन ‘‘करवचो’’ति वुत्तोति आह ‘‘वचनं करोन्तो’’ति. ‘‘वचनकरणेना’’ति इमिना ‘‘न तेन मञ्ञती’’ति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेति.

आपज्जमानो भिक्खु आपत्ति होतीति योजना. तस्सा चाति एत्थ स्मावचनस्स स्सादेसो कातब्बो. यथाति येनाकारेन, विनयकम्माकारेनाति अत्थो. येसूति यत्तकेसु वत्थूसु. उभये एते विभङ्गाति सम्बन्धो. अस्साति भिक्खुस्स. आपत्तिवुट्ठानपदस्साति पदसद्दो कारणत्थो, भुम्मत्थे सामिवचनो च होतीति आह ‘‘आपत्तिवुट्ठानकारणे’’ति. ‘‘कुसलो’’ति इमिना छेको पण्डितो, कुच्छितं पापं विदति जानातीति कोविदोति वचनत्थेन कोविदो नामाति दस्सेति.

आचरन्तो भिक्खु गच्छतीति योजना. ‘‘वत्त’’न्ति इमिना ओसारणं तन्ति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेति. ‘‘या’’ति इमिना एतम्पीति एत्थ एतसद्दस्स अनियमनिद्देसभावं दस्सेति. सब्बत्थाति सब्बस्मिं कोसम्बकक्खन्धके.

इति कोसम्बकक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता.

इति समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय

महावग्गवण्णनाय

योजना समत्ता.

जादिलञ्छितनामेन, नेकानं वाचितो मया;

महावग्गखन्धकस्स, समत्तो योजनानयोति.

नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

पाचित्यादियोजना