४. राजायतनकथा

६. पाचीनकोणेति पुरत्थिमअस्से, पुब्बदक्खिणदिसाभागेति अत्थो. राजायतनरुक्खन्ति खीरिकारुक्खं. तेन खो पन समयेनाति एत्थ तसद्दस्स विसयं पुच्छित्वा दस्सेन्तो आह ‘‘कतरेन समयेना’’ति. निसिन्नस्स भगवतोति योजना. देवराजसद्दस्स अञ्ञे पजापतिआदयो देवराजानो निवत्तेतुं ‘‘सक्को’’ति वुत्तं. तन्ति हरीतकं. परिभुत्तमत्तस्सेव भगवतोति सम्बन्धो. निसिन्ने भगवति.

‘‘तेन खो पन समयेना’’ति इमिना येन समयेन भगवा राजायतनमूले निसीदि, तेन खो पन समयेनाति अत्थं दस्सेति. उक्कलजनपदतोति उक्कलनामका जनपदम्हा. यस्मिं देसे भगवा विहरति, तं देसन्ति योजना. एत्थाति ‘‘तं देसं अद्धानमग्गप्पटिपन्ना’’तिपदे. तेसन्ति वाणिजानं. ञातिसालोहितसद्दानं अञ्ञमञ्ञवेवचनत्ता ‘‘ञाती’’ति वुत्ते सालोहितसद्दस्स अत्थो सिद्धोति दस्सेतुं वुत्तं ‘‘ञातिभूतपुब्बा देवता’’ति. साति देवता. नेसन्ति वाणिजानं. ततोति अपवत्तनकारणा. तेति वाणिजा. इदन्ति अपवत्तनं. बलिन्ति उपहारं. तेसन्ति वाणिजानं. ‘‘सब्बिमधुफाणितादीहि योजेत्वा’’ति पदं पुब्बापरापेक्खं, तस्मा मज्झे वुत्तं. पतिमानेथाति एत्थ मान पूजायं पेमनेति धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १८ नकारन्तधातु) वुत्तत्ता पूजनपेमनं नाम अत्थतो उपट्ठहनन्ति आह ‘‘उपट्ठहथा’’ति. तं वोति एत्थ तंसद्दो पतिमाननविसयो, वोसद्दो तीसु वोसद्देसु तुम्हसद्दस्स कारियो वोसद्दो, सो च चतुत्थ्यत्थोति आह ‘‘तं पतिमानं तुम्हाक’’न्ति. वोकारो हि तिविधो तुम्हसद्दस्स कारियो, योवचनस्स कारियो, पदपूरणोति. तत्थ तुम्हसद्दस्स कारियो पञ्चविधो पच्चत्तउपयोगकरणसम्पदानसामिवचनवसेनाति. तत्थ तुम्हसद्दकारियो सम्पदानवचनो इधाधिप्पेतो. तेनाह ‘‘तुम्हाक’’न्ति. ‘‘य’’न्तिसद्दस्स विसयो पटिग्गहणत्थोति आह ‘‘यं पटिग्गहण’’न्ति. अस्साति भवेय्य. यो पत्तो अहोसीति योजना. अस्साति भगवतो. सोति पत्तो. सुजाताय आगच्छन्तिया एवाति सम्बन्धो. अनादरे चेतं सामिवचनं. तेनाति अन्तरधायहेतुना. अस्साति भगवतो. हत्थेसूति करणत्थे चेतं भुम्मवचनं. हत्थेहीति हि अत्थो. किम्हीति केन.

इतोति आसळ्हीमासजुण्हपक्खपञ्चमितो. एत्तकं कालन्ति एतं पमाणं एकूनपञ्ञासदिवसकालं. जिघच्छाति घसितुमिच्छा. पिपासाति पातुमिच्छा. अस्साति भगवतो. चेतसा-चेतोसद्दानं सम्बन्धापेक्खत्ता तेसं सम्बन्धं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अत्तनो’’ति च ‘‘भगवतो’’ति च. इमेहि सम्बन्धिसद्दानमसदिसत्ता सम्बन्धोपि असदिसोति दस्सेति. अत्तनोति चतुन्नं महाराजानं. समासोयेव अवयवीपधानो होति, वाक्यं पन अवयवपधानोयेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘चतूहि दिसाही’’ति. पाळियं ‘‘आगन्त्वा’’ति पाठसेसो योजेतब्बो. ‘‘सिलामये’’ति इमिना सिलामयमेव सेलामयन्ति अत्थं दस्सेति. इदन्ति ‘‘सेलामये पत्ते’’ति वचनं. येति मुग्गवण्णसिलामये पत्ते. ततोति इन्दनीलमणिमयपत्तउपनामनतो, परन्ति सम्बन्धो. तेसन्ति चतुन्नं महाराजानं. चत्तारोपि अधिट्ठहीति सम्बन्धो. यथाति येनाकारेन, अधिट्ठियमानेति योजना. एकसदिसोति एकंसेन सदिसो. अधिट्ठिते पत्तेति सम्बन्धो. पत्तेति च करणत्थे भुम्मवचनं. पत्तेन पटिग्गहेसीति हि अत्थो. पच्चग्घेति एत्थ एकारो स्मिंवचनस्स कारियोति आह ‘‘पच्चग्घस्मि’’न्ति. पटि अग्घन्ति पदविभागं कत्वा पटिसद्दो पाटेक्कत्थो, ‘‘अग्घ’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तेपि महग्घत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘पाटेक्कं महग्घस्मि’’न्ति. इमिना चत्तारो एकतो हुत्वा न महग्घा होन्ति, पाटेक्कं पन महग्घा होन्तीति दस्सेति. अथ वा सउपसग्गो पच्चग्घसद्दो अभिनवपरियायोति आह ‘‘अभिनवे’’ति. अभिनवोति च अचिरतनवत्थुस्स नामं. अचिरतनवत्थु अचिरतनत्ता अब्भुण्हं विय होति, तस्मा वुत्तं ‘‘अब्भुण्हे’’ति. ‘‘तङ्खणे निब्बत्तस्मि’’न्ति इमिना तमेवत्थं विभावेति. द्वेवाचिकातिपदस्स समासवसेन च तद्धितवसेन च निप्फन्नभावं दस्सेन्तो आह ‘‘द्वे वाचा’’तिआदि. पत्ताति एत्थ एको इतिसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो. इति तस्मा द्वेवाचिकाइति अत्थोति योजना. तेति वाणिजा. अथाति तस्मिं काले. तेति केसे. तेसन्ति वाणिजानं. परिहरथाति अत्तनो अभिवादनपच्चुट्ठानट्ठानन्ति पटिग्गहेत्वा, परिच्छिन्दित्वा वा हरथाति अत्थो. तेति वाणिजा. अमतेनेवाति अमतेन इव, अभिसित्ता इवाति योजना.