१. महाखन्धकं

१. बोधिकथा

एवूभतोविभङ्गस्स, कत्वान योजनानयं;

महावग्गखन्धकस्स, करिस्सं योजनानयं.

उभिन्नन्ति उभयेसं. पातिमोक्खानन्ति पातिमोक्खविभङ्गानं. पातिमोक्खगहणेन हेत्थ तेसं विभङ्गोपि गहितो अभेदेन वा उत्तरपदलोपवसेन वा. खन्धकन्ति पञ्ञत्तिसमूहं. खन्धसद्दो हेत्थ पञ्ञत्तिवाचको. विनयपञ्ञत्तियो वुच्चन्ति ‘‘खन्धो’’ति. तेसं समूहो खन्धको. अथवा खन्धोति रासि. खन्धसद्दो हि रासत्थवाचको. विनयपञ्ञत्तिरासि वुच्चति ‘‘खन्धो’’ति. ककारो पकासकवाचको. खन्धानं विनयपञ्ञत्तिरासीनं को पकासकोति खन्धको, तं खन्धकं. अयं पनेत्थ योजना – उभिन्नं पातिमोक्खानं सङ्गीतिसमनन्तरं खन्धकोविदा खन्धकेसु कुसला महाथेरा यं खन्धकं सङ्गायिंसु, तस्स खन्धकस्स दानि संवण्णनाक्कमो यस्मा सम्पत्तो, तस्मा तस्स खन्धकस्स अयं अनुत्तानत्थवण्णना होतीति.

ये अत्थाति सम्बन्धो. हिसद्दो पदालङ्कारो. येसन्ति पदानं. तेति ते अत्थे. भवेति भवेय्य, भवितुं सक्कुणेय्याति अत्थो. तेसन्ति अत्थानं. किन्ति किं पयोजनं. तेति अत्थे, ञातुन्ति सम्बन्धो. अथवा तेति अत्था, अवण्णिताति सम्बन्धो. तेसंयेवाति अत्थानमेव. अयं पनेत्थ योजना – पदभाजनीये येसं पदानं ये अत्था भगवता पकासिता, तेसं पदानन्ति पाठसेसो, ते अत्थे पुन वदेय्याम चे, कदा परियोसानं संवण्णनाय परिनिट्ठानं भवे, न भवेय्याति अधिप्पायो. ये चेव अत्था उत्ताना, तेसं संवण्णनाय किं पयोजनं, न पयोजनन्ति अधिप्पायो. अधिप्पायानुसन्धीहि च अधिप्पायेन च अनुसन्धिना च ब्यञ्जनेन च ये पन अत्था अनुत्ताना, ते अत्थे, अत्था वा अवण्णिता यस्मा ञातुं न सक्का, तस्मा तेसंयेव अत्थानं अयं संवण्णनानयो होतीति. इतिसद्दो परिसमापनत्थो.

१. ‘‘तेन…पे… वेरञ्जाय’’न्तिआदीसु (पारा. १) करणवचने विसेसकारणमत्थि विय, ‘‘तेन…पे… पठमाभिसम्बुद्धो’’ति एत्थ किञ्चापि नत्थीति योजना. असदिसोपमायं. किञ्चापिसद्दो गरहत्थजोतको, पन-सद्दो सम्भावनत्थजोतको. ‘‘करणवचनेनेवा’’ति एत्थ एवकारेन उपयोगवचनं वा भुम्मवचनं वा निवारेति. अभिलापोति अभिमुखं अत्थं लपतीति अभिलापो, सद्दो. आदितोति वेरञ्जकण्डतो. एतन्ति ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा उरुवेलाय’’न्तिआदिवचनं. ‘‘अञ्ञेसुपी’’ति वत्वा तमेवत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘इतो परेसू’’ति.

यदि विसेसकारणं नत्थि, किं पनेतस्स वचने पयोजनन्ति चोदेन्तो आह ‘‘किं पनेतस्सा’’तिआदि. एतस्साति ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा उरुवेलाय’’न्तिआदिवचनस्स. निदानदस्सनं पयोजनं नामाति योजना. तमेवत्थं विभावेतुमाह ‘‘या ही’’तिआदि. या पब्बज्जा चेव या उपसम्पदा च भगवतो अनुञ्ञाताति योजना. यानि च अनुञ्ञातानीति सम्बन्धो. तानीति पब्बज्जादीनि. अभिसम्बोधिन्ति अरहत्तमग्गञाणपदट्ठानं सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानं अरहत्तमग्गञाणञ्च. बोधिमहामण्डेति महन्तानं मग्गञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणानं पसन्नट्ठाने बोधिरुक्खमूलेति अत्थो. एवन्तिआदि निगमनं.

तत्थाति यं ‘‘तेन समयेन उरुवेलाय’’न्तिआदिवचनं वुत्तं, तत्थ. उरुवेलायन्ति एत्थ उरुसद्दो महन्तपरियायोति आह ‘‘महावेलाय’’न्ति. ‘‘वालिकरासिम्ही’’ति इमिना वेलासद्दस्स रासत्थं दस्सेति, कालसीमादयो निवत्तेति. यदि पन ‘‘उरू’’ति वालिकाय नामं, ‘‘वेला’’ति मरियादाय, एवञ्हि सति ननु उरुया वेलाति अत्थो दट्ठब्बोति आह ‘‘वेलातिक्कमनहेतु आहटा उरु उरुवेला’’ति. इमिना वेलाय अतिक्कमो वेला उत्तरपदलोपवसेन, वेलाय आहटा उरु उरुवेला पदविपरियायवसेनाति दस्सेति. एत्थाति ‘‘उरुवेलाय’’न्तिपदे. तमेवत्थं विभावेन्तो आह ‘‘अतीते किरा’’तिआदि. अनुप्पन्ने बुद्धे पब्बजित्वाति सम्बन्धो. तापसपब्बज्जन्ति इसिपब्बज्जं, न समणपब्बज्जं. कतिकवत्तन्ति करणं कतं, कतेन पवत्तं कतिकं, तमेव वत्तं कतिकवत्तं. अकंसु किराति सम्बन्धो. योति यो कोचि. अञ्ञोति अत्तना अपरो. सो आकिरतूति सम्बन्धो. पत्तपुटेनाति पण्णेन कतेन पुटेन. ततोति कतिकवत्तकरणतो. तत्थाति तस्मिं पदेसे. ततोति महावालिकरासिजननतो, परन्ति सम्बन्धो. नन्ति तं पदेसं. तन्ति महावालिकरासिं.

‘‘बोधिरुक्खमूले’’ति एत्थ अस्सत्थरुक्खस्स उपचारवसेन बोधीति नामलभनं दस्सेन्तो आह ‘‘बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाण’’न्तिआदि. इमिना चत्तारि सच्चानि बुज्झतीति बोधीति वचनत्थेन चतूसु मग्गेसु ञाणं बोधि नामाति दस्सेति. एत्थाति बोधिम्हि, बोधियं वा. समीपत्थे चेतं भुम्मवचनं. रुक्खोपीति पिसद्देन न मग्गञाणमेवाति दस्सेति. मूलेति आसन्ने. पठमाभिसम्बुद्धोति अनुनासिकलोपवसेन सन्धीति आह ‘‘पठमं अभिसम्बुद्धो’’ति. ‘‘हुत्वा’’ति इमिना ‘‘पठम’’न्तिपदस्स भावनपुंसकं दस्सेति. सब्बपठमंयेवाति सब्बेसं जनानं पठममेव अभिसम्बुद्धो हुत्वाति सम्बन्धो. एको एव पल्लङ्को एकपल्लङ्कोति अवधारणसमासं दस्सेन्तो आह ‘‘एकेनेव पल्लङ्केना’’ति. ‘‘सकिं…पे… आभुजितेना’’ति इमिना अवधारणफलं दस्सेति. पल्लङ्कोति च ऊरुबद्धासनं. विमुत्तिसुखं पटिसंवेदीति एत्थ तदङ्गादीसु (पटि. म. अट्ठ. १.१.१०४) पञ्चसु विमुत्तीसु पटिप्पस्सद्धिसङ्खाता फलसमापत्ति एवाधिप्पेताति आह ‘‘फलसमापत्तिसुख’’न्ति. फलसमापत्तीति अरहत्तफलसमापत्ति. सा हि विरुद्धेहि उपक्किलेसेहि मुच्चितट्ठेन विमुत्तीति वुच्चति, ताय सम्पयुत्तं सुखं विमुत्तिसुखं, चतुत्थज्झानिकं अरहत्तफलसमापत्तिसुखं. अथवा ताय जातं सुखं विमुत्तिसुखं, सकलकिलेसदुक्खूपसमसुखं. ‘‘पटिसंवेदयमानो’’तिइमिना ‘‘पटिसंवेदी’’ति एत्थ णीपच्चयस्स कत्तुत्थं दस्सेति. पुनप्पुनं सुट्ठु वदति अनुभवतीति पटिसंवेदी. पटिसंवेदी हुत्वा निसीदीति सम्बन्धो.

पच्चयाकारन्ति अविज्जादिपच्चयानं उप्पादाकारं. कस्मा पच्चयाकारो पटिच्चसमुप्पादो नामाति आह ‘‘पच्चयाकारो ही’’तिआदि. हीति सच्चं, यस्मा वा. ‘‘अञ्ञमञ्ञ’’न्तिइमिना ‘‘पटिच्चा’’तिपदस्स कम्मं दस्सेति, ‘‘सहिते’’तिइमिना संसद्दस्सत्थं. ‘‘धम्मे’’तिइमिना तस्स सरूपं. एत्थाति इमिस्सं विनयट्ठकथायं. तत्थाति ‘‘अनुलोमपटिलोम’’न्तिपदे, अनुलोमपटिलोमेसु वा. स्वेव पच्चयाकारो वुच्चतीति योजना. ‘‘अत्तना कत्तब्बकिच्चकरणतो’’तिइमिना अनुलोमसद्दस्स सभावत्थं दस्सेति. स्वेवाति पच्चयाकारो एव. तं किच्चन्ति अत्तना कत्तब्बं तं किच्चं. तस्स अकरणतोति अत्तना कत्तब्बकिच्चस्स अकरणतो. इमिना पटिलोमसद्दस्स सभावत्थं दस्सेति. पुरिमनयेनेवाति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना पुरिमनयेनेव. वाति अथवा. पवत्तियाति संसारपवत्तिया. अनुलोमोति अनुकूलो, अनुरूपो वा. इतरोति ‘‘अविज्जायत्वेवा’’तिआदिना वुत्तो पच्चयाकारो. तस्साति पवत्तिया. पटिलोमोति पटिविरुद्धो, एत्थाति ‘‘अनुलोमपटिलोम’’न्तिपदे. अत्थो दट्ठब्बोति एत्थ अत्थो एवाति सम्भवतो तस्स फलं वा ‘‘सद्दन्तरत्थापोहनेन सद्दो अत्थं वदती’’ति वचनतो (उदा. अट्ठ. १; दी. नि. टी. १.१; म. नि. टी. १.मुलपरियायसुत्तवण्णना; सं. नि. टी. १.१.ओघतरयसुत्तवण्णना; अ. नि. टी. १.१.रुपादिवग्गवण्णना) सद्दन्तरत्थापोहनं वा दस्सेन्तो आह ‘‘आदितो पना’’तिआदि. यावसद्दो अवधिवचनो. याव अन्तं पापेत्वाति सम्बन्धो. इतोति इमेहि वुत्तेहि द्वीहि अत्थेहि. ‘‘मनसाकासी’’ति एत्थ इकारलोपवसेन सन्धीति आह ‘‘मनसि अकासी’’ति. तत्थाति ‘‘मनसाकासी’’तिपदे. यथाति येनाकारेन. इदन्ति इमं आकारं. तत्थाति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिपाठे अवयवत्थो एवं वेदितब्बोति योजना. समासमज्झे तसद्देन पुब्बपदस्सेव लिङ्गवचनानि गहेतब्बानीति आह ‘‘अविज्जा च सा पच्चयो चा’’ति. वाक्ये पन तसद्देन परपदस्सेव लिङ्गवचनानि गहेतब्बानि. ‘‘अविज्जापच्चया’’तिपदं ‘‘सम्भवन्ती’’तिपदेन सम्बन्धितब्बन्ति आह ‘‘तस्मा अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्ती’’ति. सब्बपदेसूति ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्तिआदीसु सब्बेसु पदेसु.

यथा पनाति येनाकारेन पन. इदन्ति इमं आकारं. तत्थाति ‘‘अविज्जाय…पे… निरोधो’’तिआदिवाक्ये. अविज्जायत्वेवाति एत्थ ‘‘भद्दियोत्वेवा’’तिआदीसु विय ‘‘भद्दियो इति एवा’’ति पदच्छेदो कत्तब्बो, न एवं ‘‘अविज्जाय इति एवा’’ति, अथ खो ‘‘अविज्जाय तु एवा’’ति कातब्बोति आह ‘‘अविज्जाय तु एवा’’ति. ‘‘प अतिमोक्खं अतिपमोक्ख’’न्तिआदीसु (कङ्खा. अट्ठ. निदानवण्णना) विय उपसग्गब्यत्तयेन वुत्तं, एवमिध निपातब्यत्तयेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तत्थ एवसद्देन सत्तजीवादयो निवत्तेति. तुसद्दो पक्खन्तरत्थजोतको. अनुलोमपक्खतो पटिलोमसङ्खातं पक्खन्तरं मनसाकासीति अत्थो. असेसविरागनिरोधसद्दो अयुत्तसमासो, उत्तरपदेन च ततियासमासोति आह ‘‘विरागसङ्खातेन मग्गेन असेसनिरोधा’’ति. तत्थ असेससद्दं विरागसद्देन सम्बन्धमकत्वा निरोधसद्देन सम्बन्धं कत्वा अत्थस्स गहणं अयुत्तसमासो नाम. ‘‘मग्गेना’’तिइमिना विरागसद्दस्सत्थं दस्सेति. मग्गो हि विरज्जनट्ठेन विरागोति वुच्चति. सङ्खारनिरोधोति एत्थ मग्गेन निरोधत्ता अनुप्पादनिरोधो होतीति आह ‘‘सङ्खारानं अनुप्पादनिरोधो होती’’ति. अनुप्पादनिरोधोति च अनुप्पादेन निरोधो समुच्छेदवसेन निरुद्धत्ता. एवन्ति यथा अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो, एवं तथाति अत्थो. तत्थाति ‘‘एवमेतस्सा’’तिआदिवचने. केवलसद्दो सकलपरियायोति आह ‘‘सकलस्सा’’ति, अनवसेसस्साति अत्थो. अथवा सत्तजीवादीहि अमिस्सितत्ता अमिस्सत्थोति आह ‘‘सुद्धस्स वा’’ति. ‘‘सत्तविरहितस्सा’’ति इमिना सुद्धभावं दस्सेति. दुक्खक्खन्धस्साति एत्थ खन्धसद्दो रासत्थवाचकोति आह ‘‘दुक्खरासिस्सा’’ति.

एतमत्थं विदित्वाति एत्थ एतसद्दस्स विसयं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘य्वाय’’न्तिआदि. तत्थ ‘‘अविज्जादिवसेन…पे… निरोधो होती’’ति य्वायं अत्थो वुत्तोति योजना. समुदयो च होतीति सम्बन्धो. विदितवेलायन्ति पाकटवेलायं पसिद्धकालेति अत्थो. इमं उदानन्ति एत्थ इमसद्दो वुच्चमानापेक्खो. तस्मिं अत्थे विदिते सतीति योजना. पजाननतायाति पकारेन जाननभावस्स. सोमनस्सयुत्तञाणसमुट्ठानन्ति सोमनस्सेन एकुप्पादादिवसेन युत्तेन ञाणेन समुट्ठानं, युत्तं वा ञाणसङ्खातं समुट्ठानं उदानन्ति सम्बन्धो. तत्थ उदानन्ति केनट्ठेन उदानं? उदानट्ठेन, मोदनट्ठेन, कीळनट्ठेन चाति अत्थो. किमिदं उदानं नाम? पीतिवेगसमुट्ठापितो उदाहारो. यथा (उदा. अट्ठ. गन्थारम्भकथा) हि यं तेलादिमिनितब्बवत्थु मानं गहेतुं न सक्कोति विसन्दित्वा गच्छति, तं ‘‘अवसेको’’ति वुच्चति. यञ्च जलं तळाकं गहेतुं न सक्कोति, अज्झोत्थरित्वा गच्छति, तं ‘‘ओघो’’ति वुच्चति. एवमेवं यं पीतिवेगसमुट्ठापितं वितक्कविप्फारं हदयं सन्धारेतुं न सक्कोति, सो अधिको हुत्वा अन्तो असण्ठहित्वा वचीद्वारेन निक्खमन्तो पटिग्गाहकनिरपेक्खो उदाहारविसेसो ‘‘उदान’’न्ति वुच्चति. ‘‘अत्तमनवाचं निच्छारेसी’’ति इमिना उदधातुस्स उदाहारत्थं दस्सेति.

तस्साति उदानस्स अत्थो एवं वेदितब्बोति योजना. यदाति एत्थ दापच्चयस्स अत्थवाक्यं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मिं काले’’ति. हवेति ‘‘ब्यत्त’’न्ति इमस्मिं अत्थे निपातो. ब्यत्तं पाकटन्ति हि अत्थो. पातुभवन्तीति एत्थ पातुनिपातस्स अत्थस्स ‘‘हवे’’ति निपातेन वुत्तत्ता भूधातुस्सेव अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘उप्पज्जन्ती’’ति. अनुलोम पटिलोम पच्चयाकार पटिवेधसाधकाति अनुलोमतो च पटिलोमतो च पच्चयाकारस्स पटिविज्झनस्स साधका. बोधिपक्खियधम्माति बोधिया मग्गञाणस्स पक्खे भवा सत्ततिंस धम्मा. अथवा पातुनिपातेन सह ‘‘भवन्ती’’तिपदस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पकासन्ती’’ति. इमस्मिं नये हवेसद्दो एकंसत्थवाचको. हवे एकंसेनाति हि अत्थो. अभिसमयवसेनाति मग्गञाणवसेन. मग्गञाणञ्हि यस्मा अभिमुखं चत्तारि सच्चानि समेच्च अयति जानाति, तस्मा अभिसमयोति वुच्चति.

‘‘किलेससन्तापनट्ठेना’’ति इमिना आभुसो किलेसे तापेतीति आतापोति वचनत्थं दस्सेति. न वीरियसामञ्ञं होति, अथ खो सम्मप्पधानवीरियमेवाति आह ‘‘सम्मप्पधानवीरियवतो’’ति. इमिना आतापीति एत्थ ईपच्चयस्स वन्तुअत्थं दस्सेति. आरम्मणूपनिज्झानलक्खणेन चाति कसिणादिआरम्मणं उपगन्त्वा निज्झानसभावेन अट्ठसमापत्तिसङ्खातेन झानेन च. लक्खणूपनिज्झानलक्खणेन चाति अनिच्चादिलक्खणं उपगन्त्वा निज्झानसभावेन विपस्सनामग्गफलसङ्खातेन झानेन च. ‘‘बाहितपापस्सा’’ति इमिना बाहितो अणो पापो अनेनाति ब्राह्मणोति वचनत्थं दस्सेति. अणसद्दो हि पापपरियायो. ‘‘खीणासवस्सा’’ति इमिना तस्स सरूपं दस्सेति. अथस्साति अथ अस्स, तस्मिं काले ब्राह्मणस्साति अत्थो. या एता कङ्खा वुत्ताति सम्बन्धो. ‘‘को नु खो…पे… अवोचा’’तिआदिना (सं. नि. २.१२) नयेन च तथा ‘‘कतमं नु खो…पे… अवोचा’’तिआदिना (सं. नि. २.३५) नयेन च पच्चयाकारे वुत्ताति योजना. नो कल्लो पञ्होति अयुत्तो पञ्हो, दुप्पञ्हो एसोति अत्थो. तथाति एवं, ततो अञ्ञथा वा. या च सोळस कङ्खा (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) आगताति सम्बन्धो. अपटिविद्धत्ता कङ्खाति योजना. सोळस कङ्खाति अतीतविसया पञ्च, अनागतविसया पञ्च, पच्चुप्पन्नविसया छाति सोळसविधा कङ्खा. वपयन्तीति वि अपयन्ति, इकारलोपेनायं सन्धि. वित्यूपसग्गो धात्वत्थानुवत्तको, अपयन्ति – सद्दो अपगमनत्थोति आह ‘‘अपगच्छन्ती’’ति. ‘‘निरुज्झन्ती’’तिइमिना अपगमनत्थमेव परियायन्तरेन दीपेति. ‘‘कस्मा’’ति इमिना ‘‘यतो पजानाति सहेतुधम्म’’न्ति वाक्यस्स पुब्बवाक्यकारणभावं दस्सेति. सहेतुधम्मन्ति एत्थ सह अविज्जादिहेतुनाति सहेतु, सङ्खारादिको पच्चयुप्पन्नधम्मो. सहेतु च सो धम्मो चाति सहेतुधम्मोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अविज्जादिकेना’’तिआदि. ‘‘पटिविज्झती’’ति इमिना पजाना तीति एत्थ ञाधातुया अवबोधनत्थं दस्सेति, मारणतोसनादिके अत्थे निवत्तेति. इतीति तस्मा, वपयन्तीति योजना.

२. पच्चयक्खयस्साति पच्चयानं खयट्ठानस्स असङ्खतस्साति योजना. तत्राति दुतियउदाने. खीयन्ति पच्चया एत्थाति खयं, निब्बानन्ति आह ‘‘पच्चयानं खयसङ्खातं निब्बान’’न्ति. ‘‘अञ्ञासी’’ति इमिना अवेदीति एत्थ विदधातुया ञाणत्थं दस्सेति, अनुभवनलाभादिके निवत्तेति. तस्मा वपयन्तीति सम्बन्धो. वुत्तप्पकाराति पठमउदाने वुत्तसदिसा. धम्माति बोधिपक्खियधम्मा, चतुअरियसच्चधम्मा वा.

३. इमं उदानं उदानेसीति सम्बन्धो. येन मग्गेन विदितोति योजना. तत्राति ततियउदाने. सो ब्राह्मणो तिट्ठतीति सम्बन्धो. तेहि उप्पन्नेहि बोधिपक्खियधम्मेहि वा यस्स अरियमग्गस्स चतुसच्चधम्मा पातुभूता, तेन अरियमग्गेन वा विधूपयन्ति योजना. वुत्तप्पकारन्ति सुत्तनिपाते वुत्तप्पकारं. मारसेनन्ति कामादिकं दसविधं मारसेनं. ‘‘विधमेन्तो’’तिइमिना विधूपयन्ति एत्थ धूपधातुया विधमनत्थं दस्सेति, लिम्पनत्थादयो निवत्तेति. ‘‘विद्धं सेन्तो’’तिइमिना विधमेन्तोति एत्थ धमुधातुया धंसनत्थं दस्सेति, सद्दत्थादयो निवत्तेति. ‘‘सूरियोव ओभासय’’न्तिपदस्स ‘‘सूरियो इवा’’ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यथा’’तिआदि. सूरियोति आदिच्चो. सो हि यस्मा पठमकप्पिकानं सूरं जनेति, तस्मा सूरियोति वुच्चति. अब्भुग्गतोति अभिमुखं उद्धं आकासं गतो, अब्भं वा आकासं उग्गतो. अब्भसद्दो हि आकासपरियायो. आकासो हि यस्मा आभुसो भाति दिप्पति, तस्मा ‘‘अब्भ’’न्ति वुच्चति. अयं पनेत्थ ओपम्मसंसन्दनं – यथा सूरियो ओभासयन्तो तिट्ठति, एवं ब्राह्मणो सच्चानि पटिविज्झन्तो. यथा सूरियो अन्धकारं विधमेन्तो तिट्ठति, एवं ब्राह्मणो मारसेनम्पि विधूपयन्तोति.

एत्थाति एतेसु तीसु उदानेसु. पठमं उदानं उप्पन्नन्ति सम्बन्धो. इमिस्सा खन्धकपाळिया उदानपाळिं संसन्दन्तो आह ‘‘उदाने पना’’तिआदि. उदाने पन वुत्तन्ति सम्बन्धो. तन्ति उदाने वुत्तवचनं, वुत्तन्ति सम्बन्धो. अच्चयेनाति अतिक्कमेन, तमेवत्थं विभावेन्तो आह ‘‘तदा ही’’तिआदि. तदाति ‘‘स्वे आसना वुट्ठहिस्सामी’’ति रत्तिं उप्पादितमनसिकारकाले. भगवा मनसाकासीति सम्बन्धो. पुरिमा द्वे उदानगाथा आनुभावदीपिका होन्तीति योजना. तस्साति पच्चयाकारपजाननपच्चयक्खयाधिगमस्स. एकेकमेवाति अनुलोमपटिलोमेसु एकेकमेव. पठमयामञ्चाति अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं, निरन्तरं पठमयामकालन्ति अत्थो. इध पनाति इमस्मिं खन्धके पन. तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘भगवा ही’’तिआदि. तत्थ भगवा उदानेसीति सम्बन्धो. विसाखपुण्णमायाति विसाखाय युत्ताय पुण्णमाय. ‘‘अरुणो उग्गमिस्सती’’ति वत्तब्बसमयेति सम्बन्धो. सब्बञ्ञुतन्ति सब्बञ्ञुभावं, अनावरणञाणन्ति अत्थो. ततोति अरुणुग्गमनतो. तं दिवसन्ति भुम्मत्थे उपयोगवचनं, तस्मिं दिवसेति हि अत्थो. अच्चन्तसंयोगे वा, तं दिवसं कालन्ति हि अत्थो. एवं मनसि कत्वाति यथा तं दिवसं अनुलोमपटिलोमं मनसाकासि, एवं मनसि कत्वाति अत्थो. इतीति एवं. ‘‘बोधिरुक्खमूले…पे… निसीदी’’ति एवं वुत्तं तं सत्ताहन्ति योजना. तत्थेवाति बोधिरुक्खमूलेयेव.

२. अजपालकथा

४. न भगवाति एत्थ नकारो ‘‘उपसङ्कमी’’ति पदेन योजेतब्बो, न उपसङ्खमीति हि अत्थो. तम्हा समाधिम्हाति ततो अरहत्तफलसमापत्तिसमाधितो. अनन्तरमेव अनुपसङ्कमनं उपमाय आविकरोन्तो आह ‘‘यथा पना’’तिआदि. इच्चेवं वुत्तं न होतीति योजना. इदन्ति इदं अत्थजातं. एत्थाति ‘‘भुत्वा सयती’’ति वाक्ये. एवन्ति उपमेय्यजोतको. इधापीति इमिस्सं ‘‘अथ खो भगवा’’तिआदिपाळियम्पि. इदन्ति अयमत्थो दीपितो होतीति योजना. एत्थाति ‘‘अथ खो भगवा’’तिआदिपाठे.

अपरानिपीति पल्लङ्कसत्ताहतो अञ्ञानिपि. तत्राति ‘‘अपरानिपी’’तिआदिवचने. भगवति निसिन्ने सतीति योजना. किरसद्दो वित्थारजोतको. किं नु खोति परिवितक्कनत्थे निपातो. एकच्चानन्ति अप्पेसक्खानं एकच्चानं. तासन्ति देवतानं. बलाधिगमट्ठानन्ति बलेन तेजसा अधिगमट्ठानं. अनिमिसेहीति उम्मिसेहि. सत्ताहन्ति कम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं, अच्चन्तसंयोगे वा. एवञ्हि सति ‘‘काल’’न्ति कम्मं वेदितब्बं. तं ठानन्ति अनिमिसेहि अक्खीहि ओलोकियमानट्ठानं. अथाति अनिमिससत्ताहस्स अनन्तरे. रतनचङ्कमेति रतनमये चङ्कमे. तं ठानन्ति चङ्कमट्ठानं. ततोति चङ्कमसत्ताहतो. रतनघरन्ति रतनमयं गेहं. तत्थाति रतनघरे अभिधम्मपिटकं विचिनन्तोति सम्बन्धो. एत्थाति रतनघरे, अभिधम्मपिटके वा, निद्धारणे चेतं भुम्मवचनं. तं ठानन्ति अभिधम्मपिटकविचिननट्ठानं.

एवन्तिआदि पुब्बवचनस्स निगमवसेन पच्छिमवचनस्स अनुसन्धिनिदस्सनं. तेनाति अजपालानं निसीदनकारणेन. अस्साति निग्रोधस्स. ‘‘अजपालनिग्रोधोत्वेव नाम’’न्ति इमिना उपचारवसेन नामलभनं दस्सेति. अजपा ब्राह्मणा लन्ति निवासं गण्हन्ति एत्थाति अजपालो, उण्हकाले वा अन्तोपविट्ठे अजे अत्तनो छायाय पालेतीति अजपालो, अजपालो च सो निग्रोधो चेति अजपालनिग्रोधोति वचनत्थानिपि पकरणन्तरेसु (उदा. अट्ठ. ४) दस्सितानि. तत्रापीति अजपालनिग्रोधेपि. बोधितोति बोधिरुक्खतो. एत्थाति अजपालनिग्रोधे. भगवति निसिन्नेति योजना. तत्थाति ‘‘अथ खो अञ्ञतरो’’तिआदिवचने. सोति ब्राह्मणो. दिट्ठमङ्गलिको नामाति दिट्ठसुतमुतसङ्खातेसु तीसु मङ्गलिकेसु दिट्ठमङ्गलिको नाम किराति अत्थो. ‘‘मानवसेन…पे… वुच्चती’’ति इमिना ‘‘हुंहु’’न्ति करोतीति हुंहुङ्को, हुंहुङ्को जाति सभावो इमस्साति हुंहुङ्कजातिकोति वचनत्थं दस्सेति.

तेनाति ब्राह्मणेन. सिखाप्पत्तन्ति अग्गप्पत्तं. तस्साति उदानस्स. योति पुग्गलो, पटिजानातीति सम्बन्धो. ‘‘न दिट्ठमङ्गलिकताया’’ति इमिना अवधारणफलं दस्सेति. ‘‘बाहितपापधम्मत्ता’’ति इमिना बाहितो पापो धम्मो अनेनाति बाहितपापधम्मोति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘हुंहुङ्कारपहानेना’’ति इमिना नत्थि हुंहुङ्कारो इमस्साति निहुंहुङ्कोति वचनत्थं दस्सेति. रागादिकसावाभावेनाति इमिना नत्थि रागादिकसावो इमस्साति निक्कसावोति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘भावनानुयोगयुत्तचित्तताया’’ति इमिना यतं अनुयुत्तं अत्तं चित्तं इमस्साति यतत्तोति वचनत्थं दस्सेति. एत्थ हि यतसद्दो वीरियवाचको, यतधातुया निप्फन्नो, अत्तसद्दो चित्तपरियायो. यतसद्दस्स यमुधातुया च निप्फन्नभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सीलसंवरेन वा’’तिआदि. ‘‘सञ्ञतचित्तताया’’ति इमिना यमति संयमतीति यतं, यतं अत्तं चित्तं इमस्साति यतत्तोति वचनत्थं दस्सेति. सच्चानि विदन्ति जानन्तीति वेदानीति वचनत्थेन मग्गञाणानि वेदानि नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘चतुमग्गञाणसङ्खातेहि वेदेही’’ति. ‘‘चतुमग्गञाणसङ्खातान’’न्ति विभत्तिपरिणामं कत्वा ‘‘वेदान’’न्तिपदेन योजेतब्बो. अन्तन्ति निब्बानं. तञ्हि यस्मा सङ्खारानं अवसाने जातं, तस्मा अन्तन्ति वुच्चति. पुन अन्तन्ति अरहत्तफलं. तञ्हि यस्मा मग्गस्स परियोसाने पवत्तं, तस्मा अन्तन्ति वुच्चति. ‘‘मग्गब्रह्मचरियस्स वुसितत्ता’’ति इमिना वुसितं मग्गसङ्खातं ब्रह्मचरियं अनेनाति वुसितब्रह्मचरियोति वचनत्थं दस्सेति. धम्मेन ब्रह्मवादं वदेय्याति वुत्तवचनस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘ब्राह्मणो अहन्ति एतं वादं धम्मेन वदेय्या’’ति. धम्मेनाति भूतेन सभावेन. लोकेति एत्थ सत्तलोकोवाधिप्पेतोति आह ‘‘सकले लोकसन्निवासे’’ति.

३. मुचलिन्दकथा

५. अकालमेघोति एत्थ वप्पादिकालस्स अभावा न अकालो होति, अथ खो वस्सकाले असम्पत्तत्ता अकालोति आह ‘‘असम्पत्ते वस्सकाले’’ति. ‘‘उप्पन्नमेघो’’ति इमिना अकाले उप्पन्नो मेघो अकालमेघोति वचनत्थं दस्सेति. गिम्हानं पच्छिमे मासेति जेट्ठमूलमासे. तस्मिन्ति मेघे. सीतवातदुद्दिनीति एत्थ सीतेन वातेन दूसितं दिनं इमिस्सा वट्टलिकायाति सीतवातदुद्दिनीति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सा च पना’’तिआदि. सा च पन सत्ताहवट्टलिका सीतवातदुद्दिनी नाम अहोसीति सम्बन्धो. ‘‘समीपे पोक्खरणिया निब्बत्तो’’ति इमिना मुचलिन्दस्स समीपे निब्बत्तो मुचलिन्दोति वचनत्थं दस्सेति. मुचलिन्दोति च निचुलो. सो नीपोति च पियकोति च वुच्चति. नागस्स भोगो एकोपि सत्ताभुजत्ता ‘‘भोगेही’’ति बहुवचनवसेन वुत्तं. तस्मिन्ति नागराजे ठिते सतीति योजना. तस्साति नागराजस्स. तस्माति यस्मा भण्डागारगब्भपमाणं अहोसि, तस्मा. ठानस्स कारणं परिदीपेति अनेनाति ठानकारणपरिदीपनं ‘‘मा भगवन्तं सीत’’न्तिआदिवचनं. सोति नागराजा. हीति सच्चं. पाळियं ‘‘बाधयित्था’’ति किरियापदं अज्झाहरितब्बन्ति आह ‘‘मा सीतं भगवन्तं बाधयित्था’’ति. तत्थाति ‘‘मा भगवन्तं सीत’’न्तिआदिवचने. सत्ताहवट्टलिकाय सतीति सम्बन्धो. तम्पीति उण्हम्पि. नन्ति भगवन्तं. तस्साति नागराजस्स. उब्बिद्धन्ति उद्धं छिद्दं. विद्धछिद्दसद्दा हि परियाया. आकासं मेघपटलपटिच्छन्नं आसन्नं विय होति, मेघपटलविगमे दूरं विय उपट्ठाति, तस्मा वुत्तं ‘‘मेघविगमेन दूरीभूत’’न्ति. विगतवलाहकन्ति एत्थ विगतसद्दो अपगतत्थवाचको, वलाहकसद्दो मेघपरियायोति आह ‘‘अपगतमेघ’’न्ति. इन्दनीलमणि विय दिब्बतीति देवोति वचनत्थेन आकासो देवो नामाति आह ‘‘देवन्ति आकास’’न्ति. अत्तनो रूपन्ति अत्तनो नागसण्ठानं. इमिना सकवण्णन्ति एत्थ सकसद्दो अत्तवाचको, वण्णसद्दो सण्ठानवेवचनोति दस्सेति.

सुखो विवेकोति एत्थ तदङ्ग विक्खम्भन समुच्छेद पटिप्पस्सद्धिनिस्सरणविवेकसङ्खातेसु पञ्चसु विवेकेसु निब्बानसङ्खातो निस्सरणविवेको च कायचित्तउपधिविवेकसङ्खातेसु तीसु विवेकेसु निब्बानसङ्खातो उपधिविवेको च गहेतब्बोति आह ‘‘निब्बानसङ्खातो उपधिविवेको’’ति. ‘‘चतुमग्गञाणसन्तोसेना’’ति इमिना तुट्ठस्साति एत्थ पिण्डपातसन्तोसादिके निवत्तेति. सुतधम्मस्साति एत्थ सुतसद्दो विस्सुतपरियायोति आह ‘‘पकासितधम्मस्सा’’ति, पाकटसच्चधम्मस्साति अत्थो. पस्सतोति एत्थ मंसचक्खुस्स करणभावेन आसङ्का भवेय्याति आह ‘‘ञाणचक्खुना’’ति. ‘‘अकुप्पनभावो’’ति इमिना अब्यापज्जन्ति एत्थ ब्यापादसद्दस्स दोसवाचकभावो च ण्यपच्चयस्स भावत्थो च दस्सितो. एतेनाति ‘‘अब्यापज्ज’’न्तिपदेन. मेत्तापुब्बभागोति अब्यापज्जस्स पुब्बभागे मेत्ताय उप्पन्नभावो. पाणभूतेसु संयमोति एत्थ पाणभूतसद्दा वेवचनभावेन सत्तेसु एव वत्तन्तीति आह ‘‘सत्तेसु चा’’ति. करुणापुब्बभागोति संयमस्स पुब्बभागे करुणाय उप्पन्नभावो. याति या विरागता. अनागामिमग्गस्स कामरागस्स अनवसेसपहानत्ता वुत्तं ‘‘एतेन अनागामिमग्गो कथितो’’ति. याथावमानस्स अरहत्तमग्गेन निरुद्धत्ता वुत्तं ‘‘अस्मि…पे… कथित’’न्ति. इतोति अरहत्ततो.

४. राजायतनकथा

६. पाचीनकोणेति पुरत्थिमअस्से, पुब्बदक्खिणदिसाभागेति अत्थो. राजायतनरुक्खन्ति खीरिकारुक्खं. तेन खो पन समयेनाति एत्थ तसद्दस्स विसयं पुच्छित्वा दस्सेन्तो आह ‘‘कतरेन समयेना’’ति. निसिन्नस्स भगवतोति योजना. देवराजसद्दस्स अञ्ञे पजापतिआदयो देवराजानो निवत्तेतुं ‘‘सक्को’’ति वुत्तं. तन्ति हरीतकं. परिभुत्तमत्तस्सेव भगवतोति सम्बन्धो. निसिन्ने भगवति.

‘‘तेन खो पन समयेना’’ति इमिना येन समयेन भगवा राजायतनमूले निसीदि, तेन खो पन समयेनाति अत्थं दस्सेति. उक्कलजनपदतोति उक्कलनामका जनपदम्हा. यस्मिं देसे भगवा विहरति, तं देसन्ति योजना. एत्थाति ‘‘तं देसं अद्धानमग्गप्पटिपन्ना’’तिपदे. तेसन्ति वाणिजानं. ञातिसालोहितसद्दानं अञ्ञमञ्ञवेवचनत्ता ‘‘ञाती’’ति वुत्ते सालोहितसद्दस्स अत्थो सिद्धोति दस्सेतुं वुत्तं ‘‘ञातिभूतपुब्बा देवता’’ति. साति देवता. नेसन्ति वाणिजानं. ततोति अपवत्तनकारणा. तेति वाणिजा. इदन्ति अपवत्तनं. बलिन्ति उपहारं. तेसन्ति वाणिजानं. ‘‘सब्बिमधुफाणितादीहि योजेत्वा’’ति पदं पुब्बापरापेक्खं, तस्मा मज्झे वुत्तं. पतिमानेथाति एत्थ मान पूजायं पेमनेति धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १८ नकारन्तधातु) वुत्तत्ता पूजनपेमनं नाम अत्थतो उपट्ठहनन्ति आह ‘‘उपट्ठहथा’’ति. तं वोति एत्थ तंसद्दो पतिमाननविसयो, वोसद्दो तीसु वोसद्देसु तुम्हसद्दस्स कारियो वोसद्दो, सो च चतुत्थ्यत्थोति आह ‘‘तं पतिमानं तुम्हाक’’न्ति. वोकारो हि तिविधो तुम्हसद्दस्स कारियो, योवचनस्स कारियो, पदपूरणोति. तत्थ तुम्हसद्दस्स कारियो पञ्चविधो पच्चत्तउपयोगकरणसम्पदानसामिवचनवसेनाति. तत्थ तुम्हसद्दकारियो सम्पदानवचनो इधाधिप्पेतो. तेनाह ‘‘तुम्हाक’’न्ति. ‘‘य’’न्तिसद्दस्स विसयो पटिग्गहणत्थोति आह ‘‘यं पटिग्गहण’’न्ति. अस्साति भवेय्य. यो पत्तो अहोसीति योजना. अस्साति भगवतो. सोति पत्तो. सुजाताय आगच्छन्तिया एवाति सम्बन्धो. अनादरे चेतं सामिवचनं. तेनाति अन्तरधायहेतुना. अस्साति भगवतो. हत्थेसूति करणत्थे चेतं भुम्मवचनं. हत्थेहीति हि अत्थो. किम्हीति केन.

इतोति आसळ्हीमासजुण्हपक्खपञ्चमितो. एत्तकं कालन्ति एतं पमाणं एकूनपञ्ञासदिवसकालं. जिघच्छाति घसितुमिच्छा. पिपासाति पातुमिच्छा. अस्साति भगवतो. चेतसा-चेतोसद्दानं सम्बन्धापेक्खत्ता तेसं सम्बन्धं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अत्तनो’’ति च ‘‘भगवतो’’ति च. इमेहि सम्बन्धिसद्दानमसदिसत्ता सम्बन्धोपि असदिसोति दस्सेति. अत्तनोति चतुन्नं महाराजानं. समासोयेव अवयवीपधानो होति, वाक्यं पन अवयवपधानोयेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘चतूहि दिसाही’’ति. पाळियं ‘‘आगन्त्वा’’ति पाठसेसो योजेतब्बो. ‘‘सिलामये’’ति इमिना सिलामयमेव सेलामयन्ति अत्थं दस्सेति. इदन्ति ‘‘सेलामये पत्ते’’ति वचनं. येति मुग्गवण्णसिलामये पत्ते. ततोति इन्दनीलमणिमयपत्तउपनामनतो, परन्ति सम्बन्धो. तेसन्ति चतुन्नं महाराजानं. चत्तारोपि अधिट्ठहीति सम्बन्धो. यथाति येनाकारेन, अधिट्ठियमानेति योजना. एकसदिसोति एकंसेन सदिसो. अधिट्ठिते पत्तेति सम्बन्धो. पत्तेति च करणत्थे भुम्मवचनं. पत्तेन पटिग्गहेसीति हि अत्थो. पच्चग्घेति एत्थ एकारो स्मिंवचनस्स कारियोति आह ‘‘पच्चग्घस्मि’’न्ति. पटि अग्घन्ति पदविभागं कत्वा पटिसद्दो पाटेक्कत्थो, ‘‘अग्घ’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तेपि महग्घत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘पाटेक्कं महग्घस्मि’’न्ति. इमिना चत्तारो एकतो हुत्वा न महग्घा होन्ति, पाटेक्कं पन महग्घा होन्तीति दस्सेति. अथ वा सउपसग्गो पच्चग्घसद्दो अभिनवपरियायोति आह ‘‘अभिनवे’’ति. अभिनवोति च अचिरतनवत्थुस्स नामं. अचिरतनवत्थु अचिरतनत्ता अब्भुण्हं विय होति, तस्मा वुत्तं ‘‘अब्भुण्हे’’ति. ‘‘तङ्खणे निब्बत्तस्मि’’न्ति इमिना तमेवत्थं विभावेति. द्वेवाचिकातिपदस्स समासवसेन च तद्धितवसेन च निप्फन्नभावं दस्सेन्तो आह ‘‘द्वे वाचा’’तिआदि. पत्ताति एत्थ एको इतिसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो. इति तस्मा द्वेवाचिकाइति अत्थोति योजना. तेति वाणिजा. अथाति तस्मिं काले. तेति केसे. तेसन्ति वाणिजानं. परिहरथाति अत्तनो अभिवादनपच्चुट्ठानट्ठानन्ति पटिग्गहेत्वा, परिच्छिन्दित्वा वा हरथाति अत्थो. तेति वाणिजा. अमतेनेवाति अमतेन इव, अभिसित्ता इवाति योजना.

५. ब्रह्मयाचनकथा

७. भगवा उपसङ्कमीति सम्बन्धो. तस्मिन्ति अजपालनिग्रोधे. आचिण्णसमाचिण्णोति आचरितो सम्माचरितो, न एकस्स बुद्धस्स आचिण्णो, अथ खो सब्बबुद्धानं आचिण्णसमाचिण्णो, अतिआचिण्णो निच्चाचिण्णोति अत्थो. सङ्खेपेन वुत्तमत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘जानन्ति ही’’तिआदि. धम्मदेसनन्ति भगवतो धम्मदेसनं, धम्मदेसनत्थाय वा भगवन्तं, भगवन्तं वा धम्मदेसनं. ततोति याचनकारणा. हीति सच्चं, यस्मा वा. लोकसन्निवासो ब्रह्मगरुको यस्मा, इति तस्मा उप्पादेस्सन्तीति योजना. इतीतिआदि निगमनं.

तत्थाति परिवितक्कनाकारपाठे. ‘‘पञ्चकामगुणेसु अल्लीय’’न्तीति इमिना अल्लीयन्ति अभिरमितब्बट्ठेन लग्गन्ति एत्थाति आलया पञ्च कामगुणाति वचनत्थं दस्सेति. अल्लीयन्तीति लग्गन्ति. ‘‘पञ्च कामगुणे अल्लीयन्ती’’तिपि पाठो, एवं सति अल्लीयन्ति अभिरमितब्बट्ठेन सेवियन्तीति आलया पञ्च कामगुणाति वचनत्थो कातब्बो. अल्लीयन्तीति सेवन्ति. तेति पञ्च कामगुणा. ‘‘यदिद’’न्तिपदस्स यं इदन्ति पदविभागं कत्वा ‘‘य’’न्ति च ‘‘इद’’न्ति च सब्बनामपदन्ति आसङ्का भवेय्याति आह ‘‘यदिदन्ति निपातो’’ति. इमिना तीसु लिङ्गेसु द्वीसु च वचनेसु विनासं, विकारं वा विसदिसं वा नअयनत्ता नगमनत्ता अब्ययं नामाति दस्सेति, अत्थो पन सब्बनामत्थोयेवाति दट्ठब्बं. तस्साति ‘‘यदिद’’न्तिनिपातस्स, अत्थोति सम्बन्धो. ठानन्ति ‘‘ठानं’’इतिपदं. पटिच्चसमुप्पादन्ति ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’इतिपदं. अत्थोपि युत्तोयेवाति दट्ठब्बं. इमेसन्ति सङ्खारादीनं पच्चयुप्पन्नानं. पच्चयाति अविज्जादिकारणा. ‘‘इदप्पच्चया एवा’’ति इमिना इदप्पच्चयताति एत्थ तापच्चयस्स स्वत्थं दीपेति ‘‘देवता’’तिआदीसु (खु. पा. अट्ठ. एवमिच्चादिपाठवण्णना) विय.

सो ममस्स किलमथोति एत्थ तंसद्दस्स विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘या अजानन्तानं देसना नामा’’ति, इमिना ‘‘देसेय्यं, न आजानेय्यु’’न्ति द्विन्नमेव किरियापदानं तसद्दस्स विसयभावं दस्सेति, न एकस्स किरियापदस्स. सोति देसनासङ्खातो कायवचीपयोगो, इमिना वाक्यविसये तसद्दो उत्तरपदस्सेव लिङ्गवचनानि गण्हातीति दस्सेति, समासमज्झे पन तसद्दो पुब्बपदस्सेव लिङ्गवचनानि गण्हाति. तेन वुत्तं ‘‘अविज्जा च सा पच्चयो चा’’ति (उदा. अट्ठ. पठमबोधिसुत्तवण्णना) च ‘‘अभिधम्मो च सो पिटकञ्चा’’ति च (पारा. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा; ध. स. अट्ठ. निदानकथा) आदि. किलमथोति कायकिलमनहेतु. किलमति अनेनाति किलमथो. अस्साति भवेय्य. साति कायवचीपयोगसङ्खाता देसना. विहेसाति कायविहिंसाहेतु. विहिंसति इमायाति विहेसा. चित्तेन पन बुद्धानं किलमथो वा विहेसा वा नत्थि अरहत्तमग्गेन समुच्छिन्नत्ता. ‘‘पटिभंसू’’ति एत्थ पटीति कम्मप्पवचनीययोगत्ता ‘‘भगवन्त’’न्ति एत्थ साम्यत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘भगवतो’’ति. ‘‘अनु अच्छरिया’’ति इमिना ‘‘न अच्छरिया’’ति पदविभागं निवत्तेति, पुनप्पुनं अच्छरियाति अत्थो. पटिभंसूति एत्थ पटिसद्दो पटिभानत्थो, भाधातु खायनत्थोति आह ‘‘पटिभानसङ्खातस्स ञाणस्स गोचरा अहेसु’’न्ति. ‘‘गोचरा अहेसु’’न्ति इमिना खायनं नाम अत्थतो गोचरभावेन भवनन्ति दस्सेति.

मेति मम, मया वा, अधिगतं धम्मं पकासितुन्ति सम्बन्धो. अरियमग्गसोतस्स पटि पटिसोतन्ति वुत्ते निब्बानमेवाति आह ‘‘पटिसोतं वुच्चति निब्बान’’न्ति. निब्बानगामिन्ति अरियमग्गं. अरियमग्गो हि यस्मा निब्बानं गमयति, तस्मा निब्बानगामीति वुच्चति. तमोखन्धेनाति एत्थ तमसद्दो अविज्जापरियायो, खन्धसद्दो रासत्थोति आह ‘‘अविज्जारासिना’’ति. ‘‘अज्झोत्थटा’’ति इमिना आवुटाति एत्थ वुधातु आवरणत्थोति दस्सेति. अप्पोस्सुक्कतायाति एत्थ अपत्यूपसग्गो अभावत्थो, तापच्चयो भावत्थोति आह ‘‘निरुस्सुक्कभावेना’’ति.

८. लोकेति सत्तलोके. महाब्रह्मेति महाब्रह्मानो. अप्परजक्खजातिकाति एत्थ अप्पं रजं अक्खिम्हि एतेसन्ति अप्परजक्खा, अप्परजक्खा जाति सभावो एतेसन्ति अप्परजक्खजातिकाति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पञ्ञामये’’तिआदि. ‘‘पञ्ञामये’’ति इमिना मंसमयेति अत्थं निवत्तेति. एतेसन्ति सत्तानं. धम्मस्साति तुपच्चययोगे छट्ठीकम्मं. आपुब्बो ञाधातु पटिविज्झनत्थोति आह ‘‘पटिविज्झितारो’’ति.

संविज्जति मलं एतेसन्ति समला, पूरणकस्सपादिका छ सत्थारो, तेहि. ‘‘रागादीही’’ति इमिना मलसरूपं दस्सेति. अवापुरेतन्ति एत्थ अवपुब्बो च आपुब्बो च पुरधातु विवरणत्थोति आह ‘‘विवर एत’’न्ति. वकारस्स पकारं कत्वा ‘‘अपापुरेत’’न्तिपि पाठो. अमतसद्दस्स सलिलादयो निवत्तेतुं वुत्तं ‘‘निब्बानस्सा’’ति. इमे सत्ता सुणन्तूति सम्बन्धो. विमलेनाति एत्थ विसद्दो अभावत्थोति आह ‘‘अभावतो’’ति. इमिना नत्थि मलं एतस्साति विमलोति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘सम्मासम्बुद्धेना’’ति इमिना अञ्ञपदत्थसरूपं दस्सेति. अनुक्कमेन मग्गेन बुज्झितब्बन्ति अनुबुद्धन्ति वुत्ते चतुसच्चधम्मो गहेतब्बोति आह ‘‘चतुसच्चधम्म’’न्ति.

‘‘सेलमये’’ति इमिना सिलाय निब्बत्तो सेलोति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणेना’’ति इमिना समन्तचक्खुसरूपं दस्सेति. भगवा त्वम्पीति योजना. धम्मसद्दो पञ्ञापरियायोति आह ‘‘धम्ममयं पञ्ञामय’’न्ति. अपेतो सोको इमस्साति अपेतसोको, भगवा. सोकं अवतरतीति सोकावतिण्णा, जनता. सोकावतिण्णञ्च जातिजराभिभूतञ्चाति चसद्दो योजेतब्बो. इमिना चसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति दस्सेति.

‘‘भगवा’’तिपदं ‘‘वीरो’’तिआदीसु योजेतब्बं. ‘‘वीरियवन्तताया’’ति इमिना वीरं यस्सत्थीति वीरोति वचनत्थं दस्सेति. सद्दसत्थेसु आलपनपदेसु विग्गहो न कातब्बोति इदं आलपनावत्थं सन्धाय वुत्तं, इध पन तेसमत्थदस्सनत्थाय विग्गहो वुत्तोति दट्ठब्बं. ‘‘देवपुत्त…पे… विजितत्ता’’ति इमिना विजितो मारेहि संगामो अनेनाति विजितसङ्गामोति वचनत्थं दस्सेति. एत्थ च खन्धमारो मच्चुमारेन सङ्गहितो द्विन्नं मारानं एकतो विजितत्ता. ‘‘सत्तवाहो’’ति पठमक्खरेन च ‘‘सत्थवाहो’’ति दुतियक्खरेन च युत्तो. तत्थ सत्थवाहो वियाति ‘‘सत्थवाहो’’ति उपचारेन वुत्ते दुतियक्खरेन युत्तो, सत्ते वहहीति सत्तवाहोति मुख्यतो वुत्ते पठमक्खरेन युत्तो. इध पन पठमक्खरेन युत्तोति आह ‘‘सत्ते वहतीति सत्तवाहो’’ति. नत्थि इणं इमस्साति अणणो भगवा.

९. बुद्धचक्खुनाति एत्थ चक्खु दुविधं मंसचक्खुञाणचक्खुवसेन. तत्थापि मंसचक्खु दुविधं पसादचक्खुससम्भारचक्खुवसेन. तत्थ पसादरूपं पसादचक्खु नाम, भमुकट्ठिपरिच्छिन्नो मंसपिण्डो ससम्भारचक्खु नाम. ञाणचक्खु पन पञ्चविधं (पटि. म. अट्ठ. १.१.३) दिब्बधम्मपञ्ञाबुद्धसमन्तचक्खुवसेन. तत्थ दिब्बचक्खुअभिञ्ञाञाणं दिब्बचक्खु नाम, हेट्ठिममग्गत्तयं धम्मचक्खु नाम, अरहत्तमग्गञाणं पञ्ञाचक्खु नाम, इन्द्रियपरोपरियत्तञाणञ्च आसयानुसयञाणञ्च बुद्धचक्खु नाम, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं समन्तचक्खु नाम. इध पन ‘‘बुद्धचक्खुना’’ति वुत्तत्ता यथावुत्तद्वेञाणानियेवाति आह ‘‘इन्द्रिय…पे… ञाणेन चा’’ति. हीति सच्चं. येसन्ति सत्तानं. सद्धादीनीति आदिसद्देन वीरियसतिसमाधिपञ्ञिन्द्रियानि सङ्गण्हाति. तिक्खानीति तिखिणानि. मुदूनीति सुखुमतरानि. आकाराति कारणा. इमानि तीणि दुकानि बाहिरत्थसमासवसेन वुत्तानि. सुखेन विञ्ञापेतब्बाति सुविञ्ञापया, तथा दुविञ्ञापयाति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘ये कथितकारण’’न्तिआदि. परलोको च वज्जञ्च परलोकवज्जानि, तानि भयतो पस्सन्तीति परलोकवज्जभयदस्साविनोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘ये’’तिआदि. इमानि द्वे दुकानि कितवसेन वुत्तानि, इध पच्छिमदुके ‘‘न अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो’’ति दुतियपदं न वुत्तं, पटिसम्भिदामग्गपाळियं (पटि. म. १.१११) पन युगळवसेन वुत्तं. उप्पलानि एत्थ सन्तीति उप्पलिनीति वचनत्थेन गच्छो वा लता वा पोक्खरणी वा वनं वा ‘‘उप्पलिनी’’ति वुच्चति, इध पन ‘‘वन’’न्ति आह ‘‘उप्पलवने’’ति. निमुग्गानेव हुत्वाति सम्बन्धो. पोसयन्तीति वड्ढन्ति, इमिना अन्तोनिमुग्गानेव हुत्वा पोसयन्तीति अन्तोनिमुग्गपोसीनीति वचनत्थं दस्सेति. ‘‘उदकेन सम’’न्ति इमिना उदकेन समं समोदकं, समोदकं हुत्वा ठितानीति अत्थं दस्सेति. ‘‘अतिक्कमित्वा’’ति इमिना अच्चुग्गम्मातिपदस्स अतिउग्गन्त्वाति अत्थं दस्सेति.

पटिच्छन्नेन आरोपिताति पारुता, न पारुता अपारुता. अपारुता नाम अत्थतो विवरणाति आह ‘‘विवटा’’ति सोति अरियमग्गो. हीति सच्चं. पच्छिमपदद्वयेति गाथाय उत्तमपदद्वये. अयमेवत्थोति अयं वक्खमानो एवं अत्थो दट्ठब्बोति योजना. हीति वित्थारो. न भासिन्ति एत्थ उत्तमपुरिसत्ता ‘‘अह’’न्ति वुत्तं. ‘‘देवमनुजेसु’’ति वत्तब्बे एकसेसवसेन ‘‘मनुजेसू’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘देवमनुस्सेसू’’ति.

६. पञ्चवग्गियकथा

१०. ठानुप्पत्तियाति कारणेन उप्पत्तिया. निक्किलेसो जाति सभावो इमस्साति निक्किलेसजातिको. ‘‘ञाण’’न्ति अविसेसेन वुत्तेपि अत्थतो अनावरणञाणमेवाति आह ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाण’’न्ति. इतोति ‘‘धम्मं देसेस्सामी’’ति परिवितक्कदिवसतो, हेट्ठाति सम्बन्धो. देवता पन आळारस्स कालङ्करणमेव जानाति, न आकिञ्चञ्ञायतने निब्बत्तभावं. भगवा पन सब्बं जानाति, तेन वुत्तं ‘‘आकिञ्चञ्ञायतने निब्बत्तो’’ति. ‘‘परिहीनत्ता’’ति इमिना महाजानियोति एत्थ हाधातुया अत्थं दस्सेति. अस्साति आळारस्स. महती जानिअस्साति ‘‘महाजानिको’’ति वत्तब्बे ककारस्स यकारं कत्वा ‘‘महाजानियो’’ति वुत्तं. अक्खणेति ब्रह्मचरियवासाय अनोकासे, आकिञ्चञ्ञायतनेति अत्थो. हिय्योति अनन्तरातीताहे. सोपीति उदको रामपुत्तोपि. पिसद्दो आळारापेक्खो. तत्थ आळारो कालामो यावआकिञ्चञ्ञायतनझानलाभी होति, तस्मा आकिञ्चञ्ञायतने निब्बत्तो. उदको रामपुत्तो यावनेवसञ्ञानासञ्ञायतनझानलाभी होति, तस्मा नेवसञ्ञानासञ्ञायतने निब्बत्तोति दट्ठब्बं. ‘‘बहुकारा’’ति च ‘‘बहूपकारा’’ति च पाठस्स द्विधा युत्तभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘बहुकाराति बहूपकारा’’ति. पेसितत्तभावं मन्ति योजना. इमिना पहितत्तन्ति एत्थ अत्तसद्दो कायवाचकोति दस्सेति.

११. अन्तरासद्देन युत्तत्ता ‘‘गयं, बोधि’’न्ति एत्थ साम्यत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘गयाय च बोधिमण्डस्स चा’’ति.

गाथाय चतूसु सब्बसद्देसु दुतियो सब्बसद्दो अनवसेसत्थो, सेसा सावसेसत्थाति दस्सेन्तो आह ‘‘सब्बं तेभूमकधम्म’’न्तिआदि. वचनत्थो सुविञ्ञेय्योव. अरहत्तफलस्सापि तण्हाक्खयत्ता वुत्तं ‘‘तण्हाक्खये निब्बाने’’ति. सयंसद्दो अत्तपरियायो, अभिञ्ञायसद्दो तु त्वापच्चयन्तोति आह ‘‘अत्तनाव जानित्वा’’ति. ‘‘सब्बं चतुभूमकधम्म’’न्ति इमिना ञाधातुया कम्मं दस्सेति. ‘‘अयं मे आचरियो’’ति उद्दिसनाकारदस्सनं.

‘‘लोकुत्तरधम्मे’’ति इमिना लोकियधम्मे पन आचरियो (मि. प. ४.५.११) अत्थीति दस्सेति. पटिपुग्गलोति एत्थ पटिसद्दो पटिभागत्थोति आह ‘‘पटिभागपुग्गलो’’ति. सदिसपुग्गलो नाम नत्थीति अत्थो. सीतिभूतोति सीति हुत्वा भूतो, सीतिभावं वा पत्तो.

कासीनन्ति बहुवचनवसेन वुत्तत्ता जनपदानं नामं. जनपदसमूहस्स रट्ठनामत्ता वुत्तं ‘‘कासिरट्ठे’’ति. ‘‘नगर’’न्ति इमिना पुरसद्दो नगरपरियायोति दस्सेति. पटिलाभायाति पटिलाभापनत्थाय. ‘‘भेरि’’न्ति इमिना दुन्दुभिसद्दो भेरिवाचकोति दस्सेति. भेरि हि ‘‘दुंदु’’न्तिसद्देन उभि पूरणमेत्थाति दुन्दुभीति वुच्चति. दकाररकारानं संयोगं कत्वा दुन्द्रुभीतिपि पाठो अत्थि, सो अपाठोयेव. ‘‘पहरिस्सामी’’ति एत्थ पहारसद्देन आहञ्ञिन्ति एत्थ आपुब्बहनधातुया अत्थं दस्सेति, स्सामिसद्देन अज्जतनिइंविभत्तिया अनागतकाले पवत्तभावं, इतिसद्देन गमनाकारवाचकस्स इतिसद्दस्स लोपभावं दस्सेति.

अनन्तजिनोति अनन्तसङ्खातस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पदट्ठानभूतेन अरहत्तमग्गञाणेन सब्बकिलेसारीनं जितवा, एतेन फलूपचारेन अनन्तजिनभावं दस्सेति. हुवेय्य पावुसोति एत्थ ‘‘हुवेय्य अपि आवुसो’’ति पदविभागं कत्वा हुधातु सत्तत्थवाचको, अपिसद्दो एवंनामवाचकोति दस्सेन्तो आह आवुसो ‘‘एवं नाम भवेय्या’’ति. वकारस्स पकारं कत्वा ‘‘हुपेय्या’’ति पाठोपि युज्जतियेव.

१२. ‘‘अत्थाय पटिपन्नो’’ति इमिना बाहुल्लस्स अत्थाय पटिपन्नो बाहुल्लिकोति वचनत्थं दस्सेति. पधानतोति दुक्करचरियाय पदहनतो. ‘‘भट्ठो’’ति इमिना विब्भन्तोति एत्थ विपुब्बभमुधातुया अनवट्ठानत्थो नाम अत्थतो भट्ठोति दस्सेति. सोतन्ति एत्थ सोतसद्दस्स सोतविञ्ञाणादिवाचकत्ता ‘‘सोतिन्द्रिय’’न्ति वुत्तं. इरियायाति एत्थ इरियनं चरणं इरियाति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘दुक्करचरियाया’’ति. अभिजानाथ नोति एत्थ नोसद्दो नुसद्दत्थोति आह ‘‘अभिजानाथ नू’’ति. वाक्यन्ति वाचकं. सञ्ञापेतुन्तिपदस्स सञ्ञापनाकारं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अहं बुद्धो’’ति.

१३. इतोति ‘‘चक्खुकरणी’’तिआदितो. पदत्थतोति पदतो च अत्थतो च, पदानं अत्थतो वा. इतोति यथावुत्ततो. हीति सच्चं. सुत्तन्तकथन्ति सुत्तन्तवसेन वुत्तवचनं.

१८. देवताकोटीहीति ब्रह्मसङ्खाताहि देवताकोटीहि. पतिट्ठितस्स तस्स आयस्मतोति सम्बन्धो. साव एहिभिक्खुउपसम्पदाति योजना.

१९. दुतियदिवसे धम्मचक्खुं उदपादीति सम्बन्धो. ‘‘दुतियदिवसे’’तिआदि पाटिपददिवसं उपनिधाय वुत्तं. पक्खस्साति आसळ्हीमासकाळपक्खस्स. सब्बेव ते भिक्खूति योजना. अनत्तसुत्तेनाति अनत्तलक्खणसुत्तन्तेन (महाव. २०; सं. नि. ३.५९).

पञ्चमिया पक्खस्साति पक्खस्स पञ्चमिया. लोकस्मिन्ति सत्तलोके. ‘‘मनुस्सअरहन्तोति इमिना देवअरहन्तो बहूति दस्सेति.

७. पब्बज्जाकथा

३१. पोराणानुपोराणानन्ति पुराणे च अनुपुराणे च भवानं. एकसट्ठीति एको च सट्ठि च, एकेन वा अधिका सट्ठि एकसट्ठि.

तत्राति तेसु एकसट्ठिमनुस्सअरहन्तेसु. पुब्बयोगोति पुब्बे कतो उपायो, पुब्बूपनिस्सयोति अत्थो. वग्गबन्धेनाति समूहं कत्वा बन्धेन. तेति पञ्चपञ्ञास जना. झापेस्सामाति डय्हिस्साम. नीहरिंसूति गामतो नीहरिंसु. तेसूति पञ्चपञ्ञासजनेसु. पञ्च जने ठपेत्वाति सम्बन्धो. सेसाति पञ्चहि जनेहि अवसेसा. सोति यसो दारको. तेपीति चत्तारोपि जना. तत्थाति सरीरे. ते सब्बेपीति यसस्स मातापितुभरियाहि सद्धिं सब्बेपि ते सहायका. तेनाति पुब्बयोगेन.

आमन्तेसीति कथेसि.

३२. दिब्बेसु विसयेसु भवा दिब्बा लोभपासाति दस्सेन्तो आह ‘‘दिब्बा नामा’’तिआदि. लोभपासाति लोभसङ्खाता बन्धना. असवनताति एत्थ करणत्थे पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘असवनताया’’ति. परिहायन्तीति एत्थ केन परिहायन्तीति आह ‘‘विसेसाधिगमतो’’ति. विसेसाधिगमतोति मग्गफलसङ्खातस्स विसेसस्स अधिगमतो.

३३. अन्तं लामकं करोतीति अन्तकोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘लामका’’ति. ‘‘हीनसत्ता’’ति इमिना अन्तकस्स सरूपं दस्सेति. आमन्तनपदमेतं. तन्ति रागपासं. हीति सच्चं. सोति मारो पापिमा. अन्तलिक्खे चरन्तानं पञ्चाभिञ्ञानम्पि बन्धनत्ता अन्तलिक्खे चरति पवत्ततीति अन्तलिक्खचरोति वचनत्थेन रागपासो ‘‘अन्तलिक्खचरो’’ति मारेन पापिमता वुत्तो.

३४. नानाजनपदतोति एकिस्सापि दिसाय नानाजनपदतो. ‘‘अनुजानामि…पे… पब्बाजेथा’’तिआदिम्हि विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. पब्बाजेन्तेन भिक्खुना पब्बाजेतब्बोति सम्बन्धो. ये पटिक्खित्ता पुग्गलाति योजना. परतोति परस्मिं. ‘‘न भिक्खवे…पे… पब्बाजेतब्बो’’ति पाळिं (महाव. ८९) आदिं कत्वाति योजना. तेति पटिक्खित्तपुग्गले. सोपि चाति सोपि च पुग्गलो. अनुञ्ञातोयेव पब्बाजेतब्बोति सम्बन्धो. तस्स चाति पुग्गलस्स च, अथ वा तेसञ्च मातापितूनं. वचनविपल्लासो हेस. अनुजाननलक्खणं वण्णयिस्सामाति सम्बन्धो.

एवन्ति इमिना वुत्तनयेन. चसद्दो वाक्यसम्पिण्डनत्थो. सचे अच्छिन्नकेसो होति च, सचे एकसीमाय अञ्ञेपि भिक्खू अत्थि चाति अत्थो. अञ्ञेपीति अत्तना अपरेपि. भण्डूति मुण्डो, सोयेव कम्मं भण्डुकम्मं. तस्साति भण्डुकम्मस्स. ओकासोति पब्बज्जाय खणो. ‘‘ओकासं न लभती’’ति वत्वा तस्स कारणं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सचे’’तिआदि.

अवुत्तोपीति एत्थ पिसद्दो वुत्तो पन का नाम कथाति दस्सेति. उपज्झायं उद्दिस्स पब्बाजेतीति एत्थ पब्बज्जा चतुब्बिधा तापसपब्बज्जा परिब्बाजकपब्बज्जा सामणेरपब्बज्जा उपसम्पदपब्बज्जाति. तत्थ केसमस्सुहरणं तापसपब्बज्जा नाम वक्कलादिगहणतो पठममेव वजितब्बत्ता. इसिपब्बज्जातिपि तस्सायेव नामं. केसमस्सुहरणमेव परिब्बाजकपब्बज्जा नाम कासायादिगहणतो पठममेव वजितब्बत्ता. केसमस्सुहरणञ्च कासायच्छादनञ्च सामणेरपब्बज्जा नाम सरणगहणतो पठममेव वजितब्बत्ता. उपसम्पदपब्बज्जा तिविधा एहिभिक्खुउपसम्पदपब्बज्जा सरणगहणूपसम्पदपब्बज्जा ञत्तिचतुत्थवाचिकूपसम्पदपब्बज्जाति. तत्थ एहिभिक्खूपसम्पदपब्बज्जायं केसमस्सुहरणादि सब्बं एकतोव सम्पज्जति ‘‘एहि भिक्खू’’ति भगवतो वचनेन अभिनिप्फन्नत्ता. सरणगहणूपसम्पदपब्बज्जा सामणेरपब्बज्जसदिसायेव. केसमस्सुहरणञ्च कासायच्छादनञ्च सरणगहणञ्च ञत्तिचतुत्थवाचिकूपसम्पदपब्बज्जा नाम कम्मवाचागहणतो पठममेव वजितब्बत्ता. तत्थ सामणेरपब्बज्जं सन्धाय वुत्तं ‘‘उपज्झायं उद्दिस्स पब्बाजेती’’ति. उपज्झायं उद्दिस्साति उपज्झायस्स वेय्यावच्चकरट्ठाननियमं कत्वा. पब्बज्जाकम्मे अत्तनो इस्सरियमकत्वाति अत्थो. दहरेन भिक्खुना केसच्छेदनं कासायच्छादनं सरणदानन्ति तीणि किच्चानि कातब्बानियेव. केचि ‘‘सरणानि पन सयं दातब्बानी’’ति पाठं इधानेत्वा दहरेन भिक्खुना सरणानि न दातब्बानीति वदन्ति, तं न गहेतब्बं दहरस्स भिक्खुत्ता, भिक्खूनं पब्बाजेतुं लभनत्ता च. उपज्झायो चे केसच्छेदनञ्च कासायच्छादनञ्च अकत्वा पब्बज्जत्थं सरणानियेव देति, न रुहति पब्बज्जा पब्बज्जाय अकत्तब्बत्ता. कम्मवाचं सावेत्वा उपसम्पादेति, रुहति उपसम्पदा अपत्तचीवरानं उपसम्पदसिद्धितो, कम्मविपत्तिया अभावतो च. खण्डसीमन्ति उपचारसीमट्ठं बद्धसीमं. पब्बाजेत्वाति केसच्छेदनं सन्धाय वुत्तं ‘‘कासायानि अच्छादेत्वा’’ति कासायच्छादनस्स विसुं वुत्तत्ता. सामणेरस्स सरणदानस्स अरुहत्ता ‘‘सरणानि पन सयं दातब्बानी’’ति वुत्तं. पुरिसं पब्बाजेतुन्ति सम्बन्धो. हीति सच्चं. आणत्तियाति भिक्खूनं आणत्तिया. येन केनचीति गहट्ठपब्बजितेसु येन केनचि.

‘‘भब्बरूपो’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सहेतुको’’ति. सहेतुकोति मग्गफलानं उपनिस्सयेहि सह पवत्तो. यसस्सीति परिवारयसेन च कित्तियसेन च समन्नागतो. ओकासं कत्वापीति ओकासं कत्वा एव. सयमेवाति न अञ्ञो आणापेतब्बो. एत्तोयेवाति दस्सनट्ठानतोयेव. अस्साति पब्बज्जापेक्खस्स. खज्जु वाति कण्डुवनं वा. ‘‘कच्छु वा’’तिपि पाठो, पामं वाति अत्थो. पिळका वाति फोटा वा. एत्तकेनाति एतपमाणेन घंसित्वा न्हापनमत्तेन. अनिवत्तिधम्माति गिहिभावं अनिवत्तनसभावा. कतञ्ञूति कतस्सूपकारस्स जाननसीला. कतवेदिनोति कतञ्ञूपकारस्स वेदं पाकटं करोन्तो.

अनिय्यानिककथाति यावदत्थं सुपित्वा यावदत्थं भुञ्जीत्वा चित्तकेळिं करोन्तो अनुक्कण्ठितो विहराहीतिआदिका कथा. नकथेतब्बं दस्सेत्वा कथेतब्बं दस्सेन्तो आह ‘‘अथख्वस्सा’’ति. अस्साति पब्बज्जापेक्खस्स. आचिक्खनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘आचिक्खन्तेन चा’’तिआदि. वण्ण…पे… वसेनाति वण्णो च सण्ठानञ्च गन्धो च आसयो च ओकासो च, तेसं वसेन, आचिक्खितब्बन्ति सम्बन्धो. हीति फलजोतको, आचिक्खनस्स फलं वक्खामीति अत्थो. सोति पब्बज्जापेक्खो. पुब्बेति पुब्बभवे, पब्बजनतो पुब्बे वा. कण्टकवेधापेक्खो परिपक्कगण्डो विय ञाणं पवत्ततीति योजना. अस्साति पब्बज्जापेक्खस्स. इन्दासनीति सक्कस्स वजिरावुधो. सो हि इन्देन असीयति खिपीयतीति इन्दासनीति वुच्चति. इन्दासनि पब्बते चुण्णयमाना विय सब्बे किलेसे चुण्णयमानंयेवाति योजना. खुरग्गेयेवाति खुरस्स कोटियमेव. खुरकम्मपरियोसानेयेवाति अत्थो. हीति सच्चं. तस्माति यस्मा पत्ता, तस्मा. अस्साति पब्बज्जापेक्खस्स.

गिहिगन्धन्ति गेहे ठितस्स जनस्स गन्धं. अथापीति यदिपि अच्छादेतीति सम्बन्धो. अस्साति पब्बज्जापेक्खस्स. आचरियो वाति सरणदानाचरियो वा कम्मवाचाचरियो वा ओवादाचरियो वा. तंयेव वाति पब्बज्जापेक्खमेव वा. तेन भिक्खुनावाति आचरियुपज्झायभिक्खुना एव.

अनाणत्तियाति आचरियुपज्झायेहि अनाणत्तिया. इमिना आचरियुपज्झायेहि अनाणत्तेन येन केनचि निवासनादीनि न कातब्बानीति दस्सेति. भिक्खुनाति आचरियुपज्झायभिक्खुना. तस्सेवाति पब्बज्जापेक्खस्सेव. उपज्झायमूलकेति उपज्झायमूलके निवासनपारुपने. अयन्ति विनिच्छयो.

तत्थाति पब्बज्जूपसम्पदट्ठाने. तेसन्ति भिक्खूनं. अथाति वन्दापनतो पच्छा, वन्दापनस्स अनन्तरा वा. ‘‘एवं वदेही’’ति पाळिनयनिदस्सनमुखेन ‘‘यमहं वदामि, तं वदेही’’ति अट्ठकथानयं निदस्सेति. अथाति तदनन्तरं. अस्साति पब्बज्जापेक्खस्स, दातब्बानीति सम्बन्धो. एकपदम्पीति तीसु वाक्यपदेसु एकं वाक्यपदम्पि, नवसु वा विभत्यन्तपदेसु एकपदम्पि. एकक्खरम्पीति चतुवीसतक्खरेसु एकक्खरम्पि.

एकतो सुद्धियाति एकस्सेव कम्मवाचाचरियस्स ठानकरणसम्पत्तिया सुज्झनेन. उभतो सुद्धियावाति उभयेसं सरणदानाचरियसामणेरानं सुज्झनेन एव. ठानकरणसम्पदन्ति उरआदिट्ठानानञ्च संवुतादिकरणानञ्च सम्पदं. वत्तुन्ति ठानकरणसम्पदं वत्तुं. न सक्कोतीति वत्तुं न सक्कोतीति योजना.

इमानीति सरणानि. चसद्दो उपन्यासो, पनसद्दो पदालङ्कारो. एकसम्बन्धानीति एकतो सम्बन्धानि. अनुनासिकन्तं कत्वा दानकाले ‘‘बुद्धं’’इति ‘‘सरणं’’इति पदानञ्च ‘‘सरणं’’इति ‘‘गच्छामि’’इति पदानञ्च अन्तरा विच्छेदमकत्वा एकसम्बन्धमेव कत्वा दातब्बानीति वुत्तं होति. कस्मा तिण्णं पदानमन्तरा ब्यवधानस्स कस्सचि अक्खरस्स अभावतो. विच्छिन्दित्वाति विच्छेदं कत्वा. मकारन्तं कत्वा दानकाले तिण्णं पदानमन्तरा एकसम्बन्धमकत्वा विच्छिन्दित्वा एव कत्वा दातब्बानीति वुत्तं होति. कस्मा? तिण्णं पदानमन्तरा ब्यवधानस्स निस्सरस्स मकारस्स अत्थिभावतो. अन्धकट्ठकथायं वुत्तन्ति सम्बन्धो. तन्ति वचनं, ‘‘नत्थी’’तिपदे कत्ता, ‘‘न वुत्त’’न्तिपदे कम्मं. तथाति ‘‘अहं भन्ते बुद्धरक्खितो’’तिआदिना आकारेन, अवदन्तस्स सरणं न कुप्पति, बुकारदकारादीनं ब्यञ्जनानं ठानकरणसम्पदं हापेन्तस्सेव सरणं कुप्पतीति अधिप्पायो.

‘‘तिक्खत्तु’’न्ति इमिना सकिं वा द्विक्खत्तुं वा न वट्टतीति दीपेति. तिक्खत्तुतो अधिकं पन सहस्सक्खत्तुम्पि वट्टतियेव. तत्थाति तासु पब्बज्जाउपसम्पदासु. परतोति परस्मिं. साति उपसम्पदा. पब्बज्जा पन अनुञ्ञाता एवाति सम्बन्धो. परतोपीति पिसद्दो पुब्बापेक्खो. साति पब्बज्जा. एत्तावताति एत्तकेन केसच्छेदनकासायच्छादनसरणदानेन. हीति फलजोतको.

एसाति एसो सामणेरोति अत्थो. ‘‘गतिमा’’ति वत्वा तस्सत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पण्डितजातिको’’ति. अथाति एवं सति. अस्साति सामणेरस्स. तस्मिंयेव ठानेति सामणेरभूमियं ठितट्ठानेयेव. यथा भगवता उद्दिट्ठानि, तथा उद्दिसितब्बानीति योजना. एतन्ति ‘‘अनुजानामि…पे… जातरूप रजतपटिग्गहणा वेरमणी’’ति वचनं.

तन्ति अन्धकट्ठकथायं वुत्तवचनं. यथापाळियावाति एवसद्दो सन्निट्ठानत्थो, तेन यथापाळियाव उद्दिसितब्बानि. यथापाळिं विसज्जेत्वा अञ्ञथा एव उद्दिसितब्बानीति वादं निवारेति. यथापाळिं विसज्जेत्वा अञ्ञथा ‘‘पाणातिपाता वेरमणिं सिक्खापदं समादियामी’’ति उद्दिसन्तोपि निद्दोसोयेव. हीति सच्चं, यस्मा वा. तानीति सिक्खापदानि. यावाति यत्तकं कालं न जानाति, न कुसलो होतीति सम्बन्धो. सन्तिकावचरोयेवाति आचरियुपज्झायानं समीपे अवचारोव. अस्साति सामणेरस्स. कप्पियाकप्पियन्ति दससिक्खापदविनिमुत्तं कप्पियं परामासादिञ्च अकप्पियं अपरामासादिञ्च. तेनापीति सामणेरेनापि. नासनङ्गानीति लिङ्गनासनअङ्गानि. साधुकं सिक्खितब्बन्ति साधुकं असिक्खन्तस्स लिङ्गनासनञ्च दण्डकम्मनासनञ्च होतीति अधिप्पायो.

१०. दुतियमारकथा

३५. मय्हन्तिपदस्स ‘‘अनुप्पत्ता सच्छिकता’’तिपदेसु छट्ठीकत्तुभावं दस्सेन्तो आह ‘‘मया खोति अत्थो’’ति. ‘‘अथ वा’’तिआदिना ‘‘मय्ह’’न्तिपदस्स ‘‘योनिसो मनसिकारा, योनिसो सम्मप्पधाना’’तिपदेसु सम्बन्धभावं दस्सेति. ‘‘योनिसो मनसिकारा, योनिसो सम्मप्पधाना’’ति एत्थ कारणत्थे निस्सक्कवचनन्ति आह ‘‘तेन हेतुना’’ति. ‘‘पुना’’तिआदिना ‘‘मय्ह’’न्तिपदं ‘‘योनिसो मनसिकारा, योनिसो सम्मप्पधाना’’तिपदेसु साम्यत्थे सामिभावेन योजेत्वा पुन ‘‘अनुप्पत्ता, सच्छिकता’’ति पदेसु कत्तुत्थे सामिभावेन विभत्तिविपल्लासो कातब्बोति दस्सेति.

११. भद्दवग्गियकथा

३६. भद्दं रूपञ्च चित्तञ्च एतेसमत्थीति भद्दका. वग्गबन्धनं वग्गो उत्तरपदलोपेन, वग्गेन चरन्तीति वग्गिया. भद्दका च ते वग्गिया चाति भद्दवग्गिया ककारलोपेनाति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘भद्दवग्गिया’’तिआदि. ‘‘वोकारो निपातमत्तो’’ति इमिना तुम्हसद्दस्स च योवचनस्स च कारियभावं निवत्तेति. हीति सच्चं. तेति भद्दवग्गिया. इदन्ति पञ्चसीलरक्खनं. पुब्बकम्मन्ति पुब्बे उपचितं कुसलकम्मं.

१२. उरुवेलपाटिहारियकथा

३८. परियादियेय्यन्ति एत्थ दाधातुस्स परीति च आति च उपसग्गवसेन अभिभवनत्थोति आह ‘‘अभिभवेय्य’’न्ति.

३९. पच्छा पक्खित्ताति सङ्गीतितो परं पोत्थकारूळ्हेहि ठपिताति अत्थो.

४४. ‘‘एवं वदन्तो विय ओणतो’’ति इमिना ‘‘आहरहत्थो’’तिपदस्स तद्धितभावं दस्सेति. वित्थिण्णमुखत्ता मन्दं हीनं अतिमुखमेतासन्ति वचनत्थेन अग्गिकपाला मन्दामुखियोति वुच्चन्तीति आह ‘‘अग्गिभाजनानि वुच्चन्ती’’ति.

५१. यस्मा यो नागदमनकालो चिरं पतति पवत्तति, तस्मा सो चिरपतिकोति वुच्चति, तस्मा चिरपतिका पट्ठाय अभिप्पसन्नाति योजना. इति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘चिरकालतो पट्ठाया’’ति.

५२. सब्बत्थाति सब्बेसु ‘‘जटामिस्स’’न्तिआदिपदेसु. खारिकाजन्ति एत्थ कमण्डलुआदिका तापसपरिक्खारा खारीति वुच्चन्ति, खारिसङ्खातेन भारेन पूरितो काजो खारिकाजोति अत्थं एकदेसेन दस्सेन्तो आह ‘‘खारिभारो’’ति.

१३. बिम्बिसारसमागमकथा

५५. लट्ठिसद्दो तरुणरुक्खवाचको ‘‘अम्बलट्ठिकाय’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.२), इधापि तरुणतालरुक्खो लट्ठि नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘तालुय्याने’’ति. वटरुक्खेति निग्रोधरुक्खे. एत्थ ‘‘वट’’इति इमिना वटरुक्खो बहुमूलत्ता सुट्ठुं पतिट्ठातीति अत्थेन सुप्पतिट्ठो नामाति दस्सेति. ‘‘रुक्खे’’इति इमिना चेतियसद्दो चेतियरुक्खे वत्ततीति दस्सेति, देवालयञ्च थूपञ्च निवत्तेति. तस्साति वटरुक्खस्स. एतन्ति ‘‘सुप्पतिट्ठे चेतिये’’ति एतं नामं. लोकवोहारवसेन दससहस्ससङ्खाते सङ्ख्याविसेसे नीहरित्वा युज्जितब्बन्ति नियुतन्ति वचनत्थेन दससहस्सं नियुतं नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘एकनियुतं दससहस्सानी’’ति. ‘‘नहुत’’न्तिपि पाठो, सो अयुत्तो नहुतसङ्खातेन सङ्ख्याविसेसेन मिस्सीभावेन पसङ्गत्ता. तेसन्ति द्वादसनियुतानं ब्राह्मणगहपतिकानं.

‘‘किससरीरत्ता’’ति इमिना किसो को अत्ता एतेसन्ति किसकाति वचनत्थं दस्सेति. ककारो हेत्थ अत्तवाचको. ‘‘ओवादको’’ति इमिना ओवदानोति एत्थ युपच्चयो कत्तुत्थोति दस्सेति. गाथाबन्धत्ता अकारस्स दीघो. ‘‘अथ वा’’तिआदिना किसको हुत्वा अञ्ञे ओवदानो किसकोवदानोति वचनत्थं दस्सेति. इदन्ति इदं अत्थजातं, अयमत्थो वा. त्वं पहासीति सम्बन्धो. तन्ति तुवं. इति वुत्तं होतीति योजना.

कामित्थियोति एकारलोपवसेन सन्धीति आह ‘‘कामे इत्थियो चा’’ति. उपचीसूति एत्थ कामखन्धकिलेसअभिसङ्खारसङ्खातेसु चतूसु उपधीसु खन्धुपधि अधिप्पेतोति आह ‘‘खन्धुपधीसू’’ति.

कोचरहीति एत्थ कोसद्दो ‘‘को ते बलं महाराजा’’तिआदीसु (जा. २.२२.१८८०) विय क्वसद्दत्थोति आह ‘‘क्वचरही’’ति. निपातोयेवेस.

पदसद्दस्स चरणपदादयो निवत्तेतुं वुत्तं ‘‘निब्बानपद’’न्ति. ‘‘सन्तसभावताया’’तिआदिना सन्तो सभावो इमस्स पदस्साति सन्तं. नत्थि उपधयो एत्थाति अनुपधिकं. नत्थि किञ्चनमेत्थाति अकिञ्चनं. तीसु भवेसु न सञ्जतीति असत्तं. अञ्ञथा न भवतीति अनञ्ञथाभावि. अञ्ञेन केनचि न नेतब्बन्ति अनञ्ञनेय्यन्ति वचनत्थं दस्सेति. तेनाति ‘‘सन्त’’न्तिआदिपदेन. मेति मम, मनोति सम्बन्धो. एत्थ देवमनुस्सलोके मे मनो रतो नामाति किं वक्खामि. इति इममत्थं दस्सेतीति योजना.

५६. तञ्चाति सावकभावञ्च.

५७. अस्सासकाति एत्थ आपुब्बो सासधातु आपुब्ब सिसधातुना सदिसो, ‘‘मे’’ति छट्ठीयोगत्ता ण्वुपच्चयो च भावत्थोति आह ‘‘आसिसना’’ति. ‘‘पत्थना’’ति इमिना आपुब्बसिसधातुया अत्थं दस्सेति. अस्साति बिम्बिसाररञ्ञो. तत्थाति रतनत्तये. निच्छयगमनमेवाति ‘‘सरण’’इतिनिच्छयेन जाननमेव गतो. अत्तसन्निय्यातनन्ति अत्तनो अत्तानं रतनत्तये सन्निय्यातनं. इमिना अत्तसन्निय्यातन, पणिपात, तप्परायन, सिस्सभावूपगमनसङ्खातेसु चतूसु सरणगमनेसु (दी. नि. अट्ठ. १.२५०; म. नि. अट्ठ. १.५६; खु. पा. अट्ठ. १.सरणगमनगमकविभावना) अत्तसन्निय्यातनसरणगमनं दीपेति. अयन्ति बिम्बिसारो राजा. तन्ति नियतसरणतं. पणिपातगमनञ्चाति एत्थ पणीति करो. यथा हि पादपदसद्दा दीघरस्सवसेन हुत्वा चरणं वदन्ति, एवं पाणिपणिसद्दा करं वदन्ति. तस्मा वुत्तं ‘‘पणीति करो’’ति. पतनं पातो, पणिनो पातो पणिपातो. अत्थतो अञ्जलिपणमनन्ति वुत्तं होति. तस्स गमनञ्च गच्छन्तोति अत्थो. इमिना पणिपातसरणगमनं दीपेति. चसद्दो ‘‘पाकट’’न्ति एत्थापि योजेतब्बो. पाकटञ्च करोन्तोति हि अत्थो.

५८. सिङ्गीनिक्खसवण्णोति एत्थ सिङ्गीसङ्खातो निक्खो सिङ्गीनिक्खो, तेन समानो वण्णो एतस्साति सिङ्गीनिक्खसवण्णोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सिङ्गीसुवण्णनिक्खेन समानवण्णो’’ति. तत्थ ‘‘सुवण्ण’’इतिपदेन निक्खसद्दस्स सुवण्णत्थं दस्सेति, पञ्चसुवण्णादयो अत्थे निवत्तेति. ‘‘समान’’इतिपदेन सवण्णोति एत्थ सकारो समानसद्दस्सेव कारियोति दस्सेति. सब्बेसूति अखिलेसु चक्खादिइन्द्रियेसु. दन्तोति दमितो. इन्द्रियसंवरोति वुत्तं होति. तमेवत्थं पाकटं करोन्तो आह ‘‘भगवतो ही’’तिआदि.

५९. ओणीतो पत्ततो पाणि येनाति ओणीतपत्तपाणीति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पत्ततो चा’’तिआदि. ‘‘अपनीतपाणि’’न्ति इमिना ओणीतसद्दो अपनीतत्थो, पाणिसद्देन च सम्बन्धितब्बोति दस्सेति. ‘‘सल्लक्खेत्वा’’ति इमिना ‘‘भगवन्त’’न्ति इमं कम्मं ‘‘सल्लक्खेत्वा’’ति पाठसेसेन योजेतब्बन्ति दस्सेति. एकमन्तन्ति एत्थ अन्तसद्दो समीपदेसत्थो, कोटिदेसत्थो वा होति, उपयोगवचनञ्च भुम्मत्थे होतीति दस्सेन्तो आह ‘‘एकस्मिं पदेसे’’ति. अत्थिकपयोगे करणस्स सम्भवतो आह ‘‘बुद्धाभिवादनगमनेन वा धम्मस्सवनगमनेन वा’’ति. अप्पाकिण्णन्ति एत्थ अप्पसद्दो पटिसेधत्थोति आह ‘‘अनाकिण्ण’’न्ति. ‘‘अब्बोकिण्ण’’न्तिपि पाठो. अप्पनिग्घोसन्ति एत्थ ‘‘अप्पसद्द’’न्तिपदेन वचनसद्दस्स गहितत्ता इमिना पारिसेसनयेन नगरनिग्घोससद्दोयेव गहेतब्बोति आह ‘‘नगरनिग्घोससद्देन अप्पनिग्घोस’’न्ति. तीसु पाठेसु पठमेन पाठेन जनस्स वातो जनवातो, तेन विरहितं विजनवातन्ति विकप्पं दस्सेति. दुतियेन जनस्स वादो जनवादो, तेन विरहितं विजनवादन्ति विकप्पं दस्सेति. ततियेन जनस्स पातो सञ्चरणं जनपातो, तेन विरहितं विजनपातन्ति विकप्पं दस्सेति. रहस्सं करीयति एत्थाति राहस्सेय्यकं. मनुस्सानं राहस्सेय्यकं मनुस्सराहस्सेय्यकन्ति वचनत्थं दस्सेति ‘‘मनुस्सान’’न्तिआदिना.

१४. सारिपुत्तमोग्गल्लान पब्बज्जाकथा

६०. ‘‘तेति सारिपुत्तमोग्गल्लाना. अगमंसु किराति योजना. तत्राति गिरग्गसमज्जे. अथाति परिवितक्कनानन्तरं. तस्साति सञ्चयस्स. पारन्ति परतीरं. एत्थाति तुम्हाकं वादे. इदन्ति अयं वादो एत्तकोयेवाति अत्थो. योति यो कोचि. त्वञ्च अहञ्च अम्हे, तेसु. नामतुम्हसङ्खातेसु हि तीसु सद्देसु एकसेसेन कत्तब्बेसु पच्छिमस्सेव एकसेसो कातब्बो. तेनाति कतिककरणहेतुना.

संखेपेन वुत्तं वित्थारेन दस्सेन्तो आह ‘‘इदं ही’’तिआदि. अत्थीकेहीति अमतेन अत्थिकेहि. उपञ्ञातं मग्गन्ति अमतस्स मग्गो उपगन्त्वा ञातो. ञातो चेव उपगतो चाति सह उपसग्गेन पदं परिवत्तित्वा अत्थं कथेन्तो उपसग्गत्थो च धातुत्थो च विसुंयेव होतीति ञापेति. अत्थिकेहि अम्हेहि उपञ्ञातं निब्बानं मग्गं मग्गन्तो अनुबन्धेय्यन्ति वा दस्सेन्तो आह ‘‘अथ वा’’तिआदि. मग्गफलपच्चवेक्खणञाणेहि उपगन्त्वा ञातब्बन्ति उपञ्ञातं निब्बानं. मग्गधाथुया अन्वेसनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘परियेसन्तो’’ति.

सारिपुत्तोपि पञ्हं पुच्छीति सम्बन्धो. कमण्डलुतोति कुण्डिकतो. अत्तनो च परेसञ्च अकथनेन अन्तरे विवरं पटिसन्दहतीति पटिसन्धारो, तं. एत्थाति ‘‘न त्याहं सक्कोमी’’तिपदे. अधिप्पायो एवं वेदितब्बोति योजना. एत्तकन्ति एत्तकं पञ्हं. इमस्साति परिब्बाजकस्स. अविसयभावन्ति अत्तनो अविसयभावं.

हेतुं पटिच्च भवन्तीति हेतुप्पभवाति वचनत्थेन पञ्चक्खन्धा हेतुप्पभवा नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘हेतुप्पभवा नाम पञ्चक्खन्धा’’ति. तेनाति ‘‘ये धम्मा हेतुप्पभवा’’ति पदेन. अस्साति सारिपुत्तपरिब्बाजकस्स. ‘‘तेसं हेतु नाम समुदयसच्च’’न्ति इमिना हिनोति एतस्मा फलन्ति हेतूति वचनत्थेन समुदयसच्चं हेतु नामाति दस्सेति. तञ्चाति समुदयसच्चञ्च. तेसन्ति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘उभिन्नम्पि सच्चान’’न्ति. अपवत्तिवसेन निरुज्झति एत्थाति निरोधो. तञ्चाति निरोधञ्च. तेनाति ‘‘तेसञ्च यो निरोधो’’तिपदेन. अस्साति सारिपुत्तपरिब्बाजकस्स. एत्थाति इमिस्सं गाथायं, चतूसु सच्चेसु वा. नयतोति नानन्तरिकनयतो, अविनाभावनयतो वा, नेत्तिदेसनाहारनयतो वा. तमेवत्थं पाकटं करोन्तो आह ‘‘निरोधे ही’’तिआदि. एकदेससरूपेकसेसनयेन वा मग्गसच्चं गहेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘अथ वा’’तिआदि. निरोधो च निरोधूपायो च निरोधोति एकदेससरूपेकसेसो कातब्बो. तेसञ्चाति एत्थ अवुत्तसम्पिण्डनत्थेन चसद्देन मग्गसच्चं गहेतब्बन्तिपि वदन्ति. अयं नयो अट्ठकथायं न वुत्तो. तमेवत्थन्ति चतुसच्चसङ्खातं तमेवत्थं. पटिपादेन्तोति निगमेन्तो.

‘‘सचेपी’’ति इमिना यदीति पदस्सत्थं वण्णेति. ‘‘एत्तकमेवा’’ति इमिना तावदेवाति पदस्सत्थं वण्णेति. ‘‘इतो उत्तरि नत्थी’’ति इमिना एवकारस्स फलं दस्सेति. इतोति सोतापत्तिफलतो. ‘‘इदं…पे… पत्तब्ब’’न्ति इमिना ‘‘एत्तकमेवा’’ति पदस्स अत्थसरूपं दस्सेति. ‘‘एसो एव धम्मो’’ति इमिना ‘‘एसेव धम्मो’’तिपदस्स अत्थं वण्णेति. पच्चब्यत्थाति पतिअवपुब्बो इधातु पटिविद्धत्थोति आह ‘‘पटिविद्धत्था’’ति. तुम्हेहीति अस्सजित्थेरं सन्धायाह. इमिना ‘‘पच्चब्यत्था’’ति एत्थ हिय्यत्तनीपरस्सपदमज्झिमपुरिसबहुवचनत्थविभत्तिं दीपेति. कप्पनहुतेहीति कप्पानं नहुतेहि, कोटिपकोटिसतसहस्सानं सतेहि नहुतेहीति अत्थो. अब्भतीतन्ति अभिअतीतं. अम्हेहि अदिट्ठमेव हुत्वा अतिक्कमापितन्ति अत्थो.

६२. आरम्मणभूतस्स निब्बानस्स गम्भीरत्ता आरम्मणिकभूतं ञाणम्पि गम्भीरमेवाधिप्पेतन्ति आह ‘‘गम्भीरस्स च ञाणस्सा’’ति. यथा हि सण्हवत्थस्स सिब्बनत्थाय सण्हसूचि अधिप्पेताति. उपधीनं सम्मा खयट्ठेन निब्बानं उपधिसङ्खयं नामाति आह ‘‘उपधिसङ्खयेति निब्बाने’’ति. तदारम्मणायाति तंनिब्बानारम्मणाय. विमुत्तियाति फलविमुत्तिया. सावकपारमीञाणेति अग्गसावकपारमीञाणे. तेसूति सारिपुत्तमोग्गल्लानेसु. अड्ढमासेन अरहत्ते पतिट्ठितोति सम्बन्धो.

अतीतेति कप्पसतसहस्साधिके असङ्ख्येय्यमत्थके. तस्साति बुद्धस्स सन्तिके अग्गसावकभावं पत्थेसीति योजना. अस्समेति मुनीनं ठाने. तञ्हि आ कोधं, आ भुसो वा रागादयो समेन्ति एत्थाति अस्समोति वुच्चति, तस्मिं. पत्थयित्वा च पेसेसीति सम्बन्धो. तत्थाति नीलुप्पलमण्डपे. तेसूति तापससेट्ठीसु.

६३. येसन्ति कुलानं. ‘‘विधवभावाया’’ति इमिना विधवाय भावो वेधब्यन्ति वचनत्थं दस्सेति. विधवाति च पतिसुञ्ञा. सा हि धवेन विगताति ‘‘विधवा’’ति च, विगतो धवो इमिस्साति ‘‘विधवा’’ति च वुच्चति. उभयेनापीति पुत्तपब्बज्जपतिपब्बज्जसङ्खातेन दुविधेनपि.

सञ्चयानीति एत्थ निस्सयूपचारेन निस्सये निस्सितूपचारो होतीति आह ‘‘सञ्चयस्स अन्तेवासिकानी’’ति. अथ वा णपच्चयो तस्सेदमत्थे होतीति आह ‘‘सञ्चयस्स अन्तेवासिकानी’’ति. ‘‘मगधान’’न्ति बहुवचनवसेन वुत्तत्ता जनपदस्स नामन्ति आह ‘‘मगधानं जनपदस्सा’’ति. गिरिब्बजन्ति एत्थ वजो वियाति वजो, गिरि. वजसदिसो गिरि एत्थाति गिरिब्बजं पदहेट्ठुपरियवसेन, नगरं. ‘‘महावीरियवन्तो’’ति इमिना महन्तो वीरो एतेसं तथागतानन्ति महावीराति वचनत्थं दस्सेति. धम्मेन नयमानानं का उसूया विजानतन्ति एत्थ कच्चायननयेन (कच्चायने २७७ सुत्ते) उसूयपयोगे सम्पदानं होतीति आसङ्का भवेय्याति आह ‘‘भुम्मत्थे सामिवचनं, उपयोगत्थे वा’’ति. विजानन्तानन्ति विजानन्तेसु तथागतेसु, विजानन्ते वा.

१५. उपज्झायवत्तकथा

६४. अनुपज्झायकाति एत्थ वज्जावज्जं उपगन्त्वा झायतीति उपज्झायो, सो नत्थि एतेसन्ति अनुपज्झायकाति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘वज्जावज्ज’’न्तिआदि. ‘‘पिण्डाय चरणकपत्त’’न्ति इमिना पिण्डाय उद्दिस्स, उट्ठहित्वा वा तिट्ठति अनेनाति उत्तिट्ठो, सोयेव पत्तो उत्तिट्ठपत्तोति अत्थं दस्सेति. ‘‘उत्तिट्ठे न पमज्जेय्या’’तिआदीसु (ध. प. १६८) पन पिण्डाय चरणं ‘‘उत्तिट्ठ’’न्ति वुच्चति. तस्मा तत्थ पिण्डाय उद्दिस्स, उट्ठहित्वा वा तिट्ठनं उत्तिट्ठन्ति वचनत्थो कातब्बो. ‘‘पिण्डाय चरणपत्त’’न्ति इदं वचनं ‘‘तस्मिञ्हि मनुस्सा उच्छिट्ठसञ्ञिनो’’तिपदं लङ्घित्वा ‘‘तस्मा उत्तिट्ठपत्तन्ति वुत्त’’न्तिपदेन योजेतब्बं, तस्मा पिण्डाय चरणकपत्तत्ता उत्तिट्ठपत्तन्ति वुत्तन्ति वुत्तं होति. तस्मिं मनुस्सा किंसञ्ञिनोति आह ‘‘तस्मिञ्हि मनुस्सा उच्छिट्ठसञ्ञिनो’’ति. तस्मिञ्हि तस्मिं एव उत्तिट्ठपत्ते पब्बजितानं परिभोगभावेन मनुस्सेहि अवसज्जितब्बत्ता, अवछड्डेतब्बत्ता वा मनुस्सा उच्छिट्ठसञ्ञिनो होन्तीति योजना. पब्बजितानं पिण्डाय चरणकपत्तत्ता उत्तिट्ठपत्तन्ति वुत्तं, मनुस्सानं पन अवसज्जितपत्तत्ता उच्छिट्ठपत्तन्ति वुत्तन्ति अधिप्पायो. उत्तिट्ठ पत्तन्तिपदं वाक्यमेव, न समासोतिपि दस्सेन्तो आह ‘‘अथ वा’’तिआदि. ‘‘उट्ठहित्वा’’ति इमिना उत्तिट्ठाति एत्थ त्वालोपोति दस्सेति. ‘‘गहेतु’’न्ति इमिना पाठसेसं दस्सेति. गेहसितपेमवसेनाति गेहे निस्सितपेमवसेन, मेत्तापुब्बङ्गमपेमवसेनाति अत्थो. सगारवा हुत्वा सप्पतिस्सा हुत्वा विहरन्ताति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘उपट्ठपेत्वा’’ति. ‘‘सभागजीविका’’ति इमिना सभागवुत्तिकाति एत्थ वुत्तिसद्दो जीविकत्थोयेव, न विवरणाद्यत्थोति दस्सेति. उपज्झायभावं सम्पटिच्छति एतेहीति उपज्झायभावसम्पटिच्छनानि, तानियेव वेवचनानि उपज्झायभावसम्पटिच्छनवेवचनानि. तिक्खत्तुन्ति उक्कट्ठवसेन वुत्तं, सकिम्पि वट्टतियेव. पदस्स वसेन विञ्ञापेतीति सम्बन्धो. हीति सच्चं. एत्थाति उपज्झायगहणट्ठाने. यदिदं वाचाय वा सावनं, यदिदं कायेन वा अत्थविञ्ञापनं अत्थि, इदमेव सावनअत्थविञ्ञापनमेव उपज्झायगहणन्ति योजना. साधूति सम्पटिच्छनन्ति उपज्झायेन पञ्चसु पदेसु यस्मिं किस्मिंचि वुत्ते सद्धिविहारिकस्स ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छनं. तन्ति केसञ्चि वचनं. हीति सच्चं, यस्मा वा. एत्थाति उपज्झायगहणे. ‘‘न सम्पटिच्छनं अङ्ग’’न्ति इमिना आयाचनदानानियेव अङ्गानि नामाति दस्सेति. सद्धिविहारिकेनापि ञातुन्ति सम्बन्धो. इमिना पदेनाति ‘‘साधू’’ति इमिना पदेन.

तत्रायं सम्मावत्तनाति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘यं वुत्तं सम्मा वत्तितब्ब’’न्ति. इमिना किरियाविसयभावमेव दीपेति, न दब्बविसयभावं. अयन्ति वुच्चमाना. अस्साति सद्धिविहारिकस्स. धोतपादपरिहरणत्थायाति धोतस्स पादस्स पंसुमक्खनादीनं परिहरणत्थाय. ताति उपाहनायो. कालस्सेवाति पच्चूसकालतोयेव, निस्सक्कत्थे चेतं सामिवचनं. ततोति तेहि तीहि दन्तकट्ठेहि, विभत्तअपादानमेतं. तेसु वा तीसु दन्तकट्ठेसु. यन्ति यं दन्तकट्ठं. अथाति तस्मिं गहणे.

ततोति सीतुण्होदकेहि, सीतुण्होदकेसु वा. वळञ्जेतीति परिभुञ्जति. उदकन्ति मुखधोवनोदकं. ‘‘वच्चकुटितो’’ति इमिना पस्सावकुटीपि गहेतब्बा. एवन्ति सम्मज्जियमाने. असुञ्ञन्ति जनसद्दतो अतुच्छं. आसनन्ति थेरस्स आसनं. तस्मिन्ति आसने. निसिन्नस्स थेरस्स वत्तं कातब्बन्ति सम्बन्धो. उक्लापो अस्मिं देसे अत्थीति उक्लापोति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘केनचि कचवरेन संकिण्णो’’ति. एत्थ च सङ्कारो उच्छिट्ठो कलापो समूहो उक्लापोति वचनत्थेन उक्लापोति वुच्चति. कचीयति बन्धीयति अस्मिं देसेति कचो, सो वरीयति इच्छीयति अनेनाति कचवरोति वचनत्थेन कचवरोति वुच्चति. हत्थेनपीति एत्थ पिसद्दो पिलोतिकेनपीतिआदिं सङ्गण्हाति.

एकतो कत्वाति एकतो समानपटलं कत्वा. कस्मा सङ्घाटीति आह ‘‘सब्बं ही’’तिआदि. ‘‘सङ्घटितत्ता’’ति इमिना संहरितब्बाति सङ्घाटीति वचनत्थं दस्सेति. निवत्तित्वा ओलोकेन्तं उपज्झायं संपापुणातीति योजना. एकेन वा पदवीतिहारेनाति सम्बन्धो. पत्तोयेव उण्हभारिकेसु परियापन्नोति पत्तपरियापन्नो, पत्ते परियापन्नो यागुआदिको पत्तपरियापन्नोतिपि युज्जतियेव. भिक्खाचारेति भिक्खाचारट्ठाने. यागुया वा लद्धायाति सम्बन्धो. तस्साति उपज्झायस्स. सो पत्तोति उण्हादीसु परियापन्नो सो पत्तो. अञ्ञत्र वाति आरामादीसु वा. तस्साति उपज्झायस्स. वचने अनिट्ठितेति सम्बन्धो. इतो पट्ठायाति ‘‘न उपज्झायस्स भणमानस्सा’’ति एत्थ वुत्तनकारतो पट्ठाय. इमिना हेट्ठा वुत्तेसु ‘‘नातिदूरे गन्तब्ब’’न्तिआदीसु नकारपटिसिद्धेसु आपत्ति नत्थीति दस्सेति. यत्थ कत्थचीति ‘‘न च उण्हे चीवरं निदहितब्ब’’न्तिआदीसु येसु केसुचि. अयन्ति दुक्कटापत्ति. हीति सच्चं. आपत्तिसामन्ताति एत्थ आपत्तिया सामन्ता आपत्तिसामन्ताति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘आपत्तिया आसन्न’’न्ति. ‘‘आसन्न’’न्ति इमिना सामन्तासद्दस्स आसन्नवेवचनतञ्च उपयोगत्थे निस्सक्कवचनतञ्च दस्सेति. ईदिसं वचनं भन्ते वत्तुं वट्टति नामाति योजना.

गामतो पठमतरन्ति गामतो उपज्झायस्स पठमतरं. तेनेवाति उपज्झायेनेव. निवत्तन्तेन सद्धिविहारिकेनाति सम्बन्धो. ‘‘तिन्त’’न्ति वत्वा तमेवत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सेदग्गहित’’न्ति. इमिना सेदेन सीदतीति सिन्नन्ति अत्थं दस्सेति. ‘‘अतिरेकं कत्वा’’ति इमिना उस्सारेत्वातिपदस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति, उद्धं उद्धं सारेत्वाति वुत्तं होति. पच्छिमवाक्यस्स पुब्बवाक्यकारणभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘किं कारणा’’ति. मज्झे भङ्गस्स दोसं आविकरोन्तो आह ‘‘समं कत्वा’’तिआदि. ततोति समं कत्वा संहरणतो, निच्चं भिज्जमानन्ति सम्बन्धो. मज्झे भङ्गतो वा, दुब्बलन्ति सम्बन्धो. एतन्ति ‘‘चतुरङ्गुलं कण्णं उस्सारेत्वा’’ति एतं वचनं. यथाति येनाकारेन संहरियमानेति सम्बन्धो. चीवरभोगस्स ओरो अन्तो ओभोगोति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कायबन्धन’’न्तिआदि.

योति उपज्झायो. ‘‘गामेयेवा’’ति वत्वा तमेवत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अन्तरघरे वा पटिक्कमने वा’’ति. पटिक्कमने वाति भोजनसालायं वा. तस्साति उपज्झायस्स. लद्धा भिक्खा येनाति लद्धभिक्खो, तस्स वा. पिण्डपातो होतीति योजना. तस्साति उपज्झायस्स. पिण्डपातो न होतीति सम्बन्धो. अत्तना लद्धोपीति पिसद्दो उपज्झायेन लद्धोपीति अत्थं सम्पिण्डेति. आहरियतूति एत्थ तुविभत्ति पुच्छायं होति, आहरियतु किन्ति अत्थो. कालोति भोजनकालो. भुञ्जित्थाति भुत्तो, तस्मिं सतीति सम्बन्धो. उपकट्ठोति मज्झन्हिकस्स आसन्नो.

अनन्तरहितायाति एत्थ अन्तरधायतीति अन्तरहितो, तट्टिकचम्मखण्डादि, नत्थि अन्तरहितो एतस्मिं पत्तभूमीनमन्तरेति अनन्तरहितोति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अनत्थताया’’ति. काळवण्णकता वा सुधाबद्धा वा निरजमत्तिका होतीति योजना. तन्ति पत्तं. धोतवालिकायपीति सुद्धवालिकायपि. तत्थाति पंसुरजसक्खरादीसु. पुन तत्थाति पण्णाधारकेसु. इदं वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. अभिमुखेनाति अत्तनो अभिमुखेन. सणिकन्ति सिन्नं. अन्ते पनाति चीवरस्स कोटियं पन. निक्खिपन्तस्स सद्धिविहारिकस्स चीवरस्स भोगोति योजना.

चुण्णं सन्नेतब्बन्ति एत्थ चुण्णसमोधानेन नेतब्बन्ति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पिण्डि कातब्बा’’ति. ‘‘एकस्मिं निद्धूमे ठाने’’ति इमिना एकमन्तन्ति एत्थ एकस्मिं अन्ते ठानेति अत्थं दस्सेति. जन्ताघरेति अग्गिसालायं. सा हि जलति दिब्बति अग्गि एत्थाति जन्ता, जनेति सरीरसेदमेत्थाति वा जन्ता, सा एव घरं जन्ताघरन्ति वुच्चति, तस्मिं. परिपूजावसेन करीयतीति परिकम्मन्ति अत्थेन अङ्गारदानादिकं परिकम्मं नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘परिकम्मं नामा’’तिआदि.

‘‘न केनचि गेलञ्ञेना’’तिआदिना उस्सहनस्स कारणं दस्सेति. हीति सच्चं. अगिलानेन सट्ठिवस्सेन सद्धिविहारिकेनापि कातब्बन्ति योजना. अनादरेनाति वत्तकरणस्स अनादरेन. नकारपटिसंयुत्तेसूति पटिसेधवाचकेन नकारेन पटिसंयुत्तेसु. पदेसूति ‘‘न उपज्झायस्स भणमानस्स अन्तरन्तरा कथा ओपातेतब्बा’’तिआदीसु वाक्येसु. भूमियन्ति उपलक्खणवसेन वुत्तं भित्तियम्पि अपटिघंसितब्बत्ता. ‘‘पिठसङ्घाटञ्चा’’ति इमिना कवाटपीळन्ति एत्थ पीठसद्देन पिठसङ्घाटं वुच्चति उत्तरपदलोपवसेन वा एकदेसवोहारवसेन वाति दस्सेति. ‘‘अच्छुपन्तेना’’ति इमिना अप्पटिघंसन्तेनाति एत्थ घंसधातुया अत्थं दस्सेति. सम्मा तायति अत्तानञ्च परञ्च अनेनाति सन्तानं, तमेव सन्तानकन्ति अत्थेन कीटकुलावकमक्कटकसुत्तादि सन्तानकं नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘सन्तानक’’न्तिआदि. उल्लोकतोति वितानतो. तञ्हि उद्धं लुचीयते बन्धीयतेति उल्लोकन्ति वुच्चति, चकारस्स ककारमकत्वा ‘‘उल्लोच’’न्तिपि वुच्चति. तोसद्देन आकारस्स स्मावचनस्स कारियभावं दस्सेति. अपहरितब्बन्ति अपनेतब्बं. ‘‘अवहरितब्ब’’न्तिपि पाठो, हेट्ठा हरितब्बं पातेतब्बन्ति अत्थो.

आलोकसन्धिभागाति एत्थ भागसद्दस्स द्वन्दतो परत्ता पुब्बपदेसुपि पच्चेकं योजेतब्बोति आह ‘‘आलोकसन्धिभागा च कण्णभागा चा’’ति. तस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अन्तरबाहिरा’’तिआदि. ‘‘वातपानकवाटकानी’’ति इमिना आलोकसन्धिसद्दस्स वातपानकवाटकपरियायभावं दस्सेति. ‘‘कोणा’’ति इमिना कण्णसद्दस्स कोणवेवचनभावं दस्सेति.

‘‘यथा पठम’’न्तिआदिना पठमपञ्ञत्तमेव पञ्ञपेतब्बं, न अञ्ञथाति दस्सेति. इदं पतिरूपं पठमपञ्ञत्तं सन्धाय वुत्तं. पठमपञ्ञत्ते अपतिरूपे अञ्ञथापि पञ्ञपेतब्बं. एतदत्थमेवाति यथापञ्ञत्तं पञ्ञपेतब्बस्स अत्थाय एव. सचे पञ्ञत्तं अहोसि, एवं सतीति योजना. इदन्ति भित्तिं मोचेत्वा पञ्ञापनं. कटेसु किळञ्जेसु सारत्ता उत्तमत्ता कटसारकोति वुच्चति. निवत्तेत्वाति संहरित्वा. पुरत्थिमाति एत्थ यकारलोपेन निद्देसोति आह ‘‘पुरत्थिमाया’’ति.

वूपकासेतब्बोति एत्थ कसधातु गत्यत्थोति आह ‘‘अञ्ञत्थ नेतब्बो’’ति. उपज्झायं गहेत्वा अञ्ञत्थ गन्तब्बोति अत्थो. अञ्ञत्थाति अञ्ञं ठानं. विवेचेतब्बन्ति एत्थ दिट्ठिगततो उपज्झायं विवेचेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘विस्सज्जापेतब्ब’’न्ति. ‘‘अञ्ञो वत्तब्बो’’ति वत्वा तस्स आकारं दस्सेति ‘‘थेर’’न्तिआदिना. सो सो भिक्खु याचितब्बोति सम्बन्धो. अञ्ञेन दापेतब्बोति अत्तना अञ्ञेन भिक्खुना उपज्झायस्स परिवासो दापेतब्बोति अत्थो. किन्ति नु खोति केन एव उपायेन ददेय्य नुखोति अत्थो. इतिसद्दो हि अवधारणत्थो. अट्ठकथायपि इममेव नयं दस्सेति ‘‘केन नु खो उपायेना’’ति इमिना. सब्बत्थाति सब्बेसु ‘‘किन्ति नु खो पटिकस्सेय्या’’तिआदिवाक्येसु. सत्तसु कम्मेसु तिविधस्स उक्खेपनीयकम्मस्स गरुकत्ता वुत्तं ‘‘उक्खेपनीयं अकत्वा’’ति. तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘तेन ही’’तिआदि.

तेन सद्धिविहारिकेन याचितब्बाति सम्बन्धो. सचे करोन्तियेवाति भिक्खू सचे कम्मं करोन्तियेव. पुन सचे करोन्तियेवाति भिक्खू सचे उक्खेपनीयकम्मं करोन्तियेव. अथाति तस्मिं कम्मे कते. इतीति एवं याचनेन. नन्ति तं उपज्झायं.

सम्परिवत्तकन्ति एत्थ ‘‘पिण्डुक्खेपक’’न्तिआदीसु (पाचि. ६२०) विय सम्परिवत्तकन्तिपदं किरियाविसेसनं, कपच्चयो च विच्छत्थोति आह ‘‘सम्परिवत्तेत्वा सम्परिवत्तेत्वा’’ति. यदीति याव. यदिसद्दो हि यावपरियायो, तेन वुत्तं ‘‘न ताव पक्कमितब्ब’’न्ति. याव अप्पमत्तकम्पि रजनं गलति, न ताव पक्कमितब्बन्ति योजना. विसभागपुग्गलेनाति विसभागेन पुग्गलेन करणभूतेन. न उपज्झायं अनापुच्छा गामो पविसितब्बोति एत्थ न अञ्ञेनेव करणीयेन पविसितब्बो. पिण्डाय पन पविसितब्बोति आसङ्का भवेय्याति आह ‘‘पिण्डाय वा’’तिआदि. ‘‘अनापुच्छित्वा’’ति इमिना अनापुच्छाति एत्थ आकारो त्वापच्चयस्स कारियोति दस्सेति. भिक्खाचारन्ति भिक्खाय चरणट्ठानं, उपज्झायेन गन्तब्बन्ति योजना. परिवेणन्ति उपज्झायस्स परिवेणं. पस्सतीति उपज्झायं पस्सति.

दस्सनत्थाय वाति असुभदस्सनत्थाय वा. इमिनापि वासत्थाय एव न गन्तब्बन्ति आसङ्कं निवत्तेति. कम्मन्ति पक्कमनस्स कारणं कम्मं. अननुजाननं सन्धाय वुत्तं ‘‘यावततिय’’न्ति. तन्ति उपज्झायं. अस्साति सद्धिविहारिकस्स. ‘‘न सम्पज्जती’’ति इमिना सचे सम्पज्जति, न पक्कमितब्बाति दस्सेति. केवलन्ति विना उद्देसादिसम्पज्जनेहि. एवरूपे उपज्झाये निवारेन्तेपीति योजना. ‘‘गेलञ्ञतो’’ति इमिना वुट्ठानसद्दस्स अवधिअपेक्खतं दस्सेति. अस्साति उपज्झायस्स. अञ्ञोति अत्तना अञ्ञो. तस्साति अञ्ञस्स भिक्खुस्स.

१६. सद्धिविहारिकवत्तकथा

६७. सम्मावत्तनायं विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. उद्देसादीहीति आदिसद्देन परिपुच्छादयो सङ्गण्हाति. सङ्गहसद्दस्स सङ्खेपगहणेसुपि वुत्तितो ‘‘अनुग्गहो’’ति वुत्तं. अथ वा सम्मुखा सङ्गहो च परम्मुखा अनुग्गहो च कातब्बो. आमिसेन वा सङ्गहो, धम्मेन वा अनुग्गहो. दिट्ठधम्मिकत्थाय वा सङ्गहो, सम्परायिकत्थाय वा अनुग्गहो. लोकियत्थाय वा सङ्गहो, लोकुत्तरत्थाय वा अनुग्गहो कातब्बो. तत्थाति यं वुत्तं ‘‘उद्देसेन परिपुच्छाय ओवादेन अनुसासनीया’’ति. तत्थ उद्दिसनं उद्देसोति वचनत्थेन पाळिवाचना उद्देसो नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘उद्देसोति पाळिवाचना’’ति. ‘‘पाळिया अत्थवण्णना’’ति इमिना पुनप्पुनं, समन्ततो वा पाळिया अत्थस्स पुच्छनं परिपुच्छाति अत्थं दस्सेति. वत्थुस्मिन्ति चारित्तवारित्तवत्थुस्मिं. इदन्ति चारित्तं. पुन इदन्ति वारित्तं. ‘‘वचन’’न्ति इमिना ओवदनं ओवादोति वचनत्थं दस्सेति. ओतिण्णे वत्थुस्मिं ‘‘इदं करोहि, इदं मा करित्था’’ति वचनं अनुसासनी नामाति योजना. ‘‘पुनप्पुनं वचन’’न्ति इमिना अनुसासनीति एत्थ अनुसद्दस्स नउपच्छिन्नत्थं दस्सेति. ‘‘सचे उपज्झायस्स पत्तो होती’’ति सामञ्ञतो वुत्तेपि न पकतिपत्तो होति, अथ खो अतिरित्तपत्तो होतीति आह ‘‘अतिरेकपत्तो’’ति. सब्बत्थाति सब्बेसु ‘‘सचे उपज्झायस्स चीवरं होती’’तिआदीसु पदेसु. अञ्ञोपीति पत्तचीवरेहि अञ्ञोपि. समणपरिक्खारोति छत्तुपाहनादि समणपरिक्खारो. इधाति सद्धिविहारिकवत्ते. नयेनाति ञायेन. उप्पज्जमानउपायपरियेसनन्ति उप्पज्जमानस्स, उप्पज्जमानत्थाय वा उपायस्स परियेसनं. इतोति ‘‘किन्ति नु खो सद्धिविहारिकस्स परिक्खारो उप्पज्जियेथा’’ति पाळितो. चीवरं रजन्तेनाति एत्थ रजन्तेन उपज्झायेनाति अत्थो न दट्ठब्बो, सद्धिविहारिकेनाति अत्थो एवाति दस्सेन्तो आह ‘‘उपज्झायतो उपायं सुत्वा रजन्तेना’’ति. उपज्झायतो उपायन्ति उपज्झायतो लद्धं उपायं.

नसम्मावत्तनादिकथा

६८. उपज्झायवत्तन्ति उपज्झायम्हि वत्तितब्बं वत्तं. सोति सद्धिविहारिको. दुक्कटं आपज्जतीति अस्स, सो वा दुक्कटं आपज्जतीति योजना. पणामेतब्बोति एत्थ पपुब्ब नमुधातु अत्थपकरणादिवसेन इध अपसादनत्थोति आह ‘‘अपसादेतब्बो’’ति. अधिमत्तन्ति अधिकप्पमाणं. गेहसितपेमन्ति मेत्तासिनेहं. वुत्तपटिपक्खनयेनाति कण्हपक्खे वुत्तेन पटिपक्खेन नयेन. अलं पणामेतुन्ति एत्थ अलंसद्दस्स अरहत्थपटिक्खित्तेसु द्वीसु अत्थेसु अरहत्थोति आह ‘‘युत्तो पणामेतु’’न्ति.

सातिसारो होतीति एत्थ पकतिभावं अतिक्कमित्वा सरणं पवत्तनं अतिसारो, दोसो. संविज्जति सो एतस्साति सातिसारोति दस्सेन्तो आह ‘‘सदोसो होती’’ति. तस्सत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘आपत्तिं आपज्जती’’ति. आपत्तिन्ति दुक्कटापत्तिं. तन्ति वत्तं.

तेसन्ति सद्धिविहारिकानं. वत्तन्ति बहुकानं सद्धिविहारिकानं वत्तं. सादियनं वा…पे… बालो होतीति एत्थ बालस्स कारणं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सादियनं वा असादियनं वा न जानाती’’ति. सादियनस्स वा असादियनस्स वा अजाननत्ता बालो होतीति वुत्तं होति. अजाननस्स कारणं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘बालो होती’’ति. बालत्ता सादियनं वा असादियनं वा न जानातीति वुत्तं होति. तेसूति बहुकेसु सद्धिविहारिकेसु. तस्साति वत्तसम्पन्नभिक्खुस्स. तेसन्ति इतरेसं सद्धिविहारिकानं.

राधब्राह्मणवत्थुकथा

६९. किञ्चापि आयस्मा सारिपुत्तो जानातीति योजना. इमिना ‘‘किं नु खो अजानन्तो पुच्छी’’ति आसङ्कं निवारेति. भगवा अनुञ्ञातुकामो होतीति सम्बन्धो. पनसद्दो गरहत्थो, तथा जानन्तोपीति अत्थो. लहुकन्ति हेतुअन्तोगधविसेसनं. लहुकत्ता पटिक्खिपित्वाति वुत्तं होति. अस्साति भगवतो, अज्झासयन्ति सम्बन्धो. ‘‘अज्झासयं विदित्वा’’तिवचनस्स युत्तिं दस्सेन्तो आह ‘‘बुद्धानं ही’’तिआदि. हीति सच्चं. अयञ्चाति सारिपुत्तत्थेरो च. अग्गोति कोटिउक्कंसो. सेट्ठोति पवरो उत्तमो.

‘‘ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेना’’ति एत्थ ब्यत्तपटिबलानं विसेसं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘ब्यत्तो नामा’’तिआदि. तत्थ यस्स साट्ठकथं विनयपिटकवाचुग्गतं पवत्तति, अयं ब्यत्तो नामाति योजना. तस्मिन्ति विनयपिटकं वाचुग्गतभिक्खुम्हि. यस्साति भिक्खुनो. सुग्गहितन्ति साट्ठकथाय सुट्ठु गहितं. अयम्पीति पिसद्दो पुरिमभिक्खुं अपेक्खति. इमस्मिं अत्थेति इमस्मिं वत्थुम्हि, इमस्मिं विसयेति अत्थो. ब्यतिरेकान्वयवसेन पटिबलं दस्सेन्तो आह ‘‘यो पना’’तिआदि. यो पन न सक्कोतीति सम्बन्धो. कस्माति आह ‘‘काससोससेम्हादिना वा’’तिआदि. तत्थ कासो च सोसो च सेम्हो च, ते आदयो यस्स गेलञ्ञस्साति काससोससेम्हादि, आदिसद्देन एळमूगादयो सङ्गण्हाति. ओट्ठो च दन्तो च जिव्हा च, ता आदयो येसं तालुआदीनन्ति ओट्ठदन्तजिव्हादयो, तेसं. पदब्यञ्जनेहीति पदअक्खरेहि. ब्यञ्जनसद्दो हेत्थ अक्खरवाचको. हापेतीति गलत्ता हापेति. अञ्ञथा वा वत्तब्बन्ति अञ्ञेन सिथिलादिना आकारेन वा वत्तब्बं. अञ्ञथा वदतीति अञ्ञेन धनितादिआकारेन वदति. तब्बिपरीतोति तस्स अपटिबलस्स विपरीतो भिक्खूति सम्बन्धो. ततोति जानापेतब्बतो. यन्ति यं आकारं धातुकम्ममेतं, सङ्घोति कारितकम्ममेतं. इध कारितकम्मं कितो वदति.

७१. उपसम्पन्नसमनन्तराति एत्थ उपसम्पन्नस्स समनन्तराति अत्थं निवारेन्तो आह ‘‘उपसम्पन्नो हुत्वाव समनन्तरा’’ति. एवसद्देन चिरकालं निवत्तेति. उल्लुम्पतूति एत्थ उपुब्बलुपधातुया उपसग्गवसेन वा अत्थातिसयवसेन वा धातूनमनेकत्थत्ता इध उपुब्बधरधातुया अत्थे वत्ततीति दस्सेन्तो आह ‘‘उद्धरतू’’ति. उट्ठापेत्वा, उक्खिपित्वा वा धरतूति अत्थो. तमेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अकुसला’’तिआदि. तत्थ ‘‘अकुसला वुट्ठापेत्वा’’ति इमिना सहावधिना उत्यूपसग्गस्स अत्थं दस्सेति. ‘‘कुसले पतिट्ठापेतू’’ति इमिना सहाधारेन धरधातुस्स अत्थं दस्सेति. उत्यूपसग्गस्स उक्खिपनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सामणेरभावा वा उद्धरित्वा’’ति. ‘‘पटिच्चा’’ति इमिना उपादायाति एत्थ समीपे आदियित्वाति सद्दत्थमगहेत्वा सङ्केतत्थवसेन पाकटत्ता तस्स सङ्केतत्थं दस्सेति, अधिप्पायत्थं दस्सेतीति अत्थो.

७३. अधिट्ठिताति एत्थ अधि निच्चवसेन ठाति पवत्ततीति अधिट्ठिताति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘निच्चप्पवत्तिनी’’ति. कस्मा चत्तारो पच्चया निस्सयाति वुत्ताति आह ‘‘यस्मा’’तिआदि. ‘‘चत्तारो’’तिआदिना चत्तारो पच्चये निस्साय अत्तभावो सेति पवत्ततीति निस्सायाति अवुत्तकम्मत्थं दस्सेति.

१८. आचरियवत्तकथा

७५. किन्तायन्ति एत्थ एकारलोपवसेन सन्धि होतीति आह ‘‘किंते अय’’न्ति. ‘‘ओवदितब्बोति’’इमिना ओवदियोति एत्थ ण्यपच्चयस्स कम्मत्थं दस्सेति. ‘‘तदत्थाया’’ति इमिना ‘‘यदिदं गणबन्धिक’’न्ति उत्तरवाक्ये यंसद्दं दिस्वा पुब्बवाक्ये तंसद्दं ञापेति, तस्स बाहुल्लस्स अत्थायाति अत्थो.

७६. सोति पसूरो परिब्बाजको. तेनाति उदायित्थेरेन. सहधम्मिकन्ति सह धम्मेन कारणेन. ब्यत्तो ताव पुब्बे वुत्तलक्खणो होतु, पटिबलो पन कथं ञातब्बोति आह ‘‘यो पना’’तिआदि. यो पन सक्कोतीति सम्बन्धो. चाति सच्चं. एतन्ति पटिबलत्तं, ‘‘पञ्चहि…पे… विनेतु’’न्तिवचनं वा.

७७. तित्थियपक्खसङ्कन्तेसूति तित्थियसङ्खातं सासनस्स पटिपक्खं सङ्कमन्तेसु. आचारसमाचारसिक्खापनकन्ति अतिविय चरितब्बं आभिसमाचारिकसीलं सिक्खापनकं. इमिना आचारं सिक्खापेतीति आचरियोति वचनत्थं दस्सेति. नाममत्तमेवाति ‘‘आचरियो’’ति वा ‘‘अन्तेवासिको’’ति वा नाममत्तमेव. नानन्ति उपज्झायतो वा सद्धिविहारिकतो वा नानं.

२०. पणामनाखमापनाकथा

८०. यं लक्खणं वुत्तन्ति सम्बन्धो. निस्सयन्तेवासिकेन कातब्बन्ति योजना. पब्बज्जाउपसम्पदाधम्मन्तेवासिकेहीति पब्बज्जन्तेवासिकेन च उपसम्पदन्तेवासिकेन च धम्मन्तेवासिकेन च. एतेसन्ति पब्बज्जाउपसम्पदाधम्मन्तेवासिकानं. एतेसूति एतेसु तीसु अन्तेवासिकेसु. आचरियस्साति पब्बज्जन्तेवासिको पब्बज्जाचरियस्स, उपसम्पदन्तेवासिको उपसम्पदाचरियस्साति अत्थो. समीपेति निस्सयाचरियस्स च धम्माचरियस्स च आसन्ने. तस्माति यस्मा अन्तेवासिकेन आचरियम्हि सम्मा वत्तितब्बं, तस्मा. आचरियेनापीति निस्सयपब्बज्जा उपसम्पदा धम्माचरियेनापि. ओवादाचरियो तेसु सङ्गहं गच्छति. तेसूति चतूसु अन्तेवासिकेसु.

२२. निस्सयपटिप्पस्सद्धिकथा

आणत्तिविनिच्छयो

८३. ‘‘निस्सयपटिपस्सद्धीसू’’ति समूहाधारो. ‘‘उपज्झायो पक्कन्तो वातिआदीसू’’ति अवयवाधारो. ‘‘विप्पवसितुकामो’’ति इमिना निरालयभावं दस्सेति. एवं गतेति एवं उपज्झाये गतेति योजना. अञ्ञदापीति अञ्ञस्मिम्पि काले. उपज्झायेन पवासितकालेति अत्थो. एकसम्भोगपरिभोगोति अत्तना वा उपज्झायेन वा एको पच्चयसम्भोगो च धम्मपरिभोगो च. एकदिवसम्पीति पिसद्दो गरहत्थो, द्विहादिकं पन पगेवाति अत्थो. परिहारो नत्थीति आपत्तिपरिहारो नत्थि, आपत्तिया परिहरणं अपनयनं नत्थीति अधिप्पायो. लज्जी पेसलोति लज्जी हुत्वा पियसीलो भिक्खूति सम्बन्धो. तदहेवाति तस्मिं उपज्झायस्स पक्कन्तअहनि एव. तथाति यथा ‘‘उपज्झायो लहुं आगमिस्सती’’ति पुच्छति, तथा ‘‘अहं लहुं आगमिस्सामी’’ति वुत्तन्ति अत्थो. सचे वदतीति सचे आचरियो वदतीति योजना. अस्साति भिक्खुस्स. सभागतन्ति लज्जिपेसलभावं.

याव आगमनाति उपज्झायस्स याव आगमना. नन्ति उपज्झायं. ‘‘वासेन्तियेवा’’तिपदे कारितकम्मं. तत्थाति उपज्झायस्स गतट्ठाने. तेनाति उपज्झायेन. पवत्तीति पवत्तनं. नदीपूरेन वा उपद्दुतोति सम्बन्धो. नदीपूरत्ता उदकोसक्कनं आगमेति, चोरादीनं उपद्दुतत्ता सहाये परियेसति. सोति उपज्झायो.

‘‘निस्सयपणामना’’ति इमिना आणापनं आणत्तीति वचनत्थेन निस्सयपणामना आणत्तीति वुच्चतीति दस्सेति. निस्सयपणामनाति निस्सयस्स उपज्झाचरियस्स पणामना. तस्मा पणामितो होतीति सम्बन्धो. ‘‘आपुच्छीतिआदिना’’ति एत्थ आदिसद्देन ‘‘मा मं सुसानगमनं आपुच्छी’’तिआदयो सङ्गण्हाति. तेनाति सद्धिविहारिकेन. खमापेतब्बोति तितिक्खापेतब्बो.

तावाति महाथेरेहि, महाथेरानं वा पठमं. अञ्ञत्थाति उपज्झायस्स विहारतो अञ्ञं विहारं. अप्पेवाति अपि एव नाम खमेय्याति योजना. तत्रेवाति अञ्ञत्थेव. दुब्भिक्खादिदोसेनाति एत्थ आदिसद्देन ञातिवियोगादिदोसो गहेतब्बो. तंयेवाति अत्तना वसितं तमेव ठानं. अञ्ञस्साति उपज्झायतो अञ्ञस्स भिक्खुस्साति सम्बन्धो. इमिना उपज्झायेन परिच्चत्तत्ता उपज्झायसमोधाने निस्सयपटिप्पस्सद्धि नत्थीति दीपेति.

समोधानविनिच्छयो

आपुच्छित्वाति =०० अन्तेवासिकं आपुच्छित्वा. तत्रापीति आचरियन्तेवासिकेसुपि. कदाति कस्मिं काले. सायन्हे वा रत्तिंवाति अज्ज सायन्हे वा रत्तिं वा. तंखणेयेवाति तस्मिं सम्पटिच्छनक्खणेयेव.

सो चाति अन्तेवासिको च. ततोति गामतो. सुगतोति सुट्ठु गतो, निस्सयो पटिप्पस्सम्भतीति अधिप्पायो. अथापीति पुन च परं. आपुच्छित्वा पक्कमने विनिच्छयं दस्सेत्वा आपुच्छित्वा पक्कमने तं दस्सेन्तो आह ‘‘आचरियं अनापुच्छा’’तिआदि. उपचारसीमातिक्कमेति उपचारसीमाय अतिक्कमे सति, अतिक्कमनहेतु वाति योजना. एत्थ च उपचारसीमा नाम परिक्खित्तस्स विहारस्स परिक्खेपोयेव, अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानं.

सायन्हे वा रत्तिभागे वाति अज्ज सायन्हे वा रत्तिभागे वा. स्वेति सुवे.

बहिसीमन्ति उपचारसीमतो बहि. ततोति बहिसीमतो. द्विन्नं लेड्डुपातानन्ति अन्तेवासिकतो द्विन्नं लेड्डुपातानं. अतिक्कमित्वाति उपचारसीमतो बहि अन्तेवासिकसद्धिविहारिकानं वसनट्ठानतो अतिक्कमित्वा.

मुच्चितुकामोति अन्तेवासिकम्हा मुच्चितुकामो एव. पणामेतीति कायवाचाहि पणामेति. सालयोति आचरिये सापेक्खो. ‘‘निरालयो’’ति वत्वा तस्स अत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘न दानी’’तिआदि. एवम्पीति धुरे निक्खित्तेपि. उभिन्नं धुरनिक्खेपे सति, धुरनिक्खेपहेतु वा पटिप्पस्सम्भतीति योजना. पणामितेन पटिपज्जितब्बन्ति सम्बन्धो.

वुत्तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचे ही’’तिआदि. आचरियन्ति निस्सयाचरियं. चेतियं वा वन्दन्तं उपज्झायन्ति सम्बन्धो, मग्गप्पटिपन्नं वा उपज्झायन्ति योजना. दूरत्ताति दूरभावतो. उपरिपासादेति पासादस्स उपरि. तन्ति उपज्झायं. निसिन्नं उपज्झायन्ति सम्बन्धो.

सवनवसेन समोधाने विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. उपज्झायस्स सद्दन्ति सम्बन्धो.

२३. उपसम्पादेतब्बपञ्चककथा