२५. अञ्ञतित्थियपुब्बवत्थुकथा
८६. यो पनाति यो पन अञ्ञतित्थियपुब्बो. अञ्ञोपीति पसूरतो अपरोपि. इधाति इमस्मिं सासने. तस्मिन्ति अञ्ञतित्थियपुब्बे. तत्थाति ‘‘यो सो भिक्खवे अञ्ञोपी’’तिआदिवचने. अयन्ति परिवासो. नग्गपरिब्बाजकस्सेवाति वत्वा तस्स भेदं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘आजीवकस्स वा अचेलकस्स वा’’ति. तत्थ आजीवको उपरि एकमेव वत्थं उपकच्छके पवेसेत्वा परिदहति, हेट्ठा नग्गो. अचेलको पन सब्बेन सब्बं नग्गोयेव. सोपीति =०३ नग्गपरिब्बाजकोपि. वालकम्बलादीनन्ति वालेन कतं कम्बलं, आदिसद्देन केसकम्बलादयो सङ्गण्हाति. अस्साति परिब्बाजकस्स. अञ्ञस्साति नग्गपरिब्बाजकतो अपरस्स. पण्डरङ्गादिकस्साति पण्डरं सेतवत्थं अङ्गे सरीरे एतस्सत्थीति पण्डरङ्गो, आदिसद्देन नीलङ्गादयो सङ्गण्हाति.
एवन्ति इमिना केसमस्सुओरोपनादिना. पब्बाजेन्तेहि भिक्खूहीति सम्बन्धो. तस्मिन्ति अञ्ञतित्थियपुब्बे, निसिन्नेयेवाति योजना. अनादरे चेतं भुम्मवचनं. तस्साति अञ्ञतित्थियपुब्बस्स. नयिमेति न इमे, भिक्खूति सम्बन्धो. तन्ति अञ्ञतित्थियपुब्बं.
८७. ‘‘एवं खो…पे… अनाराधको’’ति अयं कथा मातिकाति योजना. अस्साति अञ्ञतित्थियपुब्बस्स. तस्सेवाति तस्सायेव मातिकाय. तत्थाति विभङ्गे. अतिकालेनाति एत्थ भत्तकिच्चं कत्वा वत्तकरणवेलायेव अतिकालो नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘वत्तकरणवेलायमेवा’’ति. इमिना भुम्मत्थे करणवचनन्तिपि दस्सेति. तत्थेवाति कुलघरेसुयेव. अञ्ञदत्थूति एकंसेन, ‘‘करोन्तो’’ति इमिना पाठसेसं दस्सेति. एवम्पि करोन्तो अञ्ञतित्थियपुब्बोति योजना. ‘‘सम्पादको’’ति इमिना अनाराधकोति एत्थ आराधसद्दस्स साधनत्थं दस्सेति, तोसनत्थादयो निवत्तेति.
अज्झाचारत्थिका विसन्ति पविसन्ति एत्थाति वेसिया, सोभणरूपसङ्खातं वेसं धारेतीति वा वेसिया. तेन वुत्तं ‘‘सुलभज्झाचारा’’तिआदि. आमिसोयेव किञ्जक्खो अप्पमत्तकट्ठेनाति आमिसकिञ्जक्खो, विसेसनपरपदो. अथ वा आमिसो च ततो अञ्ञो किञ्जक्खो च आमिसकिञ्जक्खं, तस्स सम्पदानं आमिसकिञ्जक्खसम्पदानं. किञ्जक्खसद्दो केसरस्सेव मुख्यतो वाचको, अप्पमत्तकस्स पन रूळ्हीवसेन. विधवाति एत्थ धवसद्दो पतिनोयेव वाचको, न रुक्खविसेसस्साति दस्सेन्तो आह ‘‘मतपतिका वा’’तिआदि. इमेहि पदेहि मतवसेन वा पवुत्थवसेन वा विगतो धवो एतासं, धवेन वा विगताति विधवाति वचनत्थं दस्सेति. ताति विधवा. योब्बनपत्तत्ता वा योब्बनातीतत्ता वा थुल्ला महन्ता कुमारिकाति थुल्लकुमारिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘योब्बनपत्ता’’तिआदि. पण्डकाति एत्थ आसित्तपण्डकादीसु पञ्चसु पण्डकेसु नपुंसकपण्डकोवाधिप्पेतोति आह ‘‘नपुंसका’’ति. समानपब्बज्जाति भिक्खूहि समानपब्बज्जा. ततोति विस्सासतो.
तत्थाति वेसियादीसु. तासन्ति वेसियानं. सोति अञ्ञतित्थियपुब्बो. सब्बत्थाति सब्बेसु =०४ विधवादीसु. गन्तब्बतं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. तथाति यथा गन्तब्बत्तं वुत्तं, तथा.
उच्चावचानीति एत्थ उद्धं चयति वड्ढतीति उच्चं, चयतो अवगतो वियोगोति अवचं. उच्चञ्च अवचञ्च उच्चावचानीति वचनत्थेन महन्तखुद्दकत्थोति आह ‘‘महन्तखुद्दकानी’’ति. ‘‘कम्मानी’’ति इमिना ‘‘करणीयानी’’तिपदस्स सरूपं दस्सेति. तंदस्सनेन च कत्तब्बानीति करणीयानीति वचनत्थो कातब्बो. तत्थाति महन्तखुद्दकेसु कम्मेसु. तत्थ न दक्खोति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘तेसु तेसु नवकम्मेसू’’ति. ‘‘उट्ठानवीरियसम्पन्नो’’ति इमिना नत्थि अलसो कोसज्जं एतस्साति अनलसोति वचनत्थं दस्सेति. तत्राति एत्थ त्रपच्चयो सत्तम्यत्थे विच्छाजोतकोति आह ‘‘तेसु तेसू’’ति. ‘‘ठानुप्पत्तिकाय वीमंसाया’’ति वुत्तवचनस्सत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘इदमेव’’न्तिआदि. ‘‘तस्मिंयेव खणे उप्पन्नपञ्ञाया’’ति इमिना ‘‘ठानुप्पत्तिकाया’’ति एत्थ ठानसद्दो तङ्खणत्थोति दस्सेति. अलं कातुन्ति एत्थ अलंसद्दो भूसनवारणपरियत्तसङ्खातेसु तीसु अत्थेसु परियत्तत्थोति आह ‘‘कातुं समत्थो’’ति.
तिब्बच्छन्दोति तिखिणछन्दो. ‘‘बलवच्छन्दो’’ति इमिना अधिप्पायत्थं दस्सेति. लोकियसमाधिभावनायाति लोकियाय अट्ठसमापत्तिसङ्खाताय समाधिभावनाय.
इधागतोति इमस्मिं सासने आगतो. तित्थायतनसामिकस्साति तरन्ति उप्लवन्ति सत्ता उम्मुज्जनिमुज्जं करोन्ति एत्थाति तित्थं, द्वासट्ठि दिट्ठियो. तमेव आयतनं दिट्ठिगतिकानन्ति तित्थायतनं. अथ वा तित्थमेतेसमत्थीति तित्थिनो, तेसमायतनं तित्थायतनं, तस्स सामिको तित्थायतनसामिको, तस्स. तस्स दिट्ठियाति एत्थ दिट्ठिसद्दो लद्धिपरियायोति आह ‘‘तस्स सन्तकाय लद्धिया’’ति. कस्मा सा लद्धि ‘‘खन्ती’’ति च ‘‘रुची’’ति च ‘‘आदायो’’ति च वुच्चतीति आह ‘‘इदानी’’तिआदि. सायेव लद्धि खमति चेव रुच्चति च गहिता चाति योजना. तस्स तित्थकरस्साति कत्वत्थे सामिवचनं. तस्साति तित्थायतनसामिकस्स. भञ्ञमानायाति भणियमानाय. अनभिरद्धोति एत्थ अनभिराधितो अपरितोसितचित्तोति अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अपरिपुण्णसङ्कप्पो, नो पग्गहितचित्तो’’ति. यदिदन्ति यं इदं ‘‘अनत्तमनत्त’’न्ति वा ‘‘अत्तमनत्त’’न्ति वा सम्बन्धो. इमिना ‘‘इद’’न्तिपदस्स अनियमं दस्सेति. इमेति भिक्खू. यञ्च अनत्तमनत्तन्ति योजना. तस्सेवाति अञ्ञतित्थियपुब्बस्स एव अनत्तमनत्तन्ति सम्बन्धो. इदन्ति द्वे अत्तमनत्तानि, द्वे अनत्तमनत्तानीति चतुब्बिधं इदं धम्मजातं. सङ्घाटनीयन्ति सङ्घटितब्बं, सन्निचयं कातब्बन्ति अत्थो. ‘‘अनाराधके’’तिआदिना अनाराधनीयस्मिन्ति =०५ एत्थ न आराधेति वत्तं अनेन कम्मेनाति अनाराधनीयन्ति वचनत्थं दस्सेति. इदन्ति चतुब्बिधं. लिङ्गन्ति कारणं. लक्खणन्ति चिहनं. इतोति अट्ठङ्गतो नीहटेनाति सम्बन्धो. वुत्तविपल्लासेनाति कण्हपक्खे वुत्तविपरीतेन.
सुक्कपक्खे अट्ठङ्गानि समोधानेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘नातिकालेन गामपवेसनं नातिदिवा पटिक्कमन’’न्तिआदि. कण्हपक्खेपि इमिना नयेन अट्ठङ्गानि समोधानेतब्बानि. ‘‘परितोसको’’ति इमिना आराधकसद्दस्स तोसनत्थं दस्सेति. हेट्ठा पन ‘‘सम्पादको’’ति वुत्तत्ता साधनत्थं दस्सेतीति दट्ठब्बं.
उपसम्पदमाळकेपीति उपसम्पादट्ठाने एककूटयुत्ते अनेककोणे पतिस्सयविसेसेपि. सो हि एककूटं कत्वा अनेकेहि कोणेहि मलीयति विभूसीयतीति माळोति वुच्चति. ‘‘चत्तारो मासे परिवसितब्ब’’न्तिवचनं असदिसूपमाय पाकटं करोन्तो ‘‘यथा पना’’तिआदिमाह. हीति सच्चं. अस्साति अञ्ञतित्थियपुब्बस्स. परिवसन्तो अञ्ञतित्थियपुब्बोति सम्बन्धो. अन्तराति चतुमासस्स अब्भन्तरे. कुप्पनसभावोति नस्सनसभावो. परिग्गण्हातीति परिच्छिन्दित्वा गण्हाति. नामरूपं ववत्थपेतीति ‘‘इदं नामं, इदं रूप’’न्ति ववत्थपेति. लक्खणन्ति नमनरुप्पनलक्खणं, अनिच्चादिलक्खणं वा. सोतापत्तिमग्गस्स दिट्ठिविचिकिच्छापहानं सन्धाय वुत्तं ‘‘समूहतानि…पे… सल्ल’’न्ति. अब्बुळ्हन्ति आवहियित्थाति अब्बुळ्हं, उद्धं वहियित्थाति अत्थो. आत्यूपसग्गो हि उद्धङ्गमत्थो. तंदिवसमेवाति तस्मिं सोतापत्तिमग्गस्स पटिलभनदिवसेयेव. भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं. तदहेवाति तस्मिं सोतापन्नभवनअहनि एव.
तस्साति अञ्ञतित्थियपुब्बस्स. पाळियं पत्तस्स अनागतत्ता वुत्तं ‘‘पत्तम्पि तथेवा’’ति. यथा उपज्झायमूलकं चीवरं परियेसितब्बं, पत्तम्पि तथेवाति अत्थो. इदन्ति पत्तचीवरं. इमस्साति अञ्ञतित्थियपुब्बस्स. अञ्ञेति उपज्झायतो अपरे. तेहिपीति अञ्ञेहिपि. विलोमाति पटिलोमा. आयत्तन्ति अधीनं. आयत्तजीविकत्ताति अञ्ञतित्थियपुब्बस्स उपज्झायेन आयत्तजीविकत्ता. तस्साति उपज्झायस्स. वचनकरोति वचनं करो. वाक्येपि समासेपि वचनसद्दस्स ‘‘तस्सा’’ति पदमेव अपेक्खत्ता ‘‘वचनकरो’’ति समासो होति. एसेव नयो ‘‘उपज्झायेन आयत्तजीवकत्ता’’ति एत्थापि. तेनाति वचनकरहेतुना.
अग्गिपरिचरणकाति =०६ अग्गिपूजका. इमिना अग्गिं परिचरन्तीति अग्गिकाति वचनत्थं दस्सेति. तापसाति जटाधरा. ते हि यस्मा जटा च तपो च एतेसमत्थि, तस्मा ‘‘जटिला’’ति च ‘‘तापसा’’ति च वुच्चन्ति. एतेति जटिलका. ‘‘किरियं न पटिबाहन्ती’’ति वुत्तवचनस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्थि कम्मं, अत्थि कम्मविपाको’’ति. एतदेव पब्बज्जन्ति एतं एव तापसपब्बज्जं. एतेसन्ति जटिलानं. सासनेति बुद्धस्स सासने. तेसन्ति ञातीनं, इमं परिहारन्ति सम्बन्धो. तेति ञातयो. हीति सच्चं, यस्मा वा. ञातिसेट्ठस्साति ञातियेव सेट्ठो, ञातीनं वाति ञातिसेट्ठो, तस्स, बुद्धस्साति सम्बन्धो.