१६. सद्धिविहारिकवत्तकथा

६७. सम्मावत्तनायं विनिच्छयो एवं वेदितब्बोति योजना. उद्देसादीहीति आदिसद्देन परिपुच्छादयो सङ्गण्हाति. सङ्गहसद्दस्स सङ्खेपगहणेसुपि वुत्तितो ‘‘अनुग्गहो’’ति वुत्तं. अथ वा सम्मुखा सङ्गहो च परम्मुखा अनुग्गहो च कातब्बो. आमिसेन वा सङ्गहो, धम्मेन वा अनुग्गहो. दिट्ठधम्मिकत्थाय वा सङ्गहो, सम्परायिकत्थाय वा अनुग्गहो. लोकियत्थाय वा सङ्गहो, लोकुत्तरत्थाय वा अनुग्गहो कातब्बो. तत्थाति यं वुत्तं ‘‘उद्देसेन परिपुच्छाय ओवादेन अनुसासनीया’’ति. तत्थ उद्दिसनं उद्देसोति वचनत्थेन पाळिवाचना उद्देसो नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘उद्देसोति पाळिवाचना’’ति. ‘‘पाळिया अत्थवण्णना’’ति इमिना पुनप्पुनं, समन्ततो वा पाळिया अत्थस्स पुच्छनं परिपुच्छाति अत्थं दस्सेति. वत्थुस्मिन्ति चारित्तवारित्तवत्थुस्मिं. इदन्ति चारित्तं. पुन इदन्ति वारित्तं. ‘‘वचन’’न्ति इमिना ओवदनं ओवादोति वचनत्थं दस्सेति. ओतिण्णे वत्थुस्मिं ‘‘इदं करोहि, इदं मा करित्था’’ति वचनं अनुसासनी नामाति योजना. ‘‘पुनप्पुनं वचन’’न्ति इमिना अनुसासनीति एत्थ अनुसद्दस्स नउपच्छिन्नत्थं दस्सेति. ‘‘सचे उपज्झायस्स पत्तो होती’’ति सामञ्ञतो वुत्तेपि न पकतिपत्तो होति, अथ खो अतिरित्तपत्तो होतीति आह ‘‘अतिरेकपत्तो’’ति. सब्बत्थाति सब्बेसु ‘‘सचे उपज्झायस्स चीवरं होती’’तिआदीसु पदेसु. अञ्ञोपीति पत्तचीवरेहि अञ्ञोपि. समणपरिक्खारोति छत्तुपाहनादि समणपरिक्खारो. इधाति सद्धिविहारिकवत्ते. नयेनाति ञायेन. उप्पज्जमानउपायपरियेसनन्ति उप्पज्जमानस्स, उप्पज्जमानत्थाय वा उपायस्स परियेसनं. इतोति ‘‘किन्ति नु खो सद्धिविहारिकस्स परिक्खारो उप्पज्जियेथा’’ति पाळितो. चीवरं रजन्तेनाति एत्थ रजन्तेन उपज्झायेनाति अत्थो न दट्ठब्बो, सद्धिविहारिकेनाति अत्थो एवाति दस्सेन्तो आह ‘‘उपज्झायतो उपायं सुत्वा रजन्तेना’’ति. उपज्झायतो उपायन्ति उपज्झायतो लद्धं उपायं.

नसम्मावत्तनादिकथा

६८. उपज्झायवत्तन्ति उपज्झायम्हि वत्तितब्बं वत्तं. सोति सद्धिविहारिको. दुक्कटं आपज्जतीति अस्स, सो वा दुक्कटं आपज्जतीति योजना. पणामेतब्बोति एत्थ पपुब्ब नमुधातु अत्थपकरणादिवसेन इध अपसादनत्थोति आह ‘‘अपसादेतब्बो’’ति. अधिमत्तन्ति अधिकप्पमाणं. गेहसितपेमन्ति मेत्तासिनेहं. वुत्तपटिपक्खनयेनाति कण्हपक्खे वुत्तेन पटिपक्खेन नयेन. अलं पणामेतुन्ति एत्थ अलंसद्दस्स अरहत्थपटिक्खित्तेसु द्वीसु अत्थेसु अरहत्थोति आह ‘‘युत्तो पणामेतु’’न्ति.

सातिसारो होतीति एत्थ पकतिभावं अतिक्कमित्वा सरणं पवत्तनं अतिसारो, दोसो. संविज्जति सो एतस्साति सातिसारोति दस्सेन्तो आह ‘‘सदोसो होती’’ति. तस्सत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘आपत्तिं आपज्जती’’ति. आपत्तिन्ति दुक्कटापत्तिं. तन्ति वत्तं.

तेसन्ति सद्धिविहारिकानं. वत्तन्ति बहुकानं सद्धिविहारिकानं वत्तं. सादियनं वा…पे… बालो होतीति एत्थ बालस्स कारणं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सादियनं वा असादियनं वा न जानाती’’ति. सादियनस्स वा असादियनस्स वा अजाननत्ता बालो होतीति वुत्तं होति. अजाननस्स कारणं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘बालो होती’’ति. बालत्ता सादियनं वा असादियनं वा न जानातीति वुत्तं होति. तेसूति बहुकेसु सद्धिविहारिकेसु. तस्साति वत्तसम्पन्नभिक्खुस्स. तेसन्ति इतरेसं सद्धिविहारिकानं.

राधब्राह्मणवत्थुकथा

६९. किञ्चापि आयस्मा सारिपुत्तो जानातीति योजना. इमिना ‘‘किं नु खो अजानन्तो पुच्छी’’ति आसङ्कं निवारेति. भगवा अनुञ्ञातुकामो होतीति सम्बन्धो. पनसद्दो गरहत्थो, तथा जानन्तोपीति अत्थो. लहुकन्ति हेतुअन्तोगधविसेसनं. लहुकत्ता पटिक्खिपित्वाति वुत्तं होति. अस्साति भगवतो, अज्झासयन्ति सम्बन्धो. ‘‘अज्झासयं विदित्वा’’तिवचनस्स युत्तिं दस्सेन्तो आह ‘‘बुद्धानं ही’’तिआदि. हीति सच्चं. अयञ्चाति सारिपुत्तत्थेरो च. अग्गोति कोटिउक्कंसो. सेट्ठोति पवरो उत्तमो.

‘‘ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेना’’ति एत्थ ब्यत्तपटिबलानं विसेसं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘ब्यत्तो नामा’’तिआदि. तत्थ यस्स साट्ठकथं विनयपिटकवाचुग्गतं पवत्तति, अयं ब्यत्तो नामाति योजना. तस्मिन्ति विनयपिटकं वाचुग्गतभिक्खुम्हि. यस्साति भिक्खुनो. सुग्गहितन्ति साट्ठकथाय सुट्ठु गहितं. अयम्पीति पिसद्दो पुरिमभिक्खुं अपेक्खति. इमस्मिं अत्थेति इमस्मिं वत्थुम्हि, इमस्मिं विसयेति अत्थो. ब्यतिरेकान्वयवसेन पटिबलं दस्सेन्तो आह ‘‘यो पना’’तिआदि. यो पन न सक्कोतीति सम्बन्धो. कस्माति आह ‘‘काससोससेम्हादिना वा’’तिआदि. तत्थ कासो च सोसो च सेम्हो च, ते आदयो यस्स गेलञ्ञस्साति काससोससेम्हादि, आदिसद्देन एळमूगादयो सङ्गण्हाति. ओट्ठो च दन्तो च जिव्हा च, ता आदयो येसं तालुआदीनन्ति ओट्ठदन्तजिव्हादयो, तेसं. पदब्यञ्जनेहीति पदअक्खरेहि. ब्यञ्जनसद्दो हेत्थ अक्खरवाचको. हापेतीति गलत्ता हापेति. अञ्ञथा वा वत्तब्बन्ति अञ्ञेन सिथिलादिना आकारेन वा वत्तब्बं. अञ्ञथा वदतीति अञ्ञेन धनितादिआकारेन वदति. तब्बिपरीतोति तस्स अपटिबलस्स विपरीतो भिक्खूति सम्बन्धो. ततोति जानापेतब्बतो. यन्ति यं आकारं धातुकम्ममेतं, सङ्घोति कारितकम्ममेतं. इध कारितकम्मं कितो वदति.

७१. उपसम्पन्नसमनन्तराति एत्थ उपसम्पन्नस्स समनन्तराति अत्थं निवारेन्तो आह ‘‘उपसम्पन्नो हुत्वाव समनन्तरा’’ति. एवसद्देन चिरकालं निवत्तेति. उल्लुम्पतूति एत्थ उपुब्बलुपधातुया उपसग्गवसेन वा अत्थातिसयवसेन वा धातूनमनेकत्थत्ता इध उपुब्बधरधातुया अत्थे वत्ततीति दस्सेन्तो आह ‘‘उद्धरतू’’ति. उट्ठापेत्वा, उक्खिपित्वा वा धरतूति अत्थो. तमेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अकुसला’’तिआदि. तत्थ ‘‘अकुसला वुट्ठापेत्वा’’ति इमिना सहावधिना उत्यूपसग्गस्स अत्थं दस्सेति. ‘‘कुसले पतिट्ठापेतू’’ति इमिना सहाधारेन धरधातुस्स अत्थं दस्सेति. उत्यूपसग्गस्स उक्खिपनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सामणेरभावा वा उद्धरित्वा’’ति. ‘‘पटिच्चा’’ति इमिना उपादायाति एत्थ समीपे आदियित्वाति सद्दत्थमगहेत्वा सङ्केतत्थवसेन पाकटत्ता तस्स सङ्केतत्थं दस्सेति, अधिप्पायत्थं दस्सेतीति अत्थो.

७३. अधिट्ठिताति एत्थ अधि निच्चवसेन ठाति पवत्ततीति अधिट्ठिताति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘निच्चप्पवत्तिनी’’ति. कस्मा चत्तारो पच्चया निस्सयाति वुत्ताति आह ‘‘यस्मा’’तिआदि. ‘‘चत्तारो’’तिआदिना चत्तारो पच्चये निस्साय अत्तभावो सेति पवत्ततीति निस्सायाति अवुत्तकम्मत्थं दस्सेति.