२. सङ्घादिसेसकण्डं
१. पठमसङ्घादिसेससिक्खापद-अत्थयोजना
पाराजिकानन्तरस्साति पाराजिकानं अनन्तरे ठपितस्स, सङ्गीतस्स वा, सङ्घादिसेसकण्डस्साति सम्बन्धो. अयं ईदिसा अनुत्तानत्थवण्णना अनुत्तानानं पदानं अत्थस्स वण्णना दानि इमस्मिंकाले भविस्सतीति योजना.
६७८. पठमे उदकं वसितं अच्छादनं अनेन कतन्ति उदोसितोति वचनत्थेन भण्डसाला उदोसितं नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘उदोसितन्ति भण्डसाला’’ति. एत्थ हि उदसद्दो उदकपरियायो. संयोगो न युत्तोयेव. भण्डसालाति यानादीनं भण्डानं ठपनसाला. अच्चावदथाति एत्थ अतीत्यूपसग्गो अतिक्कमनत्थो, आत्यूपसग्गो धात्वत्थानुवत्तकोति आह ‘‘अतिक्कमित्वा वदथा’’ति.
६७९. उस्सयवसेन वदनं उस्सयवादो, सोयेव उस्सयवादिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘उस्सयवादिका’’तिआदि. ‘‘मानुस्सयवसेन कोधुस्सयवसेना’’ति इमिना उस्सयभेदं दस्सेति. साति उस्सयवादिका. अत्थतोति सरूपतो. एत्थाति पदभाजने. अड्डनं अभियुञ्जनं अड्डोति कत्वा द्विन्नं जनानं अड्डो वोहारिकानं विनिच्छयकारणं होति, तस्मा वुत्तं ‘‘अड्डोति वोहारिकविनिच्छयो वुच्चती’’ति, मुद्धजततियक्खरोयेव. यन्ति अड्डं. यत्थाति यस्मिं किस्मिंचि ठाने. द्विन्नं अड्डकारकानं वोहारं जानन्तीति वोहारिका, अक्खदस्सा, तेसं. द्वीसु जनेसूति अड्डकारकेसु जनेसु द्वीसु. यो कोचीति अड्डकारको वा अञ्ञो वा यो कोचि.
एत्थाति ‘‘एकस्स आरोचेती’’तिआदिवचने. यत्थ कत्थचीति यंकिञ्चि ठानं आगतेपीति सम्बन्धो. अथाति पच्छा. साति भिक्खुनी. सोति उपासको.
‘‘कप्पियकारकेना’’तिपदं ‘‘कथापेती’’तिपदे कारितकम्मं. तत्थाति कप्पियकारकइतरेसु. वोहारिकेहि कतेति सम्बन्धो. गतिगतन्ति चिरकालपत्तं. सुतपुब्बन्ति पुब्बे सुतं. अथाति सुतपुब्बत्ता एव. तेति वोहारिका, देन्तीति सम्बन्धो.
पठमन्ति समनुभासनतो पुब्बं. आपत्तीति आपज्जनं. एतस्साति सङ्घादिसेसस्स. अयं हीति अयं एव, वक्खमानो एवाति अत्थो. एत्थाति पदभाजने. सह वत्थुज्झाचाराति वत्थुज्झाचारेन सह, वाक्यमेव, न समासो. वत्थुज्झाचाराति करणत्थे निस्सक्कवचनं दट्ठब्बं. तेन वुत्तं ‘‘सह वत्थुज्झाचारेना’’ति. भिक्खुनिन्ति आपत्तिमापन्नं भिक्खुनिं. सङ्घतोति भिक्खुनिसङ्घम्हा. अनीयसद्दो हेतुकत्ताभिधायकोति आह ‘‘निस्सारेतीति निस्सारणीयो’’ति. भिक्खुनिसङ्घतो निस्सरति, निस्सारियति वा अनेनाति निस्सारणीयोति करणत्थोपि युत्तोयेव. तत्थाति पदभाजने. यन्ति सङ्घादिसेसं. सोति सङ्घादिसेसो. पदभाजनस्स अत्थो कारणोपचारेन दट्ठब्बो. हीति सच्चं. केनचीति पुग्गलेन, न निस्सारीयतीति सम्बन्धो. तेन धम्मेन करणभूतेन, हेतुभूतेन वा. सोति धम्मो.
अड्डकारकमनुस्सेहि वुच्चमानाति योजना. सयन्ति सामं. ततोति गमनतो, परन्ति सम्बन्धो. भिक्खुनिया वा कतं आरोचेतूति योजना.
धम्मिकन्ति धम्मेन सभावेन युत्तं. यथाति येनाकारेन. तन्ति आकारं. तत्थाति ‘‘अनोदिस्स आचिक्खती’’ति वचने.
धुत्तादयोति आदिसद्देन चोरादयो सङ्गण्हाति. साति आचिक्खना. तन्ति आचिक्खनं. तेसन्ति गामदारकादीनं. दण्डन्ति धनदण्डं. गीवा होतीति इणं होति. अधिप्पाये सतिपीति योजना. तस्साति अनाचारं चरन्तस्स.
केवलं हीति केवलमेव. तन्ति रक्खं. कारकेति अनाचारस्स कारके. तेस+?न्ति कारकानं.
तेसन्ति हरन्तानं. ‘‘अनत्थकामताया’’ति इमिना भयादिना वुत्ते नत्थि दोसोति दस्सेति. हीति लद्धदोसजोतको. अत्तनो वचनकरं…पे… वत्तुं वट्टतीति अत्तनो वचनं आदियिस्सतीति वुत्ते वचनं अनादियित्वा दण्डे गहितेपि नत्थि दोसो दण्डगहणस्स पटिक्खित्तत्ता. दासदासीवापिआदीनन्ति आदिसद्देन खेत्तादयो सङ्गय्हन्ति.
वुत्तनयेनेवाति अतीतं आरब्भ आचिक्खने वुत्तनयेन एव. ‘‘आयतिं अकरणत्थाया’’ति इमिना अनागतं आरब्भ ओदिस्स आचिक्खनं दस्सेति. ‘‘केन एवं कत’’न्ति पुच्छाय अतीते कतपुब्बं पुच्छति. सापीति पिसद्दो वुत्तसम्पिण्डनत्थो. हीति सच्चं, यस्मा वा.
वोहारिका दण्डेन्तीति सम्बन्धो. दण्डेन्तीति वधदण्डेन च धनदण्डेन च आणं करोन्ति.
यो चायन्ति यो च अयं. भिक्खुनीनं यो अयं नयो वुत्तो, एसेव नयो भिक्खूनम्पि नयोति योजना. ‘‘एसेव नयो’’ति वुत्तवचनमेव वित्थारेन्तो आह ‘‘भिक्खुनोपि ही’’तिआदि. ‘‘तथा’’तिइमिना ‘‘ओदिस्सा’’तिपदं अतिदिसति. ते चाति ते च वोहारिका. हीति सच्चं, यस्मा वाति. पठमं.
२. दुतियसङ्घादिसेससिक्खापदं
६८२. दुतिये वरितब्बं इच्छितब्बन्ति वरं, तमेव भण्डन्ति वरभण्डन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘महग्घभण्ड’’न्ति. ‘‘मुत्ता’’तिआदिना तस्स सरूपं दस्सेति.
६८३. आपुब्बो लोकसद्दो अभिमुखं लोकनत्थो होति, उपुब्बो उद्धं लोकनत्थो, ओपुब्बो अधो लोकनत्थो, विपुब्बो इतो चितो च वीतिहरणलोकनत्थो, अपपुब्बो आपुच्छनत्थो. इध पन अपपुब्बत्ता आपुच्छनत्थोति आह ‘‘अनापुच्छित्वा’’ति. मल्लगण भटिपुत्त गणादिकन्तिआदीसु मल्लगणो नाम नारायनभत्तिको गणो. भटिपुत्तगणो नाम कुमारभत्तिको गणो. आदिसद्देन अञ्ञम्पि गामनिगमे अनुसासितुं समत्थं गणं सङ्गण्हाति. अथ वा मल्लगणोति मल्लराजूनं गणो. ते हि गणं कत्वा कुसिनारायं रज्जं अनुसासन्ति, ते सन्धाय वुत्तं ‘‘मल्लगणो’’ति. भटिपुत्तगणोति लिच्छविगणो परियायन्तरेन वुत्तो. लिच्छविराजूनञ्हि पुब्बराजानो भटिनामकस्स जटिलस्स पुत्ता होन्ति, तेसं वंसे पवत्ता एतरहि लिच्छविराजानोपि भटिपुत्ताति वुच्चन्ति. जटिलो पन बाराणसिरञ्ञो पुत्ते नदिसोतेन वुय्हमाने नदितो उद्धरित्वा अत्तनो अस्समे पुत्तं कत्वा भरणत्ता पोसनत्ता भटीति वुच्चति, तस्स पुत्तत्ता लिच्छविगणो भटिपुत्तोति वुच्चति. तेपि गणं कत्वा वेसालियं रज्जं अनुसासन्ति, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘भटिपुत्तगणो’’ति. धम्मगणो नाम सासनधम्मभत्तिको गणो. गन्धिकसेणीति गन्धकारानं समजातिकानं सिप्पिकानं गणो. दुस्सिकसेणीति दुस्सकारानं समजातिकानं पेसकारानं गणो. आदिसद्देन तच्छकसेणिरजकसेणिआदयो सङ्गय्हन्ति. यत्थ यत्थाति यस्मिं यस्मिं ठाने. हीति सच्चं. ते एवाति गणादयो एव. पुन तेति गणादयो. इदन्ति ‘‘गणं वा’’तिआदिवचनं. एत्थाति राजादीसु. सङ्घापुच्छनमेव पधानकारणन्ति आह ‘‘भिक्खुनिसङ्घो आपुच्छितब्बोवा’’ति. कप्पगतिकन्ति कप्पं गच्छतीति कप्पगता, सा एव कप्पगतिका, तं.
केनचि करणीयेन खण्डसीमं अगन्त्वा केनचि करणीयेन भिक्खुनीसु पक्कन्तासूति योजना. निस्सितकपरिसायाति अन्तेवासिकपरिसाय. वुट्ठापेन्तियाति उपसम्पादेन्तियाति. दुतियं.
३. ततियसङ्घादिसेससिक्खापदं
६९२. ततिये दुतियेन पादेन अतिक्कन्तमत्तेति सम्बन्धो. परिक्खेपारहट्ठानं नाम घरूपचारतो पठमलेड्डुपातो. सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेन्तो आह ‘‘अपि चेत्था’’तिआदि. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. उपचारे वाति अपरिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपारहट्ठाने वा. ततोति गामन्तरतो, खण्डपाकारेन वा वतिछिद्देन वा पविसितुन्ति सम्बन्धो.
सम्बद्धा वति एतेसन्ति सम्बद्धवतिका, द्वे गामा. विहारन्ति भिक्खुनिविहारं. ततो पन गामतोति ततो इतरगामतो पन, निक्खन्ताय भिक्खुनिया ठातब्बन्ति सम्बन्धो. उस्सारणा वाति मनुस्सानं उस्सारणा वा.
जनाति गामभोजका जना. एकं गामन्ति यंकिञ्चि इच्छितं एकं गामं. ततोति गामतो. ‘‘कस्मा’’ति इमाय पुच्छाय ‘‘विहरतो एकं गामं गन्तुं वट्टती’’ति वचनस्स कारणं पुच्छति. ‘‘विहारस्स चतुगामसाधारणत्ता’’तिइमिना विसज्जनेन तं पुच्छं विसज्जेति.
यत्थाति यस्सं नदियं. उत्तरन्तिया एकद्वङ्गुलमत्तम्पि अन्तरवासको तेमियति, सा नदी नामाति योजना. यथा निवसियमानाय तिमण्डलपटिच्छादनं होति, एवं निवत्थायाति योजना. भिक्खुनिया उत्तरन्तिया अन्तरवासकोति सम्बन्धो. यत्थ कत्थचीति यस्मिं किस्मिंचि ठाने. ‘‘सेतुना गच्छति, अनापत्ती’’तिइमिना पदसा उत्तरन्तिया एव आपत्तीति दस्सेति. उत्तरणकालेति नदितो उत्तरणकाले. आकासगमनन्ति इद्धिया गमनं. आदिसद्देन हत्थिपिट्ठिआदयो सङ्गण्हाति. अक्कमन्तियाति अतिक्कमन्तिया. एत्थाति द्वीसु तीसु भिक्खुनीसु. ओरिमतीरमेवाति अपारतीरमेव. तमेव तीरन्ति ओरिमतीरमेव. पच्चुत्तरतीति पटिनिवत्तित्वा उत्तरति.
कुरुमाना भिक्खुनी करोतीति योजना. अस्साति भिक्खुनिया अजानन्तिया एव चाति सम्बन्धो, अनादरे चेतं सामिवचनं. अथ पनाति अथसद्दो यदिपरियायो, किरियापदेन योजेतब्बो. अथ अच्छति, अथ न ओतरतीति अत्थो. अच्छतीति वसति. हीति सच्चं. इधाति ‘‘एका वा रत्तिं विप्पवसेय्या’’तिपदे.
एवं वुत्तलक्खणमेवाति एवं अभिधम्मपरियायेन वुत्तलक्खणमेव. तं पनेतन्ति तं पन अरञ्ञं. तेनेवाति आपन्नहेतुना एव. अट्ठकथायन्ति महाअट्ठकथायं. भिक्खुनीसु पविसन्तीसूति सम्बन्धो, निद्धारणत्थे चेतं भुम्मवचनं. एत्थाति दस्सनूपचारसवनूपचारेसु. यत्थ ओकासे ठितं दुतियिका पस्सति, सो ओकासो दस्सनूपचारो नामाति योजना. साणिपाकारन्तरिकापीति साणिपाकारेन ब्यवहिकापि. यत्थ ओकासे ठिता…पे… सद्दं सुणाति, सो ओकासो सवनूपचारो नामाति योजना. मग्गमूळ्हसद्देनाति मग्गे मूळ्हानं सद्देन. धम्मस्सवनारोचनसद्देनाति धम्मस्सवनत्थाय आरोचनानं सद्देन. मग्गमूळ्हसद्देन सद्दायन्तिया सद्दं सुणाति विय च धम्मस्सवनारोचनसद्देन सद्दायन्तिया सद्दं सुणाति विय च ‘‘अय्ये’’ति सद्दायन्तिया सद्दं सुणातीति योजना. सद्दायन्तियाति सद्दं करोन्तिया. नामधातु हेसा. एवरूपेति ‘‘मग्गमूळ्हसद्देन विया’’तिआदिना वुत्ते एवरूपे.
तित्थायतनं सङ्कन्ता वाति तित्थीनं वासट्ठानं सङ्कन्ता वा. इमिना ‘‘पक्खसङ्कन्ता’’ति एत्थ पक्खसद्दस्स पटिपक्खवाचकत्ता तेन सासनपटिपक्खा तित्थिया एव गहेतब्बाति दस्सेति. तित्थिया हि सासनस्स पटिपक्खा होन्तीति. ततियं.
४. चतुत्थसङ्घादिसेससिक्खापदं
६९४. चतुत्थे पादस्स ठपनकं पीठं पादपीठं. पादस्स ठपनका कथलिका पादकथलिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘पादपीठं नामा’’तिआदि. अनञ्ञायाति एत्थ यकारो त्वापच्चयस्स कारियोति आह ‘‘अजानित्वा’’ति. नेत्थारवत्तेति उक्खेपनीयकम्मतो नित्थरणकारणे वत्ते. ‘‘वत्तमान’’न्तिइमिना ‘‘वत्तन्ति’’न्ति एत्थ अन्तपच्चयं नयेन दस्सेतीति. चतुत्थं.
५. पञ्चमसङ्घादिसेससिक्खापदं
७०१. पञ्चमे ‘‘एकतो अवस्सुते’’ति एत्थ हेट्ठा वुत्तनयेन ‘‘एकतो’’ति सामञ्ञतो वुत्तेपि भिक्खुनिया एव गहेतब्बभावञ्च तोपच्चयस्स छट्ठुत्थे पवत्तभावञ्च अवस्सुभपदे भावत्थञ्च दस्सेतुं वुत्तं ‘‘भिक्खुनिया अवस्सुतभावो दट्ठब्बो’’ति. एतन्ति ‘‘भिक्खुनिया अवस्सुतभावो’’ति वचनं. तन्ति अवचनं. पाळियाति इमाय सिक्खापदपाळियाति. पञ्चमं.
६. छट्ठसङ्घादिसेससिक्खापदं
७०५. छट्ठे यतो त्वन्ति एत्थ कारणत्थे तोपच्चयोति आह ‘‘यस्मा’’ति. कस्सा होन्तीति उय्योजिकाउय्योजितासु कस्सा भिक्खुनिया होन्तीति योजना. न देतीति उय्योजिका उय्योजिताय न देति. न पटिग्गण्हातीति उय्योजिता उय्योजिकाय हत्थतो न पटिग्गण्हाति. पटिग्गहो तेन न विज्जतीति तेनेव कारणेन उय्योजिकाय हत्थतो उय्योजिताय पटिग्गहो न विज्जति. आपज्जति गरुकं, न लहुकन्ति एवं सन्तेपि उय्योजिका गरुकमेव सङ्घादिसेसापत्तिं आपज्जति, न लहुकं. तञ्चाति तं आपज्जनञ्च. परिभोगपच्चयाति उय्योजिकाय परिभोगसङ्खाता कारणाति अयं गाथायत्थो.
इतरिस्सा पनाति उय्योजिताय पन भिक्खुनिया. पठमसिक्खापदेति पञ्चमसिक्खापदे. पञ्चमसिक्खापदञ्हि इमिना सिक्खापदेन युगळभावेन सदिसत्ता इमं उपादाय पठमन्ति वुत्तन्ति. छट्ठं.
७. सत्तमसङ्घादिसेससिक्खापदं
७०९. सत्तमे यावततियकपदत्थोति ‘‘यावततियक’’न्ति उच्चारितस्स पदस्स अत्थो वेदितब्बोति सम्बन्धोति. सत्तमं.
८. अट्ठमसङ्घादिसेससिक्खापदं
७१५. अट्ठमे किस्मिंचिदेव अधिकरणेति निद्धारणीयस्स निद्धारणसमुदायेन अविनाभावतो आह ‘‘चतुन्न’’न्ति. कस्मा पन निद्धारणसमुदायनिद्धारणीयभावेन वुत्तं, ननु पदभाजने चत्तारिपि अधिकरणानि वुत्तानीति आह ‘‘पदभाजने पना’’तिआदीति. अट्ठमं.
९. नवमसङ्घादिसेससिक्खापदं
७२३. नवमे संसट्ठसद्दो मिस्सपरियायोति आह ‘‘मिस्सीभूता’’ति. ‘‘अननुलोमेना’’तिइमिना ‘‘अननुलोमिकेना’’ति एत्थ इकसद्दो स्वत्थोति दस्सेति. कोट्टनञ्च पचनञ्च गन्धपिसनञ्च मालागन्थनञ्च. आदिसद्देन अञ्ञेपि अननुलोमिके कायिके सङ्गण्हाति. सासनाहरणञ्च पटिसासनहरणञ्च सञ्चरित्तञ्च. आदिसद्देन अञ्ञेपि अननुलोमिके वाचसिके सङ्गण्हाति. एतासन्ति भिक्खुनीनं. सिलोकोति यसोति. नवमं.
१०. दसमसङ्घादिसेससिक्खापदं
७२७. दसमे एवाचाराति एत्थ निग्गहितलोपवसेन सन्धीति आह ‘‘एवंआचारा’’ति. ‘‘यादिसो’’तिआदिना एवंसद्दस्स निदस्सनादीसु (अभिधानप्पदीपिकायं ११८६ गाथायं) एकादससु अत्थेसु उपमत्थं दस्सेति. सब्बत्थाति ‘‘एवंसद्दा एवंसिलोका’’ति सब्बेसु पदेसु. उञ्ञायाति एत्थ ओकारविपरीतो उकारोति आह ‘‘अवञ्ञाया’’ति. ‘‘नीचं कत्वा जाननाया’’ति इमिना अवसद्दो नीचत्थो, ञाधातु अवबोधनत्थोति दस्सेति. ‘‘परिभवञ्ञाया’’ति वत्तब्बे उत्तरपदलोपवसेन ‘‘परिभवेना’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘परिभवित्वा जाननेना’’ति. अक्खन्तियाति एत्थ सहनखन्तियेवाधिप्पेता, नेव अनुलोमखन्ति, न दिट्ठिनिज्झानक्खन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘असहनताया’’ति. वेभस्सियाति एत्थ विसेसेन भासेति ओभासेतीति विभासो आनुभावो, विभासो इमस्स सङ्घस्स अत्थीति विभस्सो सङ्घो, बह्वत्थे च अतिसयत्थे च सपच्चयो होति. कस्मा? मन्तुपच्चयत्थत्ता ‘‘लोमसो’’तिआदीसु (जा. १.१४.५७) विय, बहुआनुभावो अतिसयआनुभावो सङ्घोति वुत्तं होति, संयोगपरत्ता आकारस्स रस्सो. विभस्सस्स भावो वेभस्सियं, बहुआनुभावो अतिसयआनुभावोयेव. इति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘बलवभस्सभावेना’’ति. तत्थ बलवइति पदेन मन्तुअत्थे पवत्तस्स सप्पच्चयस्स बह्वत्थञ्च अतिसयत्थञ्च दस्सेति, भावइति पदेन णियपच्चयस्स भावत्थं, एनइति पदेन निस्सक्कवचनस्स करणत्थे पवत्तभावं दस्सेति. तमेवत्थमाविकरोन्तो आह ‘‘अत्तनो बलवप्पकासनेना’’ति. तत्थ अत्तनोति अत्तसङ्खातस्स सङ्घस्स. बलवप्पकासनेनाति बहुआनुभावप्पकासनेन, अतिसयआनुभावप्पकासनेन वा. बलवप्पकासनं नाम अत्थतो परेसं समुत्रासनमेवाति आह ‘‘समुत्रासनेनाति अत्थो’’ति. दुब्बलभावेनाति एत्थ भावइतिपदेन ण्यपच्चयस्स भावत्थं, एनइतिपदेन निस्सक्कवचनस्स करणत्थं दस्सेतीति दट्ठब्बं. सब्बत्थाति ‘‘उञ्ञाया’’तिआदीसु सब्बेसु पदेसु. चसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति आह ‘‘एवं समुच्चयत्थो दट्ठब्बो’’ति. विविच्चथाति एत्थ वीत्यूपसग्गो विनासद्दत्थो, विचधातु सत्तत्थोति आह ‘‘विना होथा’’ति. दसमं.
अनन्तरा पक्खिपित्वाति सम्बन्धो. महाविभङ्गतो आहरितानि इमानि तीणि सिक्खापदानीति योजना. नव पठमापत्तिका वेदितब्बाति सम्बन्धो. सब्बेपि धम्माति योजना. एत्थाति ‘‘उद्दिट्ठा खो’’तिआदिपाठे. तं पनाति पक्खमानत्तं पनाति.
इति समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
भिक्खुनिविभङ्गे
सत्तरसकवण्णनाय योजना समत्ता.