१. पठमपाराजिकसिक्खापदं
६५६. ‘‘तेन…पे… साळ्हो’’ति एत्थ ‘‘एत्था’’ति पाठसेसो योजेतब्बो. दब्बगुणकिरियाजातिनामसङ्खातेसु पञ्चसु सद्देसु साळ्हसद्दस्स नामसद्दभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘साळ्होति तस्स नाम’’न्ति. मिगारमातुयाति विसाखाय. सा हि मिगारसेट्ठिना मातुट्ठाने ठपितत्ता मिगारमाता नाम. नवकम्मं अधिट्ठातीति नवकम्मिकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘नवकम्माधिट्ठायिक’’न्ति. ‘‘पण्डिच्चेन समन्नागता’’तिइमिना पण्डा वुच्चति पञ्ञा, सा सञ्जाता इमिस्साति पण्डिताति वचनत्थं दस्सेति. वेय्यत्तिकेनाति विसेसेन अञ्जति पाकटं गच्छतीति वियत्तो, पुग्गलो, तस्स इदं वेय्यत्तिकं, ञाणं, तेन. ‘‘पण्डा’’ति वुत्तपञ्ञाय ‘‘मेधा’’ति वुत्तपञ्ञाय विसेसभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पाळिगहणे’’तिआदि. ‘‘मेधा’’ति हि वुत्तपञ्ञा ‘‘पण्डा’’ति वुत्तपञ्ञाय विसेसो होति सतिसहायत्ता. तत्रुपायायाति अलुत्तसमासो ‘‘तत्रमज्झत्तता’’तिआदीसु (ध. स. अट्ठ. येवापनकवण्णना) विय. ‘‘कम्मेसू’’ति इमिना तसद्दस्स विसयं दस्सेति. कत्तब्बकम्मुपपरिक्खायाति कत्तब्बकम्मेसु विचारणाय. चसद्देन ‘‘कताकत’’न्ति पदस्स द्वन्दवाक्यं दस्सेति. परिवेसनट्ठानेति परिभुञ्जितुं विसन्ति पविसन्ति एत्थाति परिवेसनं, तमेव ठानं परिवेसनट्ठानं, तस्मिं. निकूटेति एत्थ कूटसङ्खातसिखरविरहिते ओकासेति दस्सेन्तो आह ‘‘कोणसदिसं कत्वा दस्सिते गम्भीरे’’ति. वित्यूपसग्गो विकारवाचको, सरसद्दो सद्दवाचकोति आह ‘‘विप्पकारसद्दो’’ति. चरति अनेनाति चरणं पादो, तस्मिं उट्ठितो गिलानो एतिस्साति चरणगिलानाति दस्सेन्तो आह ‘‘पादरोगेन समन्नागता’’ति.
६५७. ‘‘तिन्ता’’ति इमिना अवस्सुतसद्दो इध किलिन्नत्थे एव वत्तति, न अञ्ञत्थेति दस्सेति. अस्साति ‘‘अवस्सुता’’तिपदस्स. पदभाजने वुत्तन्ति सम्बन्धो. तत्थाति पदभाजने. वत्थं रङ्गजातेन रत्तं विय, तथा कायसंसग्गरागेन सुट्ठु रत्ताति योजना. ‘‘अपेक्खाय समन्नागता’’ति इमिना अपेक्खा एतिस्समत्थीति अपेक्खवतीति अत्थं दस्सेति. पटिबद्धं चित्तं इमिस्सन्ति पटिबद्धचित्ताति दस्सेन्तो आह ‘‘पटिबन्धित्वा ठपितचित्ता विया’’ति. दुतियपदविभङ्गेपीति ‘‘अवस्सुतो’’ति दुतियपदभाजनेपि. पुग्गलसद्दस्स सत्तसामञ्ञवाचकत्ता पुरिससद्देन विसेसेति. अधोउब्भइति निपातानं छट्ठिया समसितब्बभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अक्खकानं अधो’’तिआदि. ननु यथा इध ‘‘अक्खकानं अधो’’ति वुत्तं, एवं पदभाजनेपि वत्तब्बं, कस्मा न वुत्तन्ति आह ‘‘पदभाजने’’तिआदि. पदपटिपाटियाति ‘‘अधो’’ति च ‘‘अक्खक’’न्ति च पदानं अनुक्कमेन. एत्थाति अधक्खकउब्भजाणुमण्डलेसु. साधारणपाराजिकेहीति भिक्खुभिक्खुनीनं साधारणेहि पाराजिकेहि. नाममत्तन्ति नाममेव.
६५९. एवन्ति इमाय पाळिया विभजित्वाति सम्बन्धो. तत्थाति ‘‘उभतोअवस्सुते’’तिआदिवचने. ‘‘उभतोअवस्सुते’’ति पाठो मूलपाठोयेव, नाञ्ञोति दस्सेन्तेन विसेसमकत्वा ‘‘उभतोअवस्सुतेति उभतो अवस्सुते’’ति वुत्तं. उभतोति एत्थ उभसरूपञ्च तोसद्दस्स छट्ठ्यत्थे पवत्तिञ्च दस्सेतुं वुत्तं ‘‘भिक्खुनिया चेव पुरिसस्स चा’’ति. तत्थ भिक्खुनीपुरिससद्देहि उभसरूपं दस्सेति. ‘‘या’’ति च ‘‘स’’इति च द्वीहि सद्देहि तोपच्चयस्स छट्ठ्यत्थं, उभिन्नं अवस्सुतभावे सतीति अत्थो. भावपच्चयेन विना भावत्थो ञातब्बोति आह ‘‘अवस्सुतभावे’’ति. यथापरिच्छिन्नेनाति ‘‘अधक्खकं, उब्भजाणुमण्डल’’न्ति येन येन परिच्छिन्नेन. अत्तनोति भिक्खुनिया. तस्स वाति पुरिसस्स वा. इधापीति कायपटिबद्धेन कायामसनेपि.
तत्राति तेसु भिक्खुभिक्खुनीसु. न कारेतब्बो ‘‘कायसंसग्गं सादियेय्या’’ति अवुत्तत्ताति अधिप्पायो. अचोपयमानापीति अचालयमानापि, पिसद्दो सम्भावनत्थो, तेन चोपयमाना पगेवाति दस्सेति. एवं पन सतीति चित्तेनेव अधिवासयमानाय सति पन. किरियसमुट्ठानताति इमस्स सिक्खापदस्स किरियसमुट्ठानभावो. तब्बहुलनयेनाति ‘‘वनचरको (म. नि. अट्ठ. २.२०१; ३.१३३), सङ्गामावचरो’’तिआदीसु (म. नि. २.१०८) विय तस्सं किरियायं बहुलतो समुट्ठाननयेन. साति किरियसमुट्ठानता.
६६०. एत्थाति उब्भक्खकअधोजाणुमण्डलेसु.
६६२. ‘‘एकतो अवस्सुते’’ति एत्थापि तोपच्चयो छट्ठ्यत्थे होति. सामञ्ञवचनस्सापि विसेसे अवट्ठानतो, विसेसत्थिना च विसेसस्स अनुपयोजितब्बतो आह ‘‘भिक्खुनिया एवा’’ति. तत्राति ‘‘एकतो अवस्सुते’’तिआदिवचने. ‘‘तथेवा’’तिइमिना कायसंसग्गरागेन अवस्सुतोति अत्थं अतिदिसति. चतूसूति मेथुनराग कायसंसग्गरागगेहसितपेम सुद्धचित्तसङ्खातेसु चतूसु. यत्थाति यस्मिं ठाने.
६६३. अयं पुरिसो इति वा इत्थी इति वा अजानन्तिया वाति योजनाति. पठमं.