१. पाराजिककण्डअत्थयोजना
एवं भिक्खुविभङ्गस्स, कत्वान योजनानयं;
भिक्खुनीनं विभङ्गस्स, करिस्सं योजनानयं.
योति विभङ्गो. विभङ्गस्साति विभङ्गो अस्स. अस्साति होति. तस्साति भिक्खुनीनं विभङ्गस्स. यतोति यस्मा. अयं पनेत्थ योजना – भिक्खूनं विभङ्गस्स अनन्तरं भिक्खुनीनं यो विभङ्गो सङ्गहितो अस्स, तस्स भिक्खुनीनं विभङ्गस्स संवण्णनाक्कमो पत्तो यतो, ततो तस्स भिक्खुनीनं विभङ्गस्स अपुब्बपदवण्णनं कातुं ताव पाराजिके अयं संवण्णना होतीति. अपुब्बानं पदानं वण्णना अपुब्बपदवण्णना, तं.
१. पठमपाराजिकसिक्खापदं
६५६. ‘‘तेन…पे… साळ्हो’’ति एत्थ ‘‘एत्था’’ति पाठसेसो योजेतब्बो. दब्बगुणकिरियाजातिनामसङ्खातेसु पञ्चसु सद्देसु साळ्हसद्दस्स नामसद्दभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘साळ्होति तस्स नाम’’न्ति. मिगारमातुयाति विसाखाय. सा हि मिगारसेट्ठिना मातुट्ठाने ठपितत्ता मिगारमाता नाम. नवकम्मं अधिट्ठातीति नवकम्मिकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘नवकम्माधिट्ठायिक’’न्ति. ‘‘पण्डिच्चेन समन्नागता’’तिइमिना पण्डा वुच्चति पञ्ञा, सा सञ्जाता इमिस्साति पण्डिताति वचनत्थं दस्सेति. वेय्यत्तिकेनाति विसेसेन अञ्जति पाकटं गच्छतीति वियत्तो, पुग्गलो, तस्स इदं वेय्यत्तिकं, ञाणं, तेन. ‘‘पण्डा’’ति वुत्तपञ्ञाय ‘‘मेधा’’ति वुत्तपञ्ञाय विसेसभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पाळिगहणे’’तिआदि. ‘‘मेधा’’ति हि वुत्तपञ्ञा ‘‘पण्डा’’ति वुत्तपञ्ञाय विसेसो होति सतिसहायत्ता. तत्रुपायायाति अलुत्तसमासो ‘‘तत्रमज्झत्तता’’तिआदीसु (ध. स. अट्ठ. येवापनकवण्णना) विय. ‘‘कम्मेसू’’ति इमिना तसद्दस्स विसयं दस्सेति. कत्तब्बकम्मुपपरिक्खायाति कत्तब्बकम्मेसु विचारणाय. चसद्देन ‘‘कताकत’’न्ति पदस्स द्वन्दवाक्यं दस्सेति. परिवेसनट्ठानेति परिभुञ्जितुं विसन्ति पविसन्ति एत्थाति परिवेसनं, तमेव ठानं परिवेसनट्ठानं, तस्मिं. निकूटेति एत्थ कूटसङ्खातसिखरविरहिते ओकासेति दस्सेन्तो आह ‘‘कोणसदिसं कत्वा दस्सिते गम्भीरे’’ति. वित्यूपसग्गो विकारवाचको, सरसद्दो सद्दवाचकोति आह ‘‘विप्पकारसद्दो’’ति. चरति अनेनाति चरणं पादो, तस्मिं उट्ठितो गिलानो एतिस्साति चरणगिलानाति दस्सेन्तो आह ‘‘पादरोगेन समन्नागता’’ति.
६५७. ‘‘तिन्ता’’ति इमिना अवस्सुतसद्दो इध किलिन्नत्थे एव वत्तति, न अञ्ञत्थेति दस्सेति. अस्साति ‘‘अवस्सुता’’तिपदस्स. पदभाजने वुत्तन्ति सम्बन्धो. तत्थाति पदभाजने. वत्थं रङ्गजातेन रत्तं विय, तथा कायसंसग्गरागेन सुट्ठु रत्ताति योजना. ‘‘अपेक्खाय समन्नागता’’ति इमिना अपेक्खा एतिस्समत्थीति अपेक्खवतीति अत्थं दस्सेति. पटिबद्धं चित्तं इमिस्सन्ति पटिबद्धचित्ताति दस्सेन्तो आह ‘‘पटिबन्धित्वा ठपितचित्ता विया’’ति. दुतियपदविभङ्गेपीति ‘‘अवस्सुतो’’ति दुतियपदभाजनेपि. पुग्गलसद्दस्स सत्तसामञ्ञवाचकत्ता पुरिससद्देन विसेसेति. अधोउब्भइति निपातानं छट्ठिया समसितब्बभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘अक्खकानं अधो’’तिआदि. ननु यथा इध ‘‘अक्खकानं अधो’’ति वुत्तं, एवं पदभाजनेपि वत्तब्बं, कस्मा न वुत्तन्ति आह ‘‘पदभाजने’’तिआदि. पदपटिपाटियाति ‘‘अधो’’ति च ‘‘अक्खक’’न्ति च पदानं अनुक्कमेन. एत्थाति अधक्खकउब्भजाणुमण्डलेसु. साधारणपाराजिकेहीति भिक्खुभिक्खुनीनं साधारणेहि पाराजिकेहि. नाममत्तन्ति नाममेव.
६५९. एवन्ति इमाय पाळिया विभजित्वाति सम्बन्धो. तत्थाति ‘‘उभतोअवस्सुते’’तिआदिवचने. ‘‘उभतोअवस्सुते’’ति पाठो मूलपाठोयेव, नाञ्ञोति दस्सेन्तेन विसेसमकत्वा ‘‘उभतोअवस्सुतेति उभतो अवस्सुते’’ति वुत्तं. उभतोति एत्थ उभसरूपञ्च तोसद्दस्स छट्ठ्यत्थे पवत्तिञ्च दस्सेतुं वुत्तं ‘‘भिक्खुनिया चेव पुरिसस्स चा’’ति. तत्थ भिक्खुनीपुरिससद्देहि उभसरूपं दस्सेति. ‘‘या’’ति च ‘‘स’’इति च द्वीहि सद्देहि तोपच्चयस्स छट्ठ्यत्थं, उभिन्नं अवस्सुतभावे सतीति अत्थो. भावपच्चयेन विना भावत्थो ञातब्बोति आह ‘‘अवस्सुतभावे’’ति. यथापरिच्छिन्नेनाति ‘‘अधक्खकं, उब्भजाणुमण्डल’’न्ति येन येन परिच्छिन्नेन. अत्तनोति भिक्खुनिया. तस्स वाति पुरिसस्स वा. इधापीति कायपटिबद्धेन कायामसनेपि.
तत्राति तेसु भिक्खुभिक्खुनीसु. न कारेतब्बो ‘‘कायसंसग्गं सादियेय्या’’ति अवुत्तत्ताति अधिप्पायो. अचोपयमानापीति अचालयमानापि, पिसद्दो सम्भावनत्थो, तेन चोपयमाना पगेवाति दस्सेति. एवं पन सतीति चित्तेनेव अधिवासयमानाय सति पन. किरियसमुट्ठानताति इमस्स सिक्खापदस्स किरियसमुट्ठानभावो. तब्बहुलनयेनाति ‘‘वनचरको (म. नि. अट्ठ. २.२०१; ३.१३३), सङ्गामावचरो’’तिआदीसु (म. नि. २.१०८) विय तस्सं किरियायं बहुलतो समुट्ठाननयेन. साति किरियसमुट्ठानता.
६६०. एत्थाति उब्भक्खकअधोजाणुमण्डलेसु.
६६२. ‘‘एकतो अवस्सुते’’ति एत्थापि तोपच्चयो छट्ठ्यत्थे होति. सामञ्ञवचनस्सापि विसेसे अवट्ठानतो, विसेसत्थिना च विसेसस्स अनुपयोजितब्बतो आह ‘‘भिक्खुनिया एवा’’ति. तत्राति ‘‘एकतो अवस्सुते’’तिआदिवचने. ‘‘तथेवा’’तिइमिना कायसंसग्गरागेन अवस्सुतोति अत्थं अतिदिसति. चतूसूति मेथुनराग कायसंसग्गरागगेहसितपेम सुद्धचित्तसङ्खातेसु चतूसु. यत्थाति यस्मिं ठाने.
६६३. अयं पुरिसो इति वा इत्थी इति वा अजानन्तिया वाति योजनाति. पठमं.
२. दुतियपाराजिकसिक्खापदं
६६४. दुतिये कच्चि नो साति एत्थ नोसद्दो नुसद्दत्थोति आह ‘‘कच्चि नु सा’’ति. परिवारविपत्तीति परिजनस्स विनासनं. ‘‘अकित्ती’’ति एत्थ सम्मुखा निन्दं गहेत्वा ‘‘अयसो’’तिइमिना परम्मुखा निन्दा गहेतब्बाति दस्सेतुं वुत्तं ‘‘परम्मुखगरहा वा’’ति.
६६६. ‘‘या पाराजिकं आपन्ना’’तिइमिना ‘‘सा वा’’ति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेति. चतुन्नन्ति निद्धारणत्थे चेतं सामिवचनं, चतूसूति अत्थो. पच्छाति सब्बपाराजिकानं पच्छा. इमस्मिं ओकासेति पठमततियपाराजिकानमन्तरे ठाने. ठपितन्ति सङ्गीतिकारेहि निक्खित्तं. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे. तत्राति दुट्ठुल्लसिक्खापदेति. दुतियं.
३. ततियपाराजिकसिक्खापदं
६६९. ततिये अस्साति ‘‘धम्मेन विनयेना’’ति पदस्स. पदभाजनं वुत्तन्ति सम्बन्धो. ञत्तिसम्पदा चेव अनुसावनसम्पदा च सत्थुसासनं नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘ञत्ति…पे… सम्पदाय चा’’ति. सत्थुसासनेनाति च सत्थु आणाय. कम्मन्ति उक्खेपनीयकम्मं. तत्थाति सङ्घे. ‘‘वचनं नादियती’’तिआदीसु विय सङ्घं वा नादियतीति एत्थ नादियनं नाम नानुवत्तनमेवाति आह ‘‘नानुवत्तती’’ति. तत्थाति सङ्घादीसु. अयं ताव संवासोति सह भिक्खू वसन्ति एत्थाति संवासोति अत्थेन अयं एककम्मादि संवासो नाम. ‘‘सह अयनभावेना’’तिइमिना सह अयन्ति पवत्तन्तीति सहायाति वचनत्थं दस्सेति. तेति भिक्खू. येहि चाति भिक्खूहि च. तस्साति उक्खित्तकस्स. तेनाति उक्खित्तकेन. अत्तनोति उक्खित्तकस्साति. ततियं.
४. चतुत्थपाराजिकसिक्खापदं
६७५. चतुत्थे मेथुनरागेन अवस्सुता नाधिप्पेता, कायसंसग्गरागेन अवस्सुतावाधिप्पेताति आह ‘‘कायसंसग्गरागेन अवस्सुता’’ति. ‘‘पुरिसपुग्गलस्सा’’तिपदं न हत्थसद्देन सम्बन्धितब्बं, गहणसद्देनेव सम्बन्धितब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘यं पुरिसपुग्गलेना’’तिआदि. तन्ति गहणं, ‘‘हत्थग्गहण’’न्ति वुत्तवचनं उपलक्खणमत्तमेवाति आह ‘‘अञ्ञम्पी’’तिआदि. तत्थ ‘‘अञ्ञम्पी’’ति हत्थगहणतो इतरम्पि. अपाराजिकक्खेत्तेति उब्भक्खके अधोजाणुमण्डले. अस्साति ‘‘हत्थग्गहण’’न्तिपदस्स. एत्थाति ‘‘असद्धम्मस्स पटिसेवनत्थाया’’तिपदे. कायसंसग्गोति कायसंसग्गो एव. तेन वुत्तं ‘‘न मेथुनधम्मो’’ति. हीति सच्चं, यस्मा वा. एत्थाति कायसंसग्गगहणे. साधकन्ति ञापकं.
तिस्सित्थियोति भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं. तीसु इत्थीसूति हि अत्थो, तिस्सो इत्थियो उपगन्त्वाति वा योजेतब्बो. एसेव नयो परतोपि. यं मेथुनं अत्थि, तं न सेवेति योजना. न सेवेति च न सेवति. तिकारस्स हि एकारो. तयो पुरिसेति तीसु पुरिसेसु, ते वा उपगन्त्वा. तयो च अनरियपण्डकेति तीसु अनरियसङ्खातेसु उभतोब्यञ्जनकेसु च पण्डकेसु च, ते वा उपगन्त्वाति योजना. न चाचरे मेथुनं ब्यञ्जनस्मिन्ति अत्तनो निमित्तस्मिं मेथुनं न च आचरति. इदं अनुलोमपाराजिकं सन्धाय वुत्तं. छेज्जं सिया मेथुनधम्मपच्चयाति मेथुनधम्मकारणा छेज्जं सिया, पाराजिकं भवेय्याति अत्थो. कुसलेहीति पञ्हाविसज्जने छेकेहि, छेककामेहि वा. अयं पञ्हो अट्ठवत्थुकं सन्धाय वुत्तो.
पञ्हाविसज्जनत्थाय चिन्तेन्तानं सेदमोचनकारणत्ता ‘‘सेदमोचनगाथा’’ति वुत्ता. विरुज्झतीति ‘‘न मेथुनधम्मो’’ति वचनेन ‘‘छेज्जं सिया मेथुनधम्मपच्चया’’ति वचनं विरुज्झति, न समेतीति अत्थो. इति चे वदेय्य, न विरुज्झति. कस्मा? मेथुनधम्मस्स पुब्बभागत्ताति योजना. इमिना मेथुनधम्मस्स पुब्बभागभूतो कायसंसग्गोव उपचारेन तत्थ मेथुनधम्मसद्देन वुत्तो, न द्वयंद्वयसमापत्तीति दीपेति. हिसद्दो वित्थारजोतको. परिवारेयेव वुत्तानीति सम्बन्धो. वण्णावण्णोति सुक्कविसट्ठि. धनमनुप्पादानन्ति सञ्चरित्तं. ‘‘इमिना परियायेना’’ति इमिना लेसेन समीपूपचारेनाति अत्थो. एतेनुपायेनाति ‘‘हत्थग्गहणं सादियेय्या’’तिपदे वुत्तउपायेन. सब्बपदेसूति सब्बेसु ‘‘सङ्घाटिकण्णग्गहणं सादियेय्या’’तिआदीसु पदेसु. अपि चाति एकंसेन, विसेसं वक्खामीति अधिप्पायो. ‘‘एवंनामकं ठान’’न्ति इमिना ‘‘इत्थंनामं इमस्स ठानस्सा’’ति वचनत्थं दीपेति.
६७६. एकन्तरिकाय वाति एत्थ वासद्देन द्वन्तरिकादीनिपि सङ्गय्हन्ति. येन तेनाति येन वा तेन वा. द्वितिचतुप्पञ्चछवत्थूनि पेय्यालवसेन वा वासद्देन वा गहेतब्बानि. अपि चाति किञ्च भिय्यो, वत्तब्बविसेसं वक्खामीति अधिप्पायो. एत्थाति ‘‘आपत्तियो देसेत्वा’’ति वचने. हीति सच्चं. वुत्तन्ति परिवारे वुत्तं. तत्राति पुरिमवचनापेक्खं. देसिता आपत्ति गणनूपिकाति योजना. एकं वत्थुं आपन्ना या भिक्खुनीति योजना. धुरनिक्खेपं कत्वाति ‘‘इमञ्च वत्थुं, अञ्ञम्पि च वत्थुं नापज्जिस्सामी’’ति धुरनिक्खेपं कत्वा. या पन सउस्साहाव देसेतीति योजनाति. चतुत्थं.
साधारणाति भिक्खुनीहि साधारणा. एत्थाति ‘‘उद्दिट्ठा खो अय्यायो’’तिआदिवचने.
इति समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
भिक्खुनिविभङ्गे पाराजिककण्डवण्णनाय योजना समत्ता.