७. कुक्कुरवतिकसुत्तवण्णना
७८. कोलियेसूति बहुवचनवसेनायं पाळि आगता. एवंनामके जनपदेति अत्थवचनं कस्मा वुत्तन्ति आह ‘‘सो ही’’तिआदि. न नियमितोति ‘‘असुकम्हि नाम विहारे’’ति न नियमेत्वा वुत्तो. सेनासनेयेवाति आवासेयेव, न रुक्खमूलादिके. वेसकिरिया घासग्गहणादिना समादातब्बट्ठेन गोवतं, तस्मिं नियुत्तो गोवतिको. तेनाह ‘‘समादिन्नगोवतो’’ति. यं सन्धायाहु वेदवेदिनो – ‘‘गच्छं भक्खेति, तिट्ठं मुत्तेति, उपाहा उदकं धूपेति, तिणानि छिन्दती’’तिआदि. अयं अचेलोति अचेलकपब्बज्जावसेन अचेलो, पुरिमो पन गोवतिको कुक्कुरवतिकोति एत्थ वुत्तनयानुसारेन अत्थो वत्तब्बो. पलिकुण्ठित्वाति उभो हत्थे उभो पादे च समिञ्जित्वा. ‘‘उक्कुटिको हुत्वा’’तिपि वदन्ति. गमनं निप्फज्जनं गतीति आह – ‘‘का गतीति का निप्फत्ती’’ति. निप्फत्तिपरियोसाना हि विपाकधम्मप्पवत्ति. कतूपचितकम्मवसेन अभिसम्परेति एत्थाति अभिसम्परायो, परलोको. तत्थस्स च निप्फत्तिं पुच्छतीति आह – ‘‘अभिसम्परायम्हि कत्थ निब्बत्ती’’ति. कुक्कुरवतसमादानन्ति कुक्कुरभावसमादानं, ‘‘अज्ज पट्ठाय अहं कुक्कुरो’’ति कुक्कुरभावाधिट्ठानं.
७९. परिपुण्णन्ति यत्तका कुक्कुरविकारा, तेहि परिपुण्णं. तेनाह ‘‘अनून’’न्ति. अब्बोकिण्णन्ति तेहि अवोमिस्सं. कुक्कुराचारन्ति कुक्कुरानं गमनाकारोतिआदिआचारेन कुक्कुरभावाधिट्ठानचित्तमाह. तथा तथा आकप्पेतब्बतो आकप्पो, पवत्तिआकारो. सो पनेत्थ गमनादिकोति आह ‘‘कुक्कुरानं गमनाकारो’’तिआदि. आचारेनाति कुक्कुरसीलाचारेन. वतसमादानेनाति कुक्कुरवताधिट्ठानेन. कुक्कुरचरियादियेव दुक्करतपचरणं. तेन गतिविपरियेसाकारेन पवत्ता लद्धि. अस्स कुक्कुरवतिकस्स अञ्ञा गति नत्थीति इतरगतिं पटिक्खिपति, इतरासं पन सम्भवो एव नत्थीति. निपज्जमानन्ति वतसीलादीनं संगोपनवसेन सिज्झमानं. यथा सकम्मकधातुसद्दा अत्थविसेसवसेन अकम्मका होन्ति ‘‘विबुद्धो पुरिसो विबुद्धो कमलसण्डो’’ति, एवं अत्थविसेसवसेन अकम्मकापि सकम्मका होन्तीति दस्सेन्तो ‘‘न परिदेवामि न अनुत्थुनामी’’तिआदिमाह. अनुत्थुनसद्दो च सकम्मकवसेन पयुज्जति ‘‘पुराणानि अनुत्थुन’’न्तिआदीसु. अयञ्चेत्थ पयोगोति इमिना गाथायञ्च अनुत्थुननरोदनं अधिप्पेतन्ति दस्सेति.
८०. वुत्तनयेनेवाति इमिना गोवतन्ति गोवतसमादानं. गोसीलन्ति गवाचारं. गोचित्तन्ति ‘‘अज्ज पट्ठाय गोहि कातब्बं करिस्सामी’’ति उप्पन्नचित्तन्ति इममत्थं अतिदिसति. ग्वाकप्पे पन वत्तब्बं अवसिट्ठं ‘‘कुक्कुराकप्पे वुत्तसदिसमेवा’’ति इमिनाव अतिदिट्ठं, विसिट्ठञ्च यथा पन तत्थातिआदिना वुत्तमेव. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं कुक्कुरवतादीसु वुत्तनयमेव.
८१. एकच्चकम्मकिरियावसेनाति एकच्चस्स अकुसलकम्मस्स कुसलकम्मस्स करणप्पसङ्गेन. इमेसन्ति गोवतिककुक्कुरवतिकानं. किरियाति गोवतभावनादिवसेन पवत्ता किरिया. पाकटा भविस्सतीति ‘‘इमस्मिं कम्मचतुक्के इदं नाम कम्मं भजती’’ति पाकटा भविस्सति.
काळकन्ति (अ. नि. टी. २.४.२३२) मलीनं, चित्तस्स अपभस्सरभावकरणन्ति अत्थो. तं पनेत्थ कम्मपथसम्पत्तमेव अधिप्पेतन्ति आह ‘‘दसअकुसलकम्मपथ’’न्ति. कण्हन्ति कण्हाभिजातिहेतुतो वा कण्हं. तेनाह ‘‘कण्हविपाक’’न्ति. अपायूपपत्ति मनुस्सेसु च दोभग्गियं कण्हविपाको, यथा तमभावो वुत्तो, एकत्तनिद्देसेन पन ‘‘अपाये निब्बत्तनतो’’ति वुत्तं, निब्बत्तापनतोति अत्थो. सुक्कन्ति ओदातं, चित्तस्स पभस्सरभावकरणन्ति अत्थो, सुक्काभिजातिहेतुतो वा सुक्कं. तेनाह ‘‘सुक्कविपाक’’न्ति. सग्गूपपत्ति मनुस्सलोके सोभग्गियञ्च सुक्कविपाको, यथा च जोतिभावो वुत्तो, एकत्तनिद्देसेन पन ‘‘सग्गे निब्बत्तनतो’’ति वुत्तं, निब्बत्तापनतोति अत्थो, वोमिस्सककम्मन्ति कालेन कण्हं, कालेन सुक्कन्ति एवं मिस्सकवसेन कतकम्मं. ‘‘सुखदुक्खविपाक’’न्ति वत्वा सुखदुक्खानं पवत्तिआकारं दस्सेतुं ‘‘मिस्सककम्मञ्ही’’तिआदि वुत्तं. कम्मस्स कण्हसुक्कसमञ्ञा कण्हसुक्काभिजातिहेतुतायाति, अपच्चयगामिताय तदुभयविनिमुत्तस्स कम्मक्खयकरकम्मस्स इध सुक्कपरियायोपि न इच्छितोति आह – ‘‘उभय…पे… असुक्कन्ति वुत्त’’न्ति. तत्थ उभयविपाकस्साति यथाधिगतस्स विपाकस्स. सम्पत्तिभवपरियापन्नो हि विपाको इध ‘‘सुक्कविपाको’’ति अधिप्पेतो, न अच्चन्तपरिसुद्धो.
सदुक्खन्ति अत्तना उप्पादेतब्बेन दुक्खेन सदुक्खं, दुक्खसंवत्तनिकन्ति अत्थो. ‘‘इमस्मिं सुत्ते चेतना धुरं, उपालिसुत्ते (म. नि. २.५६) कम्म’’न्ति हेट्ठा वुत्तम्पि अत्थं इध साधयति विजाननत्थं. अभिसङ्खरित्वाति आयूहित्वा. तं पन पच्चयसमवायसिद्धितो संकड्ढनं पिण्डनं विय होतीति आह – ‘‘सङ्कड्ढित्वा, पिण्डं कत्वाति अत्थो’’ति, सदुक्खं लोकन्ति अपायलोकमाह. विपाकफस्साति फस्ससीसेन तत्थ विपाकपवत्तमाह. भूतकम्मतोति निब्बत्तकम्मतो अत्तना कतूपचितकम्मतो. यथाभूतन्ति यादिसं. कम्मसभागवसेनाति कम्मसरिक्खकवसेन. उपपत्ति होतीति अपदादिभेदा उपपत्ति. कम्मेन विय वुत्ताति यं करोति, तेन उपपज्जतीति एककम्मेनेव जायमाना विय वुत्ता अपदादिभेदा. उपपत्ति च नाम विपाकेन होति विपाके सम्भवन्ते एकंसेन ते उपपत्तिविसेसा सम्भवन्ति. यदि एवं कस्मा ‘‘तेन उपपज्जती’’ति उपपत्तिकम्महेतुका वुत्ताति आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. येन कम्मविपाकेन निब्बत्तोति येन कम्मविपाकेन विपच्चमानेन अयं सत्तो निब्बत्तोति वुच्चति. तंकम्मविपाकफस्साति तस्स तस्स कम्मस्स विपाकभूता फस्सा. कम्मेन दातब्बं दायं तब्बिपाकं आदियन्तीति कम्मदायादा, फस्सा. कम्मस्स दायज्जता कम्मफलस्स दायज्जं, तस्मा वुत्तं ‘‘कम्मदायज्जा’’ति. तेनाह ‘‘कम्ममेव नेसं दायज्जं सन्तक’’न्ति.
तिस्सो च हेट्ठिमज्झानचेतनाति इदं अब्याबज्झवेदनं वेदियनएकन्तसुखुप्पत्तिया हेतुभावसाधनं. यदि एवं यथावुत्ता झानचेतना ताव होतु एकन्तसुखुप्पत्तिहेतुभावतो. कामावचरा किन्तीति कामावचरा पन कुसलचेतना तंसभावाभावतो किन्ति केन पकारेन अब्याबज्झमनोसङ्खारो नाम जातोति चोदेति, इतरो पन न सब्बा कामावचरकुसलचेतना तथा गहिता, अथ खो एकच्चा झानचेतनानुकूलाति दस्सेन्तो ‘‘कसिणसज्जनकाले कसिणासेवनकाले लब्भन्ती’’ति आह. तत्थ कसिणासेवनचेतना गहेतब्बा, सा उपचारज्झानस्स साधिका. तेन कामावचरचेतना पठमज्झानचेतनाय घटिताति कसिणसज्जनचेतनापि कदाचि तादिसा होतीति गहिता. परिकम्मादिवसेन हि पवत्ता भावनामया कामावचरकुसलचेतना पठमज्झानस्स आसन्नताय वुत्ता. चतुत्थज्झानचेतना ततियज्झानचेतनाय घटिताति इदं एकत्तकायएकत्तसञ्ञीसत्तावासवताय तंसरिक्खका उपेक्खापि ईदिसेसु ठानेसु सुखसरिक्खता, एवं सन्तसभावता ञाणसहितता च. केचि पन चतुत्थज्झानचेतनानुगुणाति निदस्सेन्ता कसिणसज्जनकाले कसिणज्झानकाले कसिणासेवनकाले लब्भतीति ततियज्झानचेतनाय आसन्नघटितता वुत्ताति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं, वुत्तनयेनेव तासं घटितता वेदितब्बा. उभयमिस्सकवसेनाति उभयेसं कुसलाकुसलसङ्खारानं सुखदुक्खानञ्च मिस्सकभाववसेन. वेमानिकपेतानन्ति इदं बाहुल्लतो वुत्तं, इतरेसम्पि विनिपातिकानं कालेन दुक्खं होतियेव.
तस्स पहानायाति तस्स यथावुत्तस्स कम्मस्स अनुप्पत्तिधम्मतापादनाय. या चेतनाति या अपचयगामिनिचेतना. कम्मं पत्वाति सुखकम्मन्ति वुच्चमाने मग्गचेतनाय अञ्ञो पण्डरतरो धम्मो नाम नत्थि अच्चन्तपारिसुद्धिभावतो. अकण्हा असुक्काति आगताति एत्थ सुक्कभावपटिक्खेपकारणं हेट्ठा वुत्तनयमेव. तेनाह ‘‘इदं पन कम्मचतुक्कं पत्वा’’तिआदि.
८२. अनिय्यानिकपक्खेति अचेळकपब्बज्जाय कुक्कुरवते च. योगेति ञायधम्मपटिपत्तियन्ति अत्थो. योनेनाति यो तित्थियपरिवासो तेन भगवता पञ्ञत्तो. यं तित्थियपरिवासं समादियित्वाति अयमेत्थ योजना. घंसित्वा सुवण्णं विय निघंसोप्पले. कोट्टेत्वा हत्थेन विय कुलालभाजनं.
वूपकट्ठोति विवित्तो एकीभूतो. पेसितत्तोति निब्बानं पति पेसितत्तो. कामं तदनुत्तरं ब्रह्मचरियपरियोसानं…पे… विहासीति इमिनाव अरहत्तनिकूटेन देसना निट्ठापिता होति, आयस्मतो पन सेनियस्स पटिपत्तिकित्तनपरमेतं उजुकं आपन्नअरहत्तभावदीपनं, यदिदं ‘‘अञ्ञतरो खो पना’’तिआदिवचनन्ति आह ‘‘अरहत्तनिकूटेनेवा’’ति. अरहत्ताधिगमोयेव तस्स तेसं अब्भन्तरता. सेसं सब्बं सुविञ्ञेय्यमेव.
कुक्कुरवतिकसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.