७. चूळहत्थिपदोपमसुत्तवण्णना

२८८. सेतपरिवारोति सेतपटिच्छदो, सेतवण्णालङ्कारोति अत्थो. पुब्बे पन ‘‘सेतालङ्कारा’’ति अस्सालङ्कारो गहितो, इध चक्कपञ्जरकुब्बरादिरथावयवेसु कातब्बालङ्कारो. एवं वुत्तेनाति एवं ‘‘सेताय सुद’’न्तिआदिना पकारेन संयुत्तमहावग्गे (सं. नि. ५.४) वुत्तेन. नातिमहा युद्धमण्डले सञ्चारसुखत्थं. योधो सारथीति द्विन्नं, पहरणदायकेन सद्धिं तिण्णं वा.

नगरं पदक्खिणं करोति नगरसोभनत्थं. इदं किर तस्स ब्राह्मणस्स जाणुस्सोणिट्ठानन्तरं जातिसिद्धं परम्परागतं चारित्तं. तेनाह ‘‘इतो एत्तकेहि दिवसेही’’तिआदि. चारित्तवसेन नगरवासिनोपि तथा तथा पटिपज्जन्ति. पुञ्ञवादिमङ्गलकथने नियुत्ता माङ्गलिका. सुवत्थिपत्तनाय सोवत्थिका. आदि-सद्देन वन्दीआदीनं सङ्गहो. यससिरिसम्पत्तियाति यससम्पत्तिया सिरिसम्पत्तिया च, परिवारसम्पत्तिया चेव विभवसोभासम्पत्तिया चाति अत्थो.

नगराभिमुखो पायासि अत्तनो भिक्खाचारवेलाय. पण्डितो मञ्ञेति एत्थ मञ्ञेति इदं ‘‘मञ्ञती’’ति इमिना समानत्थं निपातपदं. तस्स इति-सद्दं आनेत्वा अत्थं दस्सेन्तो ‘‘पण्डितोति मञ्ञती’’ति आह. अनुमतिपुच्छावसेन चेतं वुत्तं. तेनेवाह ‘‘उदाहु नो’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञति भवं वच्छायनो समणस्स गोतमस्स पञ्ञावेय्यत्तिय’’न्ति हि वुत्तमेवत्थं पुन गण्हन्तो ‘‘पण्डितो मञ्ञे’’ति आह. तस्मा वुत्तं ‘‘भवं वच्छायनो, समणं गोतमं पण्डितोति मञ्ञति, उदाहु नो’’ति, यथा ते खमेय्य, तथा नं कथेहीति अधिप्पायो.

अहं को नाम, मम अविसयो एसोति दस्सेति. को चाति हेतुनिस्सक्के पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘कुतो चा’’ति. तथा चाह ‘‘केन कारणेन जानिस्सामी’’ति, येन कारणेन समणस्स गोतमस्स पञ्ञावेय्यत्तियं जानेय्यं, तं कारणं मयि नत्थीति अधिप्पायो. बुद्धोयेव भवेय्य, अबुद्धस्स सब्बथा बुद्धञाणानुभावं जानितुं न सक्काति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेतं, भिक्खवे, ओरमत्तकं सीलमत्तकं, येन पुथुज्जनो तथागतस्स वण्णं वदमानो वदेय्य (दी. नि. १.७), अत्थि, भिक्खवे, अञ्ञेव धम्मा गम्भीरा दुद्दसा दुरनुबोधा …पे… येहि तथागतस्स यथाभुच्चं वण्णं सम्मा वदमानो वदेय्या’’ति (दी. नि. १.२८) च. एत्थाति ‘‘सोपि नूनस्स तादिसोवा’’ति एतस्मिं पदे. पसत्थ पसत्थोति पसत्थेहि अत्तनो गुणेहेव सो पसत्थो, न तस्स कित्तिना, पसंसासभावेनेव पासंसोति अत्थो. तेनाह ‘‘सब्बगुणान’’न्तिआदि. मणिरतनन्ति चक्कवत्तिनो मणिरतनं. सदेवके लोके पासंसानम्पि पासंसोति दस्सेतुं ‘‘पसत्थेहि वा’’ति दुतियविकप्पो गहितो.

अरणीयतो अत्थो, सो एव वसतीति वसोति अत्थवसो, तस्स तस्स पयोगस्स आनिसंसभूतं फलन्ति आह ‘‘अत्थवसन्ति अत्थानिसंस’’न्ति. अत्थो वा वुत्तलक्खणो वसो एतस्साति अत्थवसो, कारणं. नागवनवासिकोति हत्थिनागानं विचरणवने तेसं गहणत्थं वसनको. अनुग्गहितसिप्पोति असिक्खितहत्थिसिप्पो आयतवित्थतस्स पदमत्तस्स दस्सनेन ‘‘महा वत, भो नागो’’ति निट्ठागमनतो. परतो पन भगवता वुत्तट्ठाने. उग्गहितसिप्पो पुरिसो नागवनिकोति आगतो आयतवित्थतस्स पदस्स उच्चस्स च निसेवितस्स ब्यभिचारभावं ञत्वा तत्तकेन निट्ठं अगन्त्वा महाहत्थिं दिस्वाव निट्ठागमनतो. ञाणं पज्जति एत्थाति ञाणपदानि, खत्तियपण्डितादीनं धम्मविनये विनीतत्ता विनयेहि अधिगतज्झानादीनि. तानि हि तथागतगन्धहत्थिनो देसनाञाणेन अक्कन्तट्ठानानि. चत्तारीति पन विनेय्यानं इध खत्तियपण्डितादिवसेन चतुब्बिधानंयेव गहितत्ता.

२८९. पुग्गलेसु पञ्ञाय च निपुणता पण्डितसमञ्ञा निपुणत्थस्स दस्सनसमत्थतावसेनेवाति आह ‘‘सुखुमअत्थन्तरपटिविज्झनसमत्थे’’ति. कत-सद्दो इध निप्फन्नपरियायो. परे पवदन्ति एत्थ, एतेनाति परप्पवादो, परसमयो. परेहि पवदनं परप्पवादो, विग्गाहिककथाय परवादमद्दनं. तदुभयम्पि एकतो कत्वा पाळियं वुत्तन्ति आह ‘‘विञ्ञातपरप्पवादे चेव परेहि सद्धिं कतवादपरिचये चा’’ति, परसमयेसु परवादमद्दनेसु च निप्फन्नेति अत्थो. वालवेधिरूपेति वालवेधिपतिरूपे. तेनाह ‘‘वालवेधिधनुग्गहसदिसे’’ति. वालन्ति अनेकधा भिन्नस्स वालस्स अंसुसङ्खातं वालं. भिन्दन्ता वियाति घटादिं सविग्गहं मुग्गरादिना भिन्दन्ता विय, दिट्ठिगतानि एकंसतो भिन्दन्ताति अधिप्पायो. ‘‘अत्थं गुय्हं पटिच्छन्नं कत्वा पुच्छिस्सामा’’ति सङ्खतं पदपञ्हं पुच्छन्तीति दस्सेतुं ‘‘दुपदम्पी’’तिआदि वुत्तं. वदन्ति एतेनाति वादो, दोसो. पुच्छीयतीति पञ्हो, अत्थो. पुच्छति एतेनाति पञ्हो, सद्दो. तदुभयं एकतो गहेत्वा आह ‘‘एवरूपे पञ्हे’’तिआदि. ‘‘एवं पुच्छेय्य, एवं विस्सज्जेय्या’’ति च पुच्छाविस्सज्जनानं सिखावगमनं दस्सेति. सेय्योति उत्तमो, परमो लाभोति अधिप्पायो.

एवं अत्तनो वादविधमनभयेनपि परे भगवन्तं पञ्हं पुच्छितुं न विसहन्तीति वत्वा इदानि वादविधमनेन विनापि न विसहन्ति एवाति दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि आरद्धं. चित्तं पसीदति परे अत्तनो अत्तभावम्पि विस्सत्थं निय्यादेतुकामा होन्ति ओधिसकमेत्ताफरणसदिसत्ता तस्स मेत्तायनस्स. दस्सनसम्पन्नाति दट्ठब्बताय सम्पन्ना दस्सनानुत्तरियभावतो, अतिविय दस्सनीयाति अत्थो.

सरणगमनवसेन सावकाति लोकियसरणगमनेन सावका, लोकुत्तरसरणगमनेन पन सावकत्तं परतो आगमिस्सति, तञ्च पब्बजितवसेन वुच्चति, इध गहट्ठवसेन, उभयत्थापि सरणगमनेन सावकत्तं वेदितब्बं. ते हि परलोकवज्जभयदस्साविनो कुलपुत्ता, आचारकुलपुत्तापि तादिसा भवन्ति. थोकेनाति इमिना ‘‘मनं अनस्सामा’’ति पदस्सत्थं वदति.

२९०. उदाहरीयति उब्बेगपीतिवसेनाति, तथा वा उदाहरणं उदानं. तेनाह ‘‘उदाहारं उदाहरी’’ति. अस्स धम्मस्साति अस्स पटिपत्तिसद्धम्मपुब्बकस्स पटिवेधसद्धम्मस्स. सोति हत्थिपदोपमो हत्थिपदोपमभावेन वुच्चमानो धम्मो. एत्तावताति एत्तकेन परिब्बाजकेन वुत्तकथामग्गमत्तेन. कामं तेन वुत्तकथामग्गेनपि हत्थिपदोपमभावेन वुच्चमानो धम्मो परिपुण्णोव अरहत्तं पापेत्वा पवेदितत्ता, सो च खो सङ्खेपतो, न वित्थारतोति आह ‘‘न एत्तावता वित्थारेन परिपूरो होती’’ति. यदि यथा वित्थारेन हत्थिपदोपमो परिपूरो होति, तथा देसना आरद्धा, अथ कस्मा कुसलोति न वुत्तोति चोदना.

२९१. आयामतोपीति पि-सद्देन उब्बेधेनपि रस्साति दस्सेति. नीचकाया हि ता होन्ति. उच्चाति उच्चका. निसेवनं, निसेवति एत्थाति वा निसेवितं. निसेवनञ्चेत्थ कण्डुयितविनोदनत्थं घंसनं. तेनाह ‘‘खन्धप्पदेसे घंसितट्ठान’’न्ति. उच्चाति अनीचा, उब्बेधवन्तियोति अत्थो. काळारिकाति विरळदन्ता, विसङ्गतदन्ताति अत्थो. तेनाह ‘‘दन्तान’’न्तिआदि. कळारतायाति विरळताय. आरञ्जितानीति रञ्जितानि, विलिखितानीति अत्थो. कणेरुतायाति कुटुमलसण्ठानताय. अयं वाति एत्थ वा-सद्दो संसयितनिच्छयत्थो यथा अञ्ञत्थापि ‘‘अयं वा इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बबालो सब्बमूळ्हो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१८१).

नागवनं वियाति महाहत्थिनो वामनिकादीनञ्च पददस्सनट्ठानभूतं नागवनं विय. आदितो पट्ठाय याव नीवरणप्पहाना धम्मदेसना तथागतस्स बाहिरपरिब्बाजकादीनञ्च पददस्सनभावतो. आदितो पट्ठायाति च ‘‘तं सुणाही’’ति पदतो पट्ठाय. कुसलो नागवनिको विय योगावचरो परियेसनवसेन पमाणग्गहणतो. मत्थके ठत्वाति इमस्स सुत्तस्स परियोसाने ठत्वा. इमस्मिम्पि ठानेति ‘‘एवमेव खो ब्राह्मणा’’तिआदिना उपमेय्यस्स अत्थस्स उपञ्ञासनट्ठानेपि.

स्वायन्ति (दी. नि. टी. १.१९०) इध-सद्दमत्तं गण्हाति, न यथाविसेसितब्बं इध-सद्दं. तथा हि वक्खति ‘‘कत्थचि पदपूरणमत्तमेवा’’ति. लोकं उपादाय वुच्चति लोक-सद्देन समानाधिकरणभावेन वुत्तत्ता. सेसपदद्वये पन सद्दन्तरसन्निधानमत्तेन तं तं उपादाय वुत्तता दट्ठब्बा. ओकासन्ति कञ्चि पदेसं इन्दसालगुहाय अधिप्पेतत्ता. पदपूरणमत्तमेव ओकासापदिसनस्सपि असम्भवतो.

तथागत-सद्दादीनं अत्थविसेसो मूलपरियायट्ठकथा(म. नि. अट्ठ. १.१२) विसुद्धिमग्गसंवण्णनासु वुत्तो एव. तथागतस्स सत्तनिकायन्तोगधताय ‘‘इध पन सत्तलोको अधिप्पेतो’’ति वत्वा तत्थायं यस्मिं सत्तनिकाये, यस्मिञ्च ओकासे उप्पज्जति, तं दस्सेतुं ‘‘सत्तलोके उप्पज्जमानोपि चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इमस्मिंयेव चक्कवाळेति इमिस्सा एव लोकधातुया. ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धो अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्यु’’न्ति (दी. नि. ३.१६१; म. नि. ३.१२९; अ. नि. १.२७८; नेत्ति. ५७; मि. प. ५.१.१) एत्थ जातिखेत्तभूता दससहस्सिलोकधातु ‘‘एकिस्सा लोकधातुया’’ति वुत्ता. इध पन इमंयेव लोकधातुं सन्धाय ‘‘इमस्मिंयेव चक्कवाळे’’ति वुत्तं. तिस्सो हि सङ्गीतियो आरुळ्हे तेपिटके बुद्धवचने विसयखेत्तं आणाखेत्तं जातिखेत्तन्ति तिविधे खेत्ते ठपेत्वा इमं चक्कवाळं अञ्ञस्मिं चक्कवाळे बुद्धा उप्पज्जन्तीति सुत्तं नत्थि, न उप्पज्जन्तीति पन अत्थि. कथं? ‘‘न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जति (म. नि. १.२८५; २.३४१; महाव. ११; कथा. ४०५; मि. प. ४.५.११), एकोम्हि सम्मासम्बुद्धो’’ति (म. नि. १.२८५; २.३४१; कथा. ४०५; महाव. ११) एवमादीनि इमिस्सा लोकधातुया ठत्वा वदन्तेन भगवता – ‘‘किं पनावुसो, सारिपुत्त, अत्थेतरहि अञ्ञो समणो वा ब्राह्मणो वा भगवता समसमो सम्बोधियन्ति एवं पुट्ठाहं, भन्ते, नोति वदेय्य’’न्ति वत्वा तस्स कारणं दस्सेतुं – ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा’’ति इमं सुत्तं दस्सेन्तेन धम्मसेनापतिना च बुद्धानं उप्पत्तिट्ठानभूतं इमं लोकधातुं ठपेत्वा अञ्ञत्थ अनुप्पत्ति वुत्ता होतीति.

सुजातायातिआदिना वुत्तेसु चतूसु विकप्पेसु पठमो विकप्पो बुद्धभावाय आसन्नतरपटिपत्तिदस्सनवसेन वुत्तो. आसन्नतराय हि पटिपत्तियं ठितो ‘‘उप्पज्जती’’ति वुच्चति उप्पादस्स एकन्तिकत्ता, पगेव पटिपत्तिया मत्थके ठितो. दुतियो बुद्धभावावहपब्बज्जतो पट्ठाय आसन्नपटिपत्तिदस्सनवसेन, ततियो बुद्धकरधम्मपारिपूरितो पट्ठाय बुद्धभावाय पटिपत्तिदस्सनवसेन. न हि महासत्तानं तुसितभवूपपत्तितो पट्ठाय बोधिसम्भारसम्भरणं नाम अत्थि. चतुत्थो बुद्धकरधम्मसमारम्भतो पट्ठाय. बोधिया नियतभावापत्तितो पभुति हि विञ्ञूहि ‘‘बुद्धो उप्पज्जती’’ति वत्तुं सक्का उप्पादस्स एकन्तिकत्ता, यथा पन ‘‘तिट्ठन्ति पब्बता, सन्दन्ति नदियो’’ति तिट्ठनसन्दनकिरियानं अविच्छेदमुपादाय वत्तमानपयोगो, एवं उप्पादत्थाय पटिपज्जनकिरियाय अविच्छेदमुपादाय चतूसु विकप्पेसु ‘‘उप्पज्जति नामा’’ति वुत्तं. सब्बपठमं उप्पन्नभावन्ति सब्बेहि उपरि वुच्चमानेहि विसेसेहि पठमं तथागतस्स उप्पन्नतासङ्खातं अत्थिताविसेसं.

सो भगवाति (अ. नि. टी. २.३.६४) यो ‘‘तथागतो अरह’’न्तिआदिना कित्तितगुणो, सो भगवा. इमं लोकन्ति नयिदं महाजनस्स सम्मुखामत्तं लोकं सन्धाय वुत्तं, अथ खो अनवसेसं परियादायाति दस्सेतुं ‘‘सदेवक’’न्तिआदि वुत्तं. तेनाह ‘‘इदानि वत्तब्बं निदस्सेती’’ति. पजातत्ताति यथासकं कम्मकिलेसेहि निब्बत्तत्ता. पञ्चकामावचरदेवग्गहणं पारिसेसञायेन इतरेसं पदन्तरेहि सङ्गहितत्ता. सदेवकन्ति च अवयवेन विग्गहो समुदायो समासत्थो. छट्ठकामावचरदेवग्गहणं पच्चासत्तिञायेन. तत्थ हि सो जातो तन्निवासी च. ब्रह्मकायिकादिब्रह्मग्गहणन्ति एत्थापि एसेव नयो. पच्चत्थिकपच्चामित्तसमणब्राह्मणग्गहणन्ति निदस्सनमत्तमेतं अपच्चत्थिकानं असमिताबाहितपापानञ्च समणब्राह्मणानं सस्समणब्राह्मणिवचनेन गहितत्ता. कामं ‘‘सदेवक’’न्तिआदिविसेसनानं वसेन सत्तविसयो लोक-सद्दोति विञ्ञायति तुल्ययोगविसयत्ता तेसं, ‘‘सलोमको सपक्खको’’तिआदीसु पन अतुल्ययोगेपि अयं समासो लब्भतीति ब्यभिचारदस्सनतो पजागहणन्ति आह ‘‘पजावचनेन सत्तलोकग्गहण’’न्ति.

अरूपिनो सत्ता अत्तनो आनेञ्जविहारेन विहरन्ता ‘‘दिब्बन्तीति देवा’’ति इमं निब्बचनं लभन्तीति आह ‘‘सदेवकग्गहणेन अरूपावचरदेवलोको गहितो’’ति. तेनेवाह ‘‘आकासानञ्चायतनूपगानं देवानं सहब्यत’’न्ति (अ. नि. ३.११७). समारकग्गहणेन छकामावचरदेवलोको गहितो तस्स सविसेसं मारस्स वसे वत्तनतो. रूपी ब्रह्मलोको गहितो अरूपीब्रह्मलोकस्स विसुं गहितत्ता. चतुपरिसवसेनाति खत्तियादिचतुपरिसवसेन. इतरा पन चतस्सो परिसा समारकादिग्गहणेन गहिता एवाति. अवसेससब्बसत्तलोको नागगरुळादिभेदो.

एत्तावता भागसो लोकं गहेत्वा योजनं दस्सेत्वा इदानि तेन तेन विसेसेन अभागसोव लोकं गहेत्वा योजनं दस्सेतुं ‘‘अपिचेत्था’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उक्कट्ठपरिच्छेदतोति उक्कंसगभिविजाननेन. पञ्चसु हि गतीसु देवलोकोव सेट्ठो. तत्थापि अरूपिनो ‘‘दूरसमुस्सारितकिलेसदुक्खताय, सन्तपणीतआनेञ्जविहारसमङ्गिताय, अतिविय दीघायुकताया’’ति एवमादीहि विसेसेहि अतिविय इतरेहि उक्कट्ठा. ब्रह्मा महानुभावोतिआदिं दससहस्सियं महाब्रह्मुनो वसेन वदति. ‘‘उक्कट्ठपरिच्छेदतो’’ति हि वुत्तं. अनुत्तरन्ति सेट्ठं नवलोकुत्तरं. भावानुक्कमो भाववसेन परेसं अज्झासयवसेन ‘‘सदेवक’’न्तिआदीनं पदानं अनुक्कमो. तीहाकारेहीति देवमारब्रह्मसहिततासङ्खातेहि तीहि पकारेहि. तीसु पदेसूति ‘‘सदेवक’’न्तिआदीसु तीसु पदेसु. तेन तेनाकारेनाति सदेवकत्तादिना तेन तेन पकारेन. तेधातुकमेव परियादिन्नन्ति पोराणा पनाहूति योजना.

अभिञ्ञाति य-कारलोपेनायं निद्देसो, अभिजानित्वाति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘अभिञ्ञाय, अधिकेन ञाणेन ञत्वा’’ति. अनुमानादिपटिक्खेपोति अनुमानउपमानअत्थापत्तिआदिपटिक्खेपो एकप्पमाणत्ता. सब्बत्थ अप्पटिहतञाणाचारताय हि सब्बपच्चक्खा बुद्धा भगवन्तो. अनुत्तरं विवेकसुखन्ति फलसमापत्तिसुखं. तेन वीतिमिस्सापि कदाचि भगवतो धम्मदेसना होतीति आह ‘‘हित्वापी’’ति. भगवा हि धम्मं देसेन्तो यस्मिं खणे परिसा साधुकारं वा देति, यथासुतं वा धम्मं पच्चवेक्खति, तं खणं पुब्बभागेन परिच्छिन्दित्वा फलसमापत्तिं समापज्जति, यथापरिच्छेदञ्च समापत्तितो वुट्ठाय ठितट्ठानतो पट्ठाय धम्मं देसेति.

देसकायत्तेन आणादिविधिना अतिसज्जनं पबोधनं देसनाति सा परियत्तिधम्मवसेन वेदितब्बाति आह ‘‘देसनाय ताव चतुप्पदिकायपि गाथाया’’तिआदि. सासितब्बपुग्गलगतेन यथापराधादिसासितब्बभावेन अनुसासनं तदङ्गविनयादिवसेन विनयनं सासनन्ति तं पटिपत्तिधम्मवसेन वेदितब्बन्ति आह ‘‘सीलसमाधिविपस्सना’’तिआदि. कुसलानन्ति मग्गकुसलानं, कुसलानन्ति वा अनवज्जानं. तेन फलधम्मानम्पि सङ्गहो सिद्धो होति. आदिभावो सीलदिट्ठीनं तम्मूलकत्ता उत्तरिमनुस्सधम्मानं. तस्मिं तस्मिं अत्थे कथावधिसद्दप्पबन्धो गाथावसेन सुत्तवसेन च ववत्थितो परियत्तिधम्मो, यो इधेव ‘‘देसना’’ति वुत्तो. तस्स पन अत्थो विसेसेन सीलादि एवाति आह ‘‘भगवा हि धम्मं देसेन्तो…पे… निब्बानं दस्सेती’’ति. तत्थ सीलं दस्सेत्वाति सीलग्गहणेन ससम्भारं सीलं गहितं. तथा मग्गग्गहणेन ससम्भारो मग्गोति तदुभयेन अनवसेसतो परियत्तिअत्थं परियादियति. तेनाति सीलादिदस्सनेन. अत्थवसेन हि इध देसनाय आदिकल्याणादिभावो अधिप्पेतो. कथिकसण्ठितीति कथिकस्स सण्ठानं कथनवसेन समवट्ठानं.

न सो सात्थं देसेति निय्यानत्थविरहतो तस्सा देसनाय. एकब्यञ्जनादियुत्ता वाति सिथिलादिभेदेसु ब्यञ्जनेसु एकप्पकारेनेव, द्विप्पकारेनेव वा ब्यञ्जनेन युत्ता वा दमिळभासा विय. सब्बत्थ निरोट्ठं कत्वा वत्तब्बताय सब्बनिरोट्ठब्यञ्जना वा किरातभासा विय. सब्बत्थेव विस्सज्जनीययुत्तताय सब्बविस्सट्ठब्यञ्जना वा यवनभासा विय. सब्बत्थेव सानुसारताय सब्बनिग्गहितब्यञ्जना वा पारसिकादिमिलक्खभासा विय. सब्बापेसा एकदेसब्यञ्जनवसेनेव पवत्तिया अपरिपुण्णब्यञ्जनाति कत्वा ‘‘अब्यञ्जना’’ति वुत्ता. अमक्खेत्वाति अपलिच्छेत्वा अविनासेत्वा, अहापेत्वाति वा अत्थो.

भगवा यमत्थं ञापेतुं एकगाथम्पि एकवाक्यम्पि देसेति, तमत्थं ताय देसनाय सब्बसो परिपुण्णमेव कत्वा देसेति, एवं सब्बत्थाति आह ‘‘एकदेसनापि अपरिपुण्णा नत्थी’’ति. उल्लुम्पनसभावसण्ठितेनाति संकिलेसपक्खतो वट्टदुक्खतो च उद्धरणसभावावट्ठितेन चित्तेन. तस्माति यस्मा सिक्खात्तयसङ्गहं सकलं सासनं इध ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति अधिप्पेतं, तस्मा. ब्रह्मचरियन्ति इमिना समानाधिकरणानि सब्बपदानि योजेत्वा अत्थं दस्सेन्तो ‘‘सो धम्मं देसेति…पे… पकासेतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो’’ति आह.

दूरसमुस्सारितमानस्सेव सासने सम्मापटिपत्ति सम्भवति, न मान जातिकस्साति आह ‘‘निहतमानत्ता’’ति. उस्सन्नत्ताति बहुलभावतो. भोगारोग्यादिवत्थुका मदा सुप्पहेय्या होन्ति निमित्तस्स अनवट्ठानतो’ न तथा कुलविज्जामदाति खत्तियब्राह्मणकुलीनानं पब्बजितानम्पि जातिविज्जा निस्साय मानजप्पनं दुप्पजहन्ति आह ‘‘येभुय्येन हि…पे… मानं करोन्ती’’ति. विजातितायाति निहीनजातिताय. पतिट्ठातुं न सक्कोन्तीति सुविसुद्धिं कत्वा सीलं रक्खितुं न सक्कोन्ति. सीलवसेन हि सासने पतिट्ठाति. पतिट्ठातुन्ति वा सच्चपटिवेधेन लोकुत्तराय पतिट्ठाय पतिट्ठातुं. येभुय्येन हि उपनिस्सयसम्पन्ना सुजाता एव होन्ति, न दुज्जाता.

परिसुद्धन्ति रागादीनं अच्चन्तमेव पहानदीपनतो निरुपक्किलेसताय सब्बसो विसुद्धं. सद्धं पटिलभतीति पोथुज्जनिकसद्धावसेन सद्दहति. विञ्ञुजातिकानञ्हि धम्मसम्पत्तिगहणपुब्बिका सद्धासिद्धि धम्मपमाणधम्मप्पसन्नभावतो. जायम्पतिका वसन्तीति कामं ‘‘जायम्पतिका’’ति वुत्ते घरसामिकघरसामिनिवसेन द्विन्नंयेव गहणं विञ्ञायति. यस्स पन पुरिसस्स अनेका पजापतियो होन्ति, तत्थ किं वत्तब्बं? एकायपि ताय वासो सम्बाधोति दस्सनत्थं ‘‘द्वे’’ति वुत्तं. रागादिना सकिञ्चनट्ठेन, खेत्तवत्थुआदिना सपलिबोधट्ठेन. रागरजादीनं आगमनपथतापि उप्पज्जनट्ठानता एवाति द्वेपि वण्णना एकत्था, ब्यञ्जनमेव नानं. अलग्गनट्ठेनाति असज्जनट्ठेन अप्पटिबद्धभावेन. एवं अकुसलकुसलप्पवत्तीनं ठानभावेन घरावासपब्बज्जानं सम्बाधब्भोकासतं दस्सेत्वा इदानि कुसलप्पवत्तिया एव अट्ठानठानभावेन तेसं तं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं.

सङ्खेपकथाति विसुं विसुं पदुद्धारं अकत्वा सङ्खेपतो अत्थवण्णना. एकम्पि दिवसन्ति एकदिवसमत्तम्पि. अखण्डं कत्वाति दुक्कटमत्तस्सपि अनापज्जनेन अखण्डितं कत्वा. किलेसमलेन अमलीनन्ति तण्हासंकिलेसादिवसेन असंकिलिट्ठं कत्वा. परिदहित्वाति निवासेत्वा चेव पारुपित्वा च. अगारवासो अगारं उत्तरपदलोपेन, तस्स वड्ढिआवहं अगारस्स हितं. भोगक्खन्धोति भोगरासि भोगसमुदायो. आबन्धनट्ठेनाति ‘‘पुत्तो नत्ता’’तिआदिना पेमवसेन सपरिच्छेदं सम्बन्धनट्ठेन. ‘‘अम्हाकमेते’’ति ञायन्तीति ञाती. पितामहपितुपुत्तादिवसेन परिवत्तनट्ठेन परिवट्टो.

२९२. सामञ्ञवाचीपि सिक्खा-सद्दो साजीव-सद्दसन्निधानतो उपरि वुच्चमानविसेसापेक्खाय च विसेसनिविट्ठोव होतीति वुत्तं ‘‘या भिक्खूनं अधिसीलसङ्खाता सिक्खा’’ति. सिक्खितब्बट्ठेन सिक्खा. सह आजीवन्ति एत्थाति साजीवो. सिक्खनभावेनाति सिक्खाय साजीवे च सिक्खनभावेन. सिक्खं परिपूरेन्तोति सीलसंवरं परिपूरेन्तो. साजीवञ्च अवीतिक्कमन्तोति – ‘‘नामकायो पदकायो निरुत्तिकायो ब्यञ्जनकायो’’ति (पारा. अट्ठ. ३९) वुत्तसिक्खापदं भगवतो वचनं अवीतिक्कमन्तो हुत्वाति अत्थो. इदमेव च द्वयं ‘‘सिक्खन’’न्ति वुत्तं. तत्थ साजीवानतिक्कमो सिक्खापारिपूरिया पच्चयो. ततो हि याव मग्गा सिक्खापारिपूरी होतीति.

पजहित्वाति समादानवसेन परिच्चजित्वा. पहीनकालतो पट्ठाय…पे… विरतोवाति एतेन पहानस्स विरतिया च समानकालतं दस्सेति. यदि एवं ‘‘पहाया’’ति कथं पुरिमकालनिद्देसोति? तथा गहेतब्बतं उपादाय. धम्मानञ्हि पच्चयपच्चयुप्पन्नभावे अपेक्खिते सहजातानम्पि पच्चयपच्चयुप्पन्नभावेन गहणं पुरिमपच्छिमभावेनेव होतीति गहणपवत्तिआकारवसेन पच्चयभूतेसु हिरोत्तप्पञाणादीसु पहानकिरियाय पुरिमकालवोहारो, पच्चयुप्पन्नासु च विरतीसु विरमणकिरियाय अपरकालवोहारो च होतीति ‘‘पहाय पटिविरतो होती’’ति वुत्तं. पहायाति वा समादानकालवसेन वुत्तं, पच्छा वीतिक्कमितब्बवत्थुसमायोगवसेन पटिविरतोति. पहायाति वा –

‘‘निहन्त्वान तमोखन्धं, उदितोयं दिवाकरो;

वण्णपभाय भासेति, ओभासेत्वा समुग्गतो’’ति च. (विसुद्धि. महाटी. २.५७८) –

एवमादीसु विय समानकालवसेन वेदितब्बो. अथ वा पाणो अतिपातीयति एतेनाति पाणातिपातो, पाणघातहेतुभूतो अहिरिकानोत्तप्पदोसमोहविहिं सादिको चेतनापधानो संकिलेसधम्मो, तं समादानवसेन पहाय. ततो…पे… विरतोव होतीति अवधारणेन तस्सा विरतिया कालादिवसेन अपरियन्ततं दस्सेति. यथा हि अञ्ञे समादिन्नविरतिकापि अनवट्ठितचित्तताय लाभजीविकादिहेतु समादानं भिन्दन्तेव, न एवमयं. अयं पन पहीनकालतो पट्ठाय ओरतो विरतोति. अदिन्नादानं पहायातिआदीसुपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो.

दण्डनं दण्डनिपातनं दण्डो. मुग्गरादिपहरणविसेसोपि इध पहरणविसेसोति अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘ठपेत्वा दण्डं सब्बम्पि अवसेसं उपकरण’’न्ति. दण्डनसङ्खातस्स परविहेठनस्स परिवज्जितभावदीपनत्थं दण्डसत्थानं निक्खेपवचनन्ति आह ‘‘परूपघातत्थाया’’तिआदि. विहिंसनभावतोति विबाधनभावतो. लज्जीति एत्थ वुत्तलज्जाय ओत्तप्पम्पि वुत्तन्ति दट्ठब्बं. न हि पापजिगुच्छनपापुत्तासरहितं, पापभयं वा अलज्जनं अत्थि. यस्स वा धम्मगरुताय धम्मस्स च अत्ताधीनत्ता अत्ताधिपतिभूता लज्जाकिच्चकारी, तस्स लोकाधिपतिभूतं ओत्तप्पं किच्चकरन्ति वत्तब्बमेव नत्थीति ‘‘लज्जी’’इच्चेव वुत्तं. दयं मेत्तचित्ततं आपन्नोति कस्मा वुत्तं, ननु दया-सद्दो ‘‘अदयापन्नो’’तिआदीसु करुणाय वत्ततीति? सच्चमेतं, अयं पन दया-सद्दो अनुरक्खणत्थं अन्तोनीतं कत्वा पवत्तमानो मेत्ताय च करुणाय च पवत्ततीति इध मेत्ताय पवत्तमानो वुत्तो. मिज्जति सिनिय्हतीति मेत्ता, सा एतस्स अत्थीति मेत्तं, मेत्तं चित्तं एतस्स अत्थीति मेत्तचित्तो, तस्स भावो मेत्तचित्तता, मेत्ताइच्चेव अत्थो.

सब्बपाणभूतहितानुकम्पीति एतेन तस्सा विरतिया सत्तवसेन अपरियन्ततं दस्सेति. पाणभूतेति पाणजाते. अनुकम्पकोति करुणायनको. यस्मा पन मेत्ता करुणाय विसेसपच्चयो होति, तस्मा वुत्तं ‘‘ताय एव दयापन्नताया’’ति. एवं येहि धम्मेहि पाणातिपाता विरति सम्पज्जति, तेहि लज्जामेत्ताकरुणाधम्मेहि समङ्गिभावो दस्सितो, सद्धिं पिट्ठिवट्टकधम्मेहीति दट्ठब्बं. एत्थाह – कस्मा ‘‘पाणातिपातं पहाया’’ति एकवचननिद्देसो कतो, ननु निरवसेसानं पाणानं अतिपाततो विरति इधाधिप्पेता? तथा हि वुत्तं ‘‘सब्बपाणभूतहितानुकम्पी विहरती’’ति. तेनेव हि अट्ठकथायं ‘‘सब्बे पाणभूते हितेन अनुकम्पको’’ति पुथुवचननिद्देसोति? सच्चमेतं, पाणभावसामञ्ञवसेन पनेत्थ पाळियं आदितो एकवचननिद्देसो कतो, सब्बसद्दसन्निधानेन पुथुत्तं विञ्ञायमानमेवाति सामञ्ञनिद्देसं अकत्वा भेदवचनिच्छावसेन दस्सेतुं अट्ठकथायं बहुवचनवसेन अत्थो वुत्तो. किञ्च भिय्यो – सामञ्ञतो संवरसमादानं, तब्बिसेसतो संवरभेदोति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं अयं वचनभेदो कतोति वेदितब्बं. विहरतीति वुत्तप्पकारो हुत्वा एकस्मिं इरियापथे उप्पन्नं दुक्खं अञ्ञेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा अत्तभावं हरति पवत्तेतीति अत्थो. तेनाह ‘‘इरियति पालेती’’ति.

न केवलं कायवचीपयोगवसेन आदानमेव, अथ खो आकङ्खपिस्स परिच्चत्तवत्थुविसयावाति दस्सेतुं ‘‘चित्तेनपी’’तिआदि वुत्तं. थेनेति थेय्यं करोतीति थेनो, चोरो. सुचिभूतेनाति एत्थ सुचिभावो अधिकारतो सद्दन्तरसन्निधानतो च थेय्यसंकिलेसविरमणन्ति आह ‘‘अथेनत्तायेव सुचिभूतेना’’ति. कामञ्चेत्थ ‘‘लज्जी दयापन्नो’’तिआदि न वुत्तं, अधिकारवसेन पन अत्थतो वा वुत्तमेवाति वेदितब्बं. यथा हि लज्जादयो पाणातिपातपहानस्स विसेसपच्चयो, एवं अदिन्नादानपहानस्सपीति, तस्मा सापि पाळि आनेत्वा वत्तब्बा. एस नयो इतो परेसुपि. अथ वा सुचिभूतेनाति एतेन हिरोत्तप्पादीहि समन्नागमो, अहिरिकादीनञ्च पहानं वुत्तमेवाति ‘‘लज्जी’’तिआदि न वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

असेट्ठचरियन्ति असेट्ठानं चरियं, असेट्ठं वा चरियं. मिथुनानं वुत्ताकारेन सदिसभूतानं अयन्ति मिथुनो, यथावुत्तो दुराचारो. आराचारी मेथुनाति एतेन – ‘‘इध ब्राह्मण, एकच्चो…पे… न हेव खो मातुगामेन सद्धिं द्वयंद्वयसमापत्तिं समापज्जति, अपिच खो मातुगामस्स उच्छादनपरिमद्दनन्हापनसम्बाहनं सादियति, सो तदस्सादेति, तं निकामेति, तेन च वित्तिं आपज्जती’’तिआदिना (अ. नि. ७.५०) वुत्ता सत्तविधमेथुनसंयोगापि पटिविरति दस्सिताति दट्ठब्बं.

सच्चेन सच्चन्ति पुरिमेन वचीसच्चेन पच्छिमं वचीसच्चं सन्दहति असच्चेन अनन्तरिकत्ता. तेनाह ‘‘यो ही’’तिआदि. हलिद्दिरागो विय न थिरकतो होतीति एत्थ कथाय अनवट्ठितभावेन हलिद्दिरागसदिसता वेदितब्बा, न पुग्गलस्स. पासाणलेखा वियाति एत्थापि एसेव नयो. सद्धा अयति पवत्तति एत्थाति सद्धायो, सद्धायो एव सद्धायिको यथा ‘‘वेनयिको’’ति (म. नि. १.२४६; अ. नि. ८.११; पारा. ८), सद्धाय वा अयितब्बो सद्धायिको, सद्धेय्योति अत्थो. वत्तब्बतं आपज्जतिविसंवादनतोति अधिप्पायो.

अनुप्पदाताति (दी. नि. टी. १.९; अ. नि. टी. २.४.१९८) अनुबलप्पदाता, अनुवत्तनवसेन वा पदाता. कस्स पन अनुवत्तनं पदानञ्चाति? ‘‘सहितान’’न्ति वुत्तत्ता सन्धानस्साति विञ्ञायति. तेनाह ‘‘सन्धानानुप्पदाता’’ति. यस्मा पन अनुवत्तनवसेन सन्धानस्स पदानं आधानं, रक्खणं वा दळ्हीकरणं होति. तेन वुत्तं ‘‘द्वे जने समग्गे दिस्वा’’तिआदि. आरमन्ति एत्थाति आरामो, रमितब्बट्ठानं. यस्मा पन आ-कारेन विनापि अयमत्थो लब्भति, तस्मा वुत्तं ‘‘समग्गरामोतिपि पाळि, अयमेवेत्थ अत्थो’’ति.

एत्थाति –

‘‘नेलङ्गो सेतपच्छादो, एकारो वत्तती रथो;

अनीघं पस्स आयन्तं, छिन्नसोतं अबन्धन’’न्ति. (सं. नि. ४.३४७; उदा. ६५; पेटको. २५;दी. नि. टी. १.९) –

इमिस्सा गाथाय. सीलञ्हेत्थ ‘‘नेलङ्ग’’न्ति वुत्तं. तेनेवाह – चित्तो गहपति, ‘‘नेलङ्गन्ति खो, भन्ते, सीलानमेतं अधिवचन’’न्ति (सं. नि. ४.३४७; दी. नि. टी. १.९). सुकुमाराति अफरुसताय मुदुका. पुरस्स एसाति एत्थ पुर-सद्दो तन्निवासीवाचको दट्ठब्बो ‘‘गामो आगतो’’तिआदीसु (दी. नि. टी. १.९) विय. तेनेवाह ‘‘नगरवासीन’’न्ति. मनं अप्पायति वड्ढेतीति मनापा. तेन वुत्तं ‘‘चित्तवुद्धिकरा’’ति.

कालवादीतिआदि सम्फप्पलापापटिविरतस्स पटिपत्तिदस्सनं. अत्थसंहितापि हि वाचा अयुत्तकालपयोगेन अत्थावहा न सियाति अनत्थविञ्ञापनवाचं अनुलोमेति, तस्मा सम्फप्पलापं पजहन्तेन अकालवादिता परिहरितब्बाति वुत्तं ‘‘कालवादी’’ति. काले वदन्तेनपि उभयानत्थसाधनतो अभूतं परिवज्जेतब्बन्ति आह ‘‘भूतवादी’’ति. भूतञ्च वदन्तेन यं इधलोक-परलोक-हितसम्पादकं, तदेव वत्तब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘अत्थवादी’’ति वुत्तं. अत्थं वदन्तेनपि लोकियधम्मसन्निस्सितमेव अवत्वा लोकुत्तरधम्मसन्निस्सितं कत्वा वत्तब्बन्ति दस्सनत्थं ‘‘धम्मवादी’’ति वुत्तं. यथा च अत्थो लोकुत्तरधम्मसन्निस्सितो होति, तंदस्सनत्थं ‘‘विनयवादी’’ति वुत्तं. पञ्चन्नञ्हि संवरविनयानं, पञ्चन्नञ्च पहानविनयानं वसेन वुच्चमानो अत्थो निब्बानाधिगमहेतुभावतो लोकुत्तरधम्मसन्निस्सितो होतीति. एवं गुणविसेसयुत्तोव अत्थो वुच्चमानो देसनाकोसल्ले सति सोभति, किच्चकरो च होति, न अञ्ञथाति दस्सेतुं ‘‘निधानवतिं वाचं भासिता’’ति वुत्तं. इदानि तं देसनाकोसल्लं विभावेतुं ‘‘कालेना’’तिआदिमाह. पुच्छादिवसेन हि ओतिण्णवाचावत्थुस्मिं एकंसादिब्याकरणविभागं सल्लक्खेत्वा ठपनाहेतुउदाहरणं संसन्दनादिं तंतंकालानुरूपं विभावेन्तिया परिमितपरिच्छिन्नरूपाय विपुलतर-गम्भीरोदार-परमत्थ-वित्थारसङ्गाहिकाय कथाय ञाणबलानुरूपं परे याथावतो धम्मे पतिट्ठापेन्तो ‘‘देसनाकुसलो’’ति वुच्चतीति एवमेत्थ अत्थयोजना वेदितब्बा.

२९३. एवं पटिपाटिया सत्त मूलसिक्खापदानि विभावेत्वा सतिपि अभिज्झादिपहानइन्द्रियसंवरसतिसम्पजञ्ञजागरियानुयोगादिके उत्तरदेसनायं विभावेतुं तं परिहरित्वा आचारसीलस्सेव विभजनवसेन पाळि पवत्ताति तदत्थं विवरितुं ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ बीजानं गामो समूहो बीजगामो. भूतानं जातानं निब्बत्तानं रुक्खगच्छलतादीनं समूहो भूतगामो. ननु च रुक्खादयो चित्तरहितताय न जीवा, चित्तरहितता च परिप्फन्दाभावतो छिन्ने विरुहनतो विसदिसजातिकभावतो चतुयोनिअपरियापन्नतो च वेदितब्बा, वुड्ढि पन पवाळसिलालवणानम्पि विज्जतीति न तेसं जीवभावे कारणं, विसयग्गहणञ्च नेसं परिकप्पनामत्तं सुपनं विय चिञ्चादेनं, तथा दोहळादयो, तत्थ कस्मा बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरति इच्छिताति? समणसारुप्पतो तन्निवासिसत्तानुरक्खणतो च. तेनेवाह – ‘‘जीवसञ्ञिनो हि मोघपुरिस मनुस्सा रुक्खस्मि’’न्तिआदि (पाचि. ८९).

मूलमेव बीजं मूलबीजं, मूलबीजं एतस्सातिपि मूलबीजं. सेसेसुपि एसेव नयो. फळुबीजन्ति पब्बबीजं. पच्चयन्तरसमवाये सदिसफलुप्पत्तिया विसेसकारणभावतो विरुहणसमत्थे सारफले निरुळ्हो बीजसद्दो तदत्थसंसिद्धिया मूलादीसुपि केसुचि पवत्ततीति मूलादितो निवत्तनत्थं एकेन बीज-सद्देन विसेसेत्वा वुत्तं ‘‘बीजबीज’’न्ति ‘‘रूपरूपं (विसुद्धि. २.४४९), दुक्खदुक्ख’’न्ति (सं. नि. ४.३२७; ५.१६५; नेत्ति. ११) च यथा. कस्मा पनेत्थ बीजगामभूतगामं उद्धरित्वा बीजगामो एव निद्दिट्ठोति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं, ननु अवोचुम्ह – ‘‘मूलमेव बीजं मूलबीजं, मूलबीजं एतस्सातिपि मूलबीज’’न्ति. तत्थ पुरिमेन बीजगामो निद्दिट्ठो, दुतियेन भूतगामो, दुविधोपेस मूलबीजञ्च मूलबीजञ्च मूलबीजन्ति सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसनयेन वा उद्दिट्ठोति वेदितब्बो. तेनेवाह ‘‘पञ्चविधस्सा’’तिआदि. नीलतिणरुक्खादिकस्साति अल्लतिणस्स चेव अल्लरुक्खादिकस्स च. आदि-सद्देन ओसधिगच्छलतादीनं सङ्गहो.

एकं भत्तं एकभत्तं, तं अस्स अत्थीति एकभत्तिको. सो पन रत्तिभोजनेनपि सियाति तन्निवत्तनत्थं आह ‘‘रत्तूपरतो’’ति. एवम्पि अपरण्हभोजीपि सिया एकभत्तिकोति तन्निवत्तनत्थं ‘‘विरतो विकालभोजना’’ति वुत्तं. अरुणुग्गमनकालतो पट्ठाय याव मज्झन्हिका अयं बुद्धादीनं अरियानं आचिण्णसमाचिण्णो भोजनस्स कालो नाम, तदञ्ञो विकालो. अट्ठकथायं पन दुतियपदेन रत्तिभोजनस्स पटिक्खित्तत्ता ‘‘अतिक्कन्ते मज्झन्हिके याव सूरियत्थङ्गमना भोजनं विकालभोजनं नामा’’ति वुत्तं.

‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्तिआदिनयप्पवत्तं (दी. नि. २.९०; ध. प. १८३; नेत्ति. ३०, ५०, ११६, १२४) भगवतो सासनं अच्चन्तरागुप्पत्तिया नच्चादिदस्सनं न अनुलोमेतीति आह ‘‘सासनस्स अननुलोमत्ता’’ति. अत्तना पयोजियमानं, परेहि पयोजापियमानञ्च नच्चं नच्चभावसामञ्ञेन पाळियं एकेनेव नच्च-सद्देन गहितं, तथा गीतवादित-सद्देन चाति आह ‘‘नच्चननच्चापनादिवसेना’’ति. आदि-सद्देन गायनगायापनवादनवादापनानि सङ्गय्हन्ति. दस्सनेन चेत्थ सवनम्पि सङ्गहितं विरूपेकसेसनयेन. यथासकं विसयस्स आलोचनसभावताय वा पञ्चन्नं विञ्ञाणानं सवनकिरियायपि दस्सनसङ्खेपसब्भावतो ‘‘दस्सना’’इच्चेव वुत्तं. तेनाह ‘‘पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कञ्चि धम्मं पटिविजानाति अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ता’’ति. अविसूकभूतस्स गीतस्स सवनं कदाचि वट्टतीति आह ‘‘विसूकभूता दस्सना’’ति. तथा हि वुत्तं परमत्थजोतिकायं खुद्दकट्ठकथायं (खु. पा. अट्ठ. २.पच्छिमपञ्चसिक्खापदवण्णना) ‘‘धम्मूपसंहितं गीतं वट्टति, गीतूपसंहितो धम्मो न वट्टती’’ति. यं किञ्चीति गन्थितं वा अगन्थितं वा यं किञ्चि पुप्फं. गन्धजातन्ति गन्धजातिकं. तस्सपि ‘‘यं किञ्ची’’ति वचनतो पिसितस्स अपिसितस्सपि यस्स कस्सचि विलेपनादि न वट्टतीति दस्सेति.

उच्चाति उच्च-सद्देन समानत्थं एकं सद्दन्तरं. सेति एत्थाति सयनं. उच्चासयनं महासयनञ्च समणसारुप्परहितं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘पमाणातिक्कन्तं अकप्पियत्थरण’’न्ति. आसनञ्चेत्थ सयनेनेव सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. यस्मा पन आधारे पटिक्खित्ते तदाधारा किरिया पटिक्खित्ताव होति, तस्मा ‘‘उच्चासयनमहासयना’’इच्चेव वुत्तं, अत्थतो पन तदुपभोगभूतनिसज्जानिपज्जनेहि विरति दस्सिताति दट्ठब्बं. अथ वा उच्चासयनमहासयनञ्च उच्चासयनमहासयनञ्च उच्चासयनमहासयनन्ति एतस्मिं अत्थे एकसेसेन अयं निद्देसो कतो यथा ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१; उदा. १), आसनकिरियापुब्बकत्ता वा सयनकिरियाय सयनग्गहणेन आसनम्पि गहितन्ति वेदितब्बं.

दारुमासकोति ये वोहारं गच्छन्तीति इति-सद्देन एवंपकारे दस्सेति. अञ्ञेहि गाहापने उपनिक्खित्तसादियने च पटिग्गहणत्थो लब्भतीति आह ‘‘नेव नं उग्गण्हाति, न उग्गण्हापेति, न उपनिक्खित्तं सादियती’’ति. अथ वा तिविधं पटिग्गहणं कायेन वाचाय मनसाति. तत्थ कायेन पटिग्गहणं उग्गण्हनं, वाचाय पटिग्गहणं उग्गहापनं, मनसा पटिग्गहणं सादियनन्ति तिविधम्पि पटिग्गहणं एकज्झं गहेत्वा ‘‘पटिग्गहणा’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘नेव नं उग्गण्हाती’’तिआदि. एस नयो आमकधञ्ञपटिग्गहणातिआदीसुपि. नीवारादिउपधञ्ञस्स सालिआदिमूलधञ्ञन्तोगधत्ता वुत्तं ‘‘सत्तविधस्सा’’ति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्च वसानि भेसज्जानि अच्छवसं मच्छवसं सुसुकावसं सुकरवसं गद्रभवस’’न्ति (महाव. २६२) वुत्तत्ता इदं ओदिस्स अनुञ्ञातं नाम, तस्स पन ‘‘काले पटिग्गहित’’न्ति (महाव. २६२) वुत्तत्ता पटिग्गहणं वट्टति. सति पच्चयेति आह ‘‘अञ्ञत्र ओदिस्स अनुञ्ञाता’’ति.

सरूपेन वञ्चनं रूपकूटं, पतिरूपेन वञ्चनाति अत्थो. अङ्गेन अत्तनो सरीरावयवेन वञ्चनं अङ्गकूटं. गहणवसेन वञ्चनं गहणकूटं. पटिच्छन्नं कत्वा वञ्चनं पटिच्छन्नकूटं. अक्कमतीति निप्पीळेति, पुब्बभागे अक्कमतीति सम्बन्धो.

हदयन्ति नाळिआदीनं मानभाजनानं अब्भन्तरं. तिलादीनं नाळिआदीहि मिननकाले उस्सापितसिखायेव सिखा. सिखाभेदो तस्साहापनं.

केचीति सारसमासाचरिया, उत्तरविहारवासिनो च. वधोति मुट्ठिपहारकसाताळनादीहि विहेसनं, विबाधनन्ति अत्थो. विहेठनत्थोपि हि वध-सद्दो दिस्सति ‘‘अत्तानंवधित्वा वधित्वा रोदती’’तिआदीसु (पाचि. ८७९, ८८१). यथा हि अपरिग्गहभावसामञ्ञे सतिपि पब्बजितेहि अप्पटिग्गहितब्बवत्थुविभागसन्दस्सनत्थं इत्थिकुमारिदासिदासादयो विभागेन वुत्ता. एवं परस्स हरणभावतो अदिन्नादानभावसामञ्ञे सतिपि तुलाकूटादयो अदिन्नादानविसेसभावदस्सनत्थं विभागेन वुत्ता, न एवं पाणातिपातपरियायस्स वधस्स पुन गहणे पयोजनं अत्थि, तत्थ सयंकारो, इध परंकारोति च न सक्का वत्तुं ‘‘कायवचीपयोगसमुट्ठापिका चेतना छप्पयोगा’’ति वचनतो. तस्मा यथावुत्तो एवेत्थ अत्थो युत्तो. अट्ठकथायं पन ‘‘वधोति मारण’’न्ति वुत्तं, तम्पि पोथनमेव सन्धायाति च सक्का विञ्ञातुं मारण-सद्दस्सपि विहिंसने दिस्सनतो.

२९४. चीवरपिण्डपातानं यथाक्कमं कायकुच्छिपरिहरणमत्तजोतनायं अविसेसतो अट्ठन्नं परिक्खारानं अन्तरे तप्पयोजनता सम्भवतीति दस्सेन्तो ‘‘ते सब्बेपी’’तिआदिमाह. एतेपीति नवपरिक्खारिकादयोपि अप्पिच्छाव सन्तुट्ठाव. न हि तत्थकेन महिच्छता, असन्तुट्ठिता वा होतीति.

चतूसु दिसासु सुखं विहरति, ततो एव सुखविहारट्ठानभूता चतस्सो दिसा अस्स सन्तीति वा चातुद्दिसो. तत्थ चायं सत्ते वा सङ्खारे वा भयेन न पटिहञ्ञतीति अप्पटिघो. द्वादसविधस्स सन्तोसस्स वसेन सन्तुस्सनको सन्तुस्समानो. इतरीतरेनाति उच्चावचेन. परिस्सयानं बाहिरानं सीहब्यग्घादीनं, अब्भन्तरानञ्च कामच्छन्दादीनं कायचित्तुपद्दवानं अभिभवनतो परिस्सयानं सहिता. थद्धभावकरभयाभावेन अच्छम्भी. एको असहायो. ततो एव खग्गमिगसिङ्गसदिसताय खग्गविसाणकप्पो चरेय्याति अत्थो.

छिन्नपक्खो, असञ्जातपक्खो वा सकुणो गन्तुं न सक्कोतीति ‘‘पक्खी सकुणो’’ति पक्खि-सद्देन विसेसेत्वा सकुणो पाळियं वुत्तोति आह ‘‘पक्खयुत्तो सकुणो’’ति. यस्स सन्निधिकारपरिभोगो किञ्चि ठपेतब्बं सापेक्खाय ठपनञ्च नत्थि, तादिसो अयं भिक्खूति दस्सेन्तो ‘‘अयं पनेत्थ सङ्खेपत्थो’’तिआदिमाह. अरियन्ति अपेन्ति ततो दोसा, तेहि वा आरकाति अरियोति आह ‘‘अरियेनाति निद्दोसेना’’ति. अज्झत्तन्ति अत्तनि. निद्दोससुखन्ति निरामिससुखं किलेसवज्जरहितत्ता.

२९५. यथावुत्ते सीलसंवरे पतिट्ठितस्सेव इन्द्रियसंवरो इच्छितब्बो तदधिट्ठानतो, तस्स च परिपालकभावतोति वुत्तं ‘‘सो इमिना अरियेन सीलक्खन्धेन समन्नागतो भिक्खू’’ति. सेसपदेसूति ‘‘न निमित्तग्गाही होती’’तिआदीसु पदेसु. यस्मा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१५) वुत्तं, तस्मा तस्स लीनत्थप्पकासिनियं संवण्णनायं (विसुद्धि. महाटी. १.१५) वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. रूपादीसु निमित्तादिग्गाहपरिवज्जनलक्खणत्ता इन्द्रियसंवरस्स किलेसेहि अनवसित्तसुखता अविकिण्णसुखता चस्स वुत्ता.

२९६. पच्चयसम्पत्तिन्ति पच्चयपारिपूरिं. इमे चत्तारोति सीलसंवरो सन्तोसो इन्द्रियसंवरो सतिसम्पजञ्ञन्ति इमे चत्तारो अरञ्ञवासस्स सम्भारा. तिरच्छानगतेहि वत्तब्बतं आपज्जति इसिसिङ्गस्स पितुआदयो विय. वनचरकेहीति वनचरकमातुगामेहि. भेरवसद्दं सावेन्ति, तावता अपलायन्तानं हत्थेहि सीसं…पे… करोन्ति. पण्णत्तिवीतिक्कमसङ्खातं काळकं वा. मिच्छावितक्कसङ्खातं तिलकं वा. तन्ति पीतिं विभूतभावेन उपट्ठानतो खयतो सम्मसन्तो.

विवित्तन्ति जनविवित्तं. तेनाह ‘‘सुञ्ञ’’न्ति. सा च विवित्तता निस्सद्दभावेन लक्खितब्बाति आह ‘‘अप्पसद्दं अप्पनिग्घोस’’न्ति. आवसथभूतं सेनासनं विहरितब्बट्ठेन विहारसेनासनं. मसारकादि मञ्चपीठं तत्थ अत्थरितब्बं भिसिउपधानञ्च मञ्चपीठसम्बन्धितो मञ्चपीठसेनासनं. चिमिलिकादि भूमियं सन्थरितब्बताय सन्थतसेनासनं. रुक्खमूलादि पटिक्कमितब्बट्ठानं चङ्कमनादीनं ओकासभावतो ओकाससेनासनं.

‘‘अनुच्छविकं दस्सेन्तो’’ति वत्वा तमेव अनुच्छविकभावं विभावेतुं ‘‘तत्थ ही’’तिआदि वुत्तं. अच्छन्नन्ति इट्ठकछदनादिना अन्तमसो रुक्खसाखाहिपि न छन्नं.

भत्तस्स पच्छतोति भत्तभुञ्जनस्स पच्छतो. ऊरुबद्धासनन्ति ऊरूनं अधोबन्धनवसेन निसज्जं. हेट्ठिमकायस्स अनुजुकट्ठपनं निसज्जावचनेनेव बोधितन्ति. उजुं कायन्ति एत्थ काय-सद्दो उपरिमकायविसयोति आह ‘‘उपरिमं सरीरं उजुकं ठपेत्वा’’ति. तं पन उजुकट्ठपनं सरूपतो पयोजनतो च दस्सेतुं ‘‘अट्ठारसा’’तिआदि वुत्तं. न पणमन्तीति न ओणमन्ति. न परिपततीति न विगच्छति, वीथिं न विलङ्घेति. ततो एव पुब्बेनापरं विसेसप्पत्तिया कम्मट्ठानं वुद्धिं फातिं उपगच्छति. मुखसमीपेति मुखस्स समीपे नासिकग्गे वा उत्तरोट्ठे वा. इध परि-सद्दो अभि-सद्देन समानत्थोति आह ‘‘कम्मट्ठानाभिमुख’’न्ति, बहिद्धा पुथुत्तारम्मणतो निवारेत्वा कम्मट्ठानंयेव पुरक्खत्वाति अत्थो. परीति परिग्गहट्ठो ‘‘परिणायिका’’तिआदीसु (ध. स. १६) विय. निय्यानट्ठो पटिपक्खतो निग्गमनट्ठो, तस्मा परिग्गहितनिय्यानसतिन्ति सब्बथा गहितासम्मोसं परिच्चत्तसम्मोसं सतिं कत्वा, परमं सतिनेपक्कं उपट्ठपेत्वाति अत्थो.

विक्खम्भनवसेनाति एत्थ विक्खम्भनं अनुप्पादनं अप्पवत्तनं न पटिपक्खेन सुप्पहीनता. पहीनत्ताति च पहीनसदिसतं सन्धाय वुत्तं झानस्स अनधिगतता. तथापि नयिदं चक्खुविञ्ञाणं विय सभावतो विगताभिज्झं, अथ खो भावनावसेन. तेनाह ‘‘न चक्खुविञ्ञाणसदिसेना’’ति. एसेव नयोति यथा चक्खुविञ्ञाणं सभावेन विगताभिज्झं अब्यापन्नञ्च, न भावनाय विक्खम्भितत्ता, न एवमिदं. इदं पन चित्तं भावनाय परिसोधितत्ता अब्यापन्नं विगतथिनमिद्धं अनुद्धतं निब्बिचिकिच्छञ्चाति अत्थो. इदं उभयन्ति सतिसम्पजञ्ञमाह.

२९७. उच्छिन्दित्वा पातेन्तीति एत्थ उच्छिन्दनं पातनञ्च तासं पञ्ञानं अनुप्पन्नानं उप्पज्जितुं अप्पदानमेव. इति महग्गतानुत्तरपञ्ञानं एकच्चाय च परित्तपञ्ञाय अनुप्पत्तिहेतुभूता नीवरणा धम्मा इतराय च समत्थतं विहनन्तियेवाति पञ्ञाय दुब्बलीकरणा वुत्ता. इदम्पि पठमज्झानं वेनेय्यसन्ताने पतिट्ठापियमानं ञाणं पज्जति एत्थाति ञाणपदं. ञाणं वळञ्जेति एत्थाति ञाणवळञ्जं.

२९९. न ताव निट्ठं गतो बाहिरकानं ञाणेन अक्कन्तट्ठानानिपि सियुन्ति. यदि एवं अनञ्ञसाधारणे मग्गञाणपदे कथं न निट्ठङ्गतोति आह ‘‘मग्गक्खणेपी’’तिआदि. तीसु रतनेसु निट्ठं गतो होतीति बुद्धसुबुद्धतं धम्मसुधम्मतं सङ्घसुप्पटिपत्तितञ्च आरब्भ ञाणेन निट्ठं निच्छयं उपगतो होति. कामञ्चेत्थ पठममग्गेनेव सब्बसो विचिकिच्छाय पहीनत्ता सब्बस्सपि अरियसावकस्स कङ्खा वा विमति वा नत्थि, तत्थ पन यथा पञ्ञावेपुल्लप्पत्तस्स अरहतो सविसये ञाणं सविसेसं ओगाहति, न तथा अनागामिआदीनन्ति रतनत्तये सातिसयं ञाणनिच्छयगमनं सन्धाय ‘‘अग्गमग्गवसेन तत्थनिट्ठागमनं वुत्त’’न्ति वुत्तं. यं पनेत्थ अविभत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेवाति.

चूळहत्थिपदोपमसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.