२. महासीहनादसुत्तवण्णना

वेसालीनगरवण्णना

१४६. अपरापरन्ति पुनप्पुनं. विसालीभूततायाति गावुतन्तरं गावुतन्तरं पुथुभूतताय. तत्राति तस्सं विसालीभूततायं. छड्डितमत्तेति विस्सट्ठमत्ते. ऊमिभयादीहीति ऊमिकुम्भीलआवट्टसंसुकाभयेहि. उदकप्पवाहेनागतस्सपि च उस्मा न विगच्छति, उस्मा च नाम ईदिसस्स सविञ्ञाणकताय भवेय्याति ‘‘सिया गब्भो’’ति चिन्तेसि. तथा हीतिआदि तत्थ कारणचिन्ता. पुञ्ञवन्तताय दुग्गन्धं नाहोसि, सउसुमताय पूतिकभावो. दारकानं पुञ्ञूपनिस्सयतो अङ्गुट्ठकतो चस्स खीरं निब्बत्ति, खीरभत्तञ्च लभि. चरिमकभवे बोधिसत्ते कुच्छिगते बोधिसत्तमातु विय उदरच्छविया अच्छविप्पसन्नताय निच्छवि वियाति कत्वा आह ‘‘निच्छवी अहेसु’’न्ति. तेसन्ति द्विन्नं दारकानं. मातापितरोति पोसकमातापितरो. अभिसिञ्चित्वा राजानं अकंसु रज्जसम्पत्तिया दायकस्स कम्मस्स कतत्ता, असम्भिन्ने एव राजकुले उप्पन्नत्ता च. कुमारस्स पुञ्ञानुभावसञ्चोदिता देवताधिग्गहिताति केचि.

पुरस्स अपरेति पुरस्स अपरदिसाय गावुतमत्ते ठाने जीवकम्बवनं विय सपाकारमन्दिरके. अचिरपक्कन्तोति एत्थ न देसन्तरपक्कमनं अधिप्पेतं, अथ खो सासनतो अपक्कमनन्ति दस्सेन्तो ‘‘विब्भमित्वा’’तिआदिमाह. तेनेवाह ‘‘इमस्मा धम्मविनया’’ति. परिसतीति परिसायं, जनसमूहेति अत्थो. जनसमूहगतो पन ‘‘परिसमज्झे’’ति वुत्तो. भावनामनसिकारेन विना पकतियाव मनुस्सेहि निब्बत्तेतब्बो धम्मोति मनुस्सधम्मो, मनुस्सत्तभावावहो वा धम्मो मनुस्सधम्मो, अनुळारं परित्तकुसलं. यं असतिपि बुद्धुप्पादे वत्तति, यञ्च सन्धायाह ‘‘हीनेन ब्रह्मचरियेन, खत्तिये उपपज्जती’’ति. ‘‘अम्हाकं बुद्धो’’ति बुद्धे ममत्तकारिनो बुद्धमामका. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो.

उत्तरिमनुस्सधम्मादिवण्णना

अलं अरियाय अरियभावायाति अलमरियो, रूपायतनं जानाति चक्खुविञ्ञाणं विय पस्सति चाति ञाणदस्सनं, दिब्बचक्खु. सम्मसनुपगे च पन धम्मे लक्खणत्तयञ्च तथा जानाति पस्सति चाति ञाणदस्सनं, विपस्सना. निब्बानं, चत्तारि वा सच्चानि असम्मोहपटिवेधतो जानाति पस्सति चाति ञाणदस्सनं, मग्गो. फलं पन निब्बानवसेनेव योजेतब्बं. पच्चवेक्खणा मग्गाधिगतस्स अत्थस्स पच्चक्खतो जाननट्ठेन ञाणदस्सनं, सब्बञ्ञुता अनावरणताय समन्तचक्खुताय च ञाणदस्सनं. लोकुत्तरमग्गो अधिप्पेतो, तस्मिञ्हि पटिसिद्धे सब्बेसम्पि बुद्धगुणानं असम्भवोति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तञ्हि सो भगवतो पटिसेधेती’’ति.

सुखुमं धम्मन्तरं नाम झानविपस्सनादिकं आचरियानुग्गहेन गहितं नाम नत्थि. तक्कपरियाहतन्ति ‘‘इति भविस्सति, एवं भविस्सती’’ति तंतंदस्सेतब्बमत्थतक्कनेन वितक्कनमत्तेन परितो आहतं परिवत्तितं कत्वा. तेनाह ‘‘तक्केत्वा’’तिआदि. लोकियपञ्ञं अनुजानाति उपनिसिन्नपरिसाय अनुकूलधम्मकथनतोति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘समणो गोतमो’’तिआदि. पटिभातीति पटिभानं, ‘‘इति वक्खामी’’ति एवंपवत्तं कथनचित्तं, ततो पटिभानतो जाननं पटिभानं, आगमाभावतो सयमेव उपट्ठितत्ता सयंपटिभानं. तेनाह ‘‘इमिनास्स धम्मेसु पच्चक्खभावं पटिबाहती’’ति. सुफुसितन्ति निब्बिवरं. अफुसितत्ते हि सुखेन वचीघोसो न निच्छरति. दन्तावरणन्ति ओट्ठद्वयं. जिव्हापि थद्धताय सुखेन वचीघोसो न निच्छरतीति आह ‘‘मुदुका जिव्हा’’ति. करवीकरुतमञ्जुताय मधुरो सरो. एलं वुच्चति दोसो, एलं गळतीति एलगळा, न एलगळा अनेलगळा, निद्दोसा, न रुज्झतीति अत्थो. सब्बमेतं रञ्जनस्सेव कारणं दस्सेन्तो वदति.

पञ्च धम्माति गम्भीरञाणचरियभूतानं खन्धादीनं उग्गहण-सवन-धारण-परिचय-योनिसोमनसिकारे सन्धायाह. तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयायाति एत्थ सम्मा-सद्दो उभयत्थापि योजेतब्बो ‘‘सम्मा तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाया’’ति. यो हि सम्मा धम्मं पटिपज्जति, तस्सेव सम्मा दुक्खक्खयो होति. यो पन वुत्तनयेन तक्करो, तस्स निय्यानं अत्थतो धम्मस्सेव निय्यानन्ति आह ‘‘सो धम्मो…पे… निय्याति गच्छती’’ति.

१४७. कोधनोति कुज्झनसीलो. यस्मा पन सुनक्खत्तो कोधवसेन कुरूरो फरुसवचनो च, तस्मा आह ‘‘कोधनोति चण्डो फरुसो चा’’ति. तस्मिं अत्तभावे मग्गफलानं उपनिस्सयो नत्थीति तस्मिं अत्तभावे उप्पज्जनारहानं मग्गफलानं उपनिस्सयो नत्थि. तं बुद्धा ‘‘मोघपुरिसो’’ति वदन्ति यथा तं सुदिन्नलाळुदायिआदिके. उपनिस्सये सतिपि तस्मिं खणे मग्गे वा फले वा असति ‘‘मोघपुरिसो’’ति वदन्ति यथा तं धनियूपसेनत्थेरादिके. समुच्छिन्नोपनिस्सये पन वत्तब्बमेव नत्थि. यथा ‘‘मक्खलि मोघपुरिसो मनुस्सखिप्पं मञ्ञे’’ति (अ. नि. १.३११) तथा सुनक्खत्तोपीति आह ‘‘इमस्स पना’’तिआदि. अस्साति एतेन. कत्तरि हिदं सामिवचनं. कोधेनाति कोधहेतुना.

भगवतोति सम्पदानवचनं कुद्धपदापेक्खाय. पुब्बेति भिक्खुकाले. सद्दं सोतुकामोति सो किर दिब्बचक्खुना तावतिंसभवने देवतानं रूपं पस्सन्तो ओट्ठचलनं पस्सति, न पन सद्दं सुणाति, तस्मा तासं सद्दं सोतुकामो अहोसि. तेन वुत्तं ‘‘सद्दं सोतुकामो…पे… पुच्छी’’ति. सो च अतीते एकं सीलवन्तं भिक्खुं कण्णसक्खलियं पहरित्वा बधिरमकासि, तस्मा परिकम्मं करोन्तोपि अभब्बोव दिब्बसोताधिगमाय. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘उपनिस्सयो नत्थीति ञत्वा परिकम्मं न कथेसी’’ति. चिन्तेसीति अत्तनो मिच्छापरिवितक्कितेन अयोनिसो उम्मुज्जन्तो चिन्तेसि.

निय्यानिकत्तावबोधनतो अभेदोपचारेन ‘‘देसनाधम्मो निय्यानिको’’ति वुत्तो. निय्यानो वा अरियमग्गो बोधेतब्बो एतस्स अत्थीति निय्यानिको देसनाधम्मो. अत्तनि अत्थितं दस्सेति किच्चसिद्धिदस्सनेन तत्थ तत्थ पाकटीकतत्ता, न पटिञ्ञामत्तेन. तथा हि यथापराधं तंतंसिक्खापदपञ्ञत्तिया यथाधम्मं वेनेय्यज्झासयानुरूपञ्च अविपरीतधम्मदेसनाय देवमनुस्सेहि यथाभिसङ्खतपञ्हानं तदज्झासयानुकूलं ठानसो विस्सज्जनेन च भगवतो सब्बत्थ अप्पटिहतञाणचारभावेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणं विञ्ञूनं पाकटं, तथा तत्थ तत्थ यमकपाटिहारियकरणादीसु इद्धिविधञाणादीनीति. तेनाह ‘‘मय्हञ्चा’’तिआदि. अन्वेति यथागहितसङ्केतस्स अनुगमनवसेन एति जानातीति अन्वयो. तेनाह ‘‘अनुबुज्झतीति अत्थो’’ति. सङ्केतानुगमनञ्चेत्थ ‘‘यथापराधं तंतंसिक्खापदपञ्ञत्तिया’’तिआदिना वुत्तनयमेव. एवं योजना वेदितब्बाति यथा सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन योजना कता, एवं ‘‘एवरूपम्पि नाम मय्हं इद्धिविधञाणसङ्खातं उत्तरिमनुस्सधम्म’’न्तिआदिना तत्थ तत्थ योजना वेदितब्बा.

उत्तरिमनुस्सधम्मादिवण्णना निट्ठिता.

दसबलञाणवण्णना

१४८. यदिपि आदितो अभिञ्ञात्तयवसेन देसनाय आगतत्ता चेतोपरियञाणानन्तरं उपरि तिस्सो अभिञ्ञा वत्तब्बा सियुन्ति वत्तब्बं सिया, अत्थतो पन विज्जात्तयं यथावुत्तअभिञ्ञात्तयमेवाति कत्वा ‘‘तिस्सो विज्जा वत्तब्बा सियु’’न्ति वुत्तं. कस्मा पनेत्थ ‘‘तासु वुत्तासु उपरि दसबलञाणं न परिपूरती’’ति वुत्तं, ननु इमानि ञाणानि सेसाभिञ्ञा विय अत्तनो विसयस्स अभिजाननट्ठं उपादाय अभिञ्ञासु वत्तब्बानि, अकम्पियट्ठं पन उपत्थम्भनट्ठञ्च उपादाय बलञाणेसु यथा सम्मासतिआदयो इन्द्रियबलबोज्झङ्गमग्गङ्गेसूति? नयिदमेवं. तत्थ हि धम्मानं धम्मकिच्चविसेसविभावनपराय देसनाय वुत्तं, इध पन सत्थु गुणविसेसविभावनपराय देसनाय तथा वत्तुं न सक्का अत्थतो अनञ्ञत्ता, एकच्चानं पुथुज्जनानं एवं चित्तं उप्पज्जेय्य ‘‘किमिदं भगवा हेट्ठा वुत्तगुणे पुनपि गण्हन्तो गुणाधिकदस्सनं करोती’’ति. तस्मा सुवुत्तमेतं ‘‘उपरि दसबलञाणं न परिपूरती’’ति.

अञ्ञेहि असाधारणानीति कस्मा वुत्तं (अ. नि. टी. ३.१०.२१), ननु चेतानि सावकानम्पि एकच्चानं उप्पज्जन्तीति? कामं उप्पज्जन्ति, यादिसानि पन बुद्धानं ठानाट्ठानञाणादीनि, न तादिसानि तदञ्ञेसं कदाचिपि उप्पज्जन्तीति अञ्ञेहि असाधारणानीति. तेनाह ‘‘तथागतस्सेव बलानी’’ति. इममेव हि यथावुत्तलेसं अपेक्खित्वा तदभावतो आसयानुसयञाणादीसु एव असाधारणगुणसमञ्ञा निरुळ्हा. कामं ञाणबलानं ञाणसम्भारो विसेसपच्चयो, पुञ्ञसम्भारोपि पन नेसं पच्चयो एव, ञाणसम्भारस्सपि वा पुञ्ञसम्भारभावतो ‘‘पुञ्ञुस्सयसम्पत्तिया आगतानी’’ति वुत्तं.

पकतिहत्थिकुलन्ति (सं. नि. २.२२) गिरिचरनदीचरवनचरादिप्पभेदा गोचरियकालावकनामा सब्बापि बलेन पाकतिका हत्थिजाति. दसन्नं पुरिसानन्ति थाममज्झिमानं दसन्नं पुरिसानं. एकस्स तथागतस्स कायबलन्ति आनेत्वा सम्बन्धो. एकस्साति च तथा हेट्ठाकथायं आगतत्ता देसनासोतेन वुत्तं. नारायनसङ्घातबलन्ति एत्थ नारा वुच्चन्ति रस्मियो, ता बहू नानाविधा इतो उप्पज्जन्तीति नारायनं, वजिरं, तस्मा नारायनसङ्घातबलन्ति वजिरसङ्घातबलन्ति अत्थो. ञाणबलं पन पाळियं आगतमेव, न कायबलं विय अट्ठकथारुळ्हमेवाति अधिप्पायो. ‘‘संयुत्तके आगतानि तेसत्तति ञाणानि सत्तसत्तति ञाणानी’’ति वुत्तं (विभ. मूलटी. ७६०), तत्थ पन निदानवग्गे सत्तसत्तति आगतानि चतुचत्तारीसञ्च, तेसत्तति पन पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.७३ मातिका) सुतमयादीनि आगतानि दिस्सन्ति, न संयुत्तके. अञ्ञानिपीति एतेन ञाणवत्थुविभङ्गे एककादिवसेन वुत्तानि, अञ्ञत्थ च ‘‘पुब्बन्ते ञाण’’न्तिआदिना (ध. स. १०७६) ब्रह्मजालादीसु (दी. नि. १.३६) च ‘‘तयिदं तथागतो पजानाति, इमानि दिट्ठिट्ठानानि एवं गहितानी’’तिआदिना वुत्तानि अनेकानि ञाणप्पभेदानि सङ्गण्हाति. याथावपटिवेधतो सयञ्च अकम्पियं पुग्गलञ्च तंसमङ्गिं नेय्येसु अधिबलं करोतीति आह ‘‘अकम्पियट्ठेन उपत्थम्भनट्ठेन चा’’ति.

उसभस्स इदन्ति आसभं, (अ. नि. टी. २.४.८) सेट्ठं ठानं. सब्बञ्ञुतपटिजाननवसेन अभिमुखं गच्छन्ति, अट्ठ वा परिसा उपसङ्कमन्तीति आसभा, पुब्बबुद्धा. इदं पनाति बुद्धानं ठानं सब्बञ्ञुतमेव वदति. तिट्ठमानोवाति अवदन्तोपि (सं. नि. टी. २.२.२२) तिट्ठमानोव पटिजानाति नामाति अत्थो. उपगच्छतीति अनुजानाति.

अट्ठसु परिसासूति ‘‘अभिजानामि खो पनाहं, सारिपुत्त, अनेकसतं खत्तियपरिसं…पे… तत्र वत मं भयं वा सारज्जं वा ओक्कमिस्सतीति निमित्तमेतं, सारिपुत्त, न समनुपस्सामी’’ति (म. नि. १.१५१) वुत्तासु अट्ठसु परिसासु. अभीतनादं नदतीति परतो दस्सितञाणयोगेन दसबलोहन्ति अभीतनादं नदति. सीहनादसुत्तेन खन्धवग्गे (सं. नि. ३.७८) आगतेन.

‘‘देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’ति (अ. नि. ४.३१) सुत्तसेसेन सप्पुरिसूपस्सयादीनं फलसम्पत्तिपवत्ति, पुरिमसप्पुरिसूपस्सयादिं उपनिस्साय पच्छिमसप्पुरिसूपस्सयादीनं सम्पत्तिपवत्ति वा वुत्ताति आदि-सद्देन तत्थ च चक्क-सद्दस्स गहणं वेदितब्बं. विचक्कसण्ठाना असनि एव असनिविचक्कं. उरचक्कादीसूति आदि-सद्देन आणासमूहादीसुपि चक्क-सद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा. ‘‘सङ्घभेदं करिस्साम चक्कभेद’’न्तिआदीसु (पारा. ४०९; चूळव. ३४३) हि आणा ‘‘चक्क’’न्ति वुत्ता, ‘‘देवचक्कं असुरचक्क’’न्तिआदीसु (अ. नि. टी. २.४.८) समूहोति. पटिवेधनिट्ठत्ता अरहत्तमग्गञाणं पटिवेधोति ‘‘फलक्खणे उप्पन्नं नामा’’ति वुत्तं. तेन पटिलद्धस्सपि देसनाञाणस्स किच्चनिप्फत्ति परस्स बुज्झनमत्तेन होतीति ‘‘अञ्ञातकोण्डञ्ञस्स सोतापत्ति…पे… फलक्खणे पवत्तं नामा’’ति वुत्तं. ततो परं पन याव परिनिब्बाना देसनाञाणप्पवत्ति तस्सेव पवत्तितस्स धम्मचक्कस्स ठानन्ति वेदितब्बं पवत्तितचक्कस्स चक्कवत्तिनो चक्करतनस्स ठानं विय.

‘‘तिट्ठती’’ति वुत्तं, किं भूमियं पुरिसो विय? नोति आह ‘‘तदायत्तवुत्तिताया’’ति. ठानन्ति चेत्थ अत्तलाभो धरमानता च, न गतिनिवत्तीति आह ‘‘उप्पज्जति चेव पवत्तति चा’’ति. यत्थ पनेतं दसबलञाणं वित्थारितं, तं दस्सेन्तो ‘‘अभिधम्मे पना’’तिआदिमाह. सेसेसुपि एसेव नयो.

समादियन्तीति समादानानि, तानि पन समादियित्वा कतानि होन्तीति आह ‘‘समादियित्वा कतान’’न्ति. कम्ममेव वा कम्मसमादानन्ति एतेन समादानसद्दस्स अपुब्बत्थाभावं दस्सेति मुत्तगतसद्दे गतसद्दस्स विय. गतीति निरयादिगतियो. उपधीति अत्तभावो. कालोति कम्मस्स विपच्चनारहकालो. पयोगोति विपाकुप्पत्तिया पच्चयभूता किरिया.

अगतिगामिनिन्ति निब्बानगामिनिं. वक्खति हि ‘‘निब्बानञ्चाहं, सारिपुत्त, पजानामि निब्बानगामिञ्च मग्गं निब्बानगामिनिञ्च पटिपद’’न्ति (म. नि. १.१५३). बहूसुपि मनुस्सेसु एकमेव पाणं घातेन्तेसु कामं सब्बेसं चेतना तस्सेवेकस्स जीवितिन्द्रियारम्मणा, तं पन कम्मं तेसं नानाकारं. तेसु (विभ. अट्ठ. ८११) हि एको आदरेन छन्दजातो करोति, एको ‘‘एहि त्वम्पि करोही’’ति परेहि निप्पीळितो करोति, एको समानच्छन्दो विय हुत्वा अप्पटिबाहमानो विचरति. तेसु एको तेनेव कम्मेन निरये निब्बत्तति, एको तिरच्छानयोनियं, एको पेत्तिविसये. तं तथागतो आयूहनक्खणे एव – ‘‘इमिना नीहारेन आयूहितत्ता एस निरये निब्बत्तिस्सति, एस तिरच्छानयोनियं, एस पेत्तिविसये’’ति जानाति. निरये निब्बत्तमानम्पि – ‘‘एस महानिरये निब्बत्तिस्सति, एस उस्सदनिरये’’ति जानाति. तिरच्छानयोनियं निब्बत्तमानम्पि – ‘‘एस अपादको भविस्सति, एस द्विपादको, एस चतुप्पदो, एस बहुप्पदो’’ति जानाति. पेत्तिविसये निब्बत्तमानम्पि – ‘‘एस निज्झामतण्हिको भविस्सति, एस खुप्पिपासिको, एस परदत्तूपजीवी’’ति जानाति. तेसु च कम्मेसु – ‘‘इदं कम्मं पटिसन्धिमाकड्ढिस्सति, इदं अञ्ञेन दिन्नाय पटिसन्धिया उपधिवेपक्कं भविस्सती’’ति जानाति.

तथा सकलगामवासिकेसु एकतो पिण्डपातं ददमानेसु कामं सब्बेसम्पि चेतना पिण्डपातारम्मणाव, तं पन कम्मं तेसं नानाकारं. तेसु हि एको आदरेन करोतीति सेसं पुरिमसदिसं, तस्मा तेसु केचि देवलोके निब्बत्तन्ति, केचि मनुस्सलोके, तं तथागतो आयूहनक्खणेयेव जानाति – ‘‘इमिना नीहारेन आयूहितत्ता एस मनुस्सलोके निब्बत्तिस्सति, एस देवलोके, तत्थापि एस खत्तियकुले, एस ब्राह्मणकुले, एस वेस्सकुले, एस सुद्दकुले, एस परनिम्मितवसवत्तीसु, एस निम्मानरतीसु, एस तुसितेसु, एस यामेसु, एस तावतिंसेसु, एस चातुमहाराजिकेसु, एस भुम्मदेवेसू’’तिआदिना तत्थ तत्थ हीनपणीतसुवण्णदुब्बण्णअप्पपरिवारमहापरिवारतादिभेदं तं तं विसेसं आयूहनक्खणेयेव जानाति.

तथा विपस्सनं पट्ठपेन्तेसुयेव – ‘‘इमिना नीहारेन एस किञ्चि सल्लक्खेतुं न सक्खिस्सति, एस महाभूतमत्तमेव ववत्थपेस्सति, एस रूपपरिग्गहेयेव ठस्सति, एस अरूपपरिग्गहेयेव, एस नामरूपपरिग्गहेयेव, एस पच्चयपरिग्गहे एव, एस लक्खणारम्मणिकविपस्सनाय एव, एस पठमफलेयेव, एस दुतियफले एव, एस ततियफले एव, एस अरहत्तं पापुणिस्सती’’ति जानाति. कसिणपरिकम्मं करोन्तेसुपि – ‘‘इमस्स परिकम्ममत्तमेव भविस्सति, एस निमित्तं उप्पादेस्सति, एस अप्पनं एव पापुणिस्सति, एस झानं पादकं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं गण्हिस्सती’’ति जानाति. तेनाह ‘‘इमस्स चेतना’’तिआदि.

कामनतो, कामेतब्बतो, कामपटिसंयुत्ततो च कामो धातु कामधातु. आदि-सद्देन ब्यापादधातु-रूपधातु-आदीनं सङ्गहो. विलक्खणतायाति विसदिससभावताय. खन्धायतनधातुलोकन्ति अनेकधातुं नानाधातुं खन्धलोकं आयतनलोकं धातुलोकं यथाभूतं पजानातीति योजना. ‘‘अयं रूपक्खन्धो नाम…पे… अयं विञ्ञाणक्खन्धो नाम. तेसुपि एकविधेन रूपक्खन्धो, एकादसविधेन रूपक्खन्धो (विभ. ३३). एकविधेन वेदनाक्खन्धो, बहुविधेन वेदनाक्खन्धो (विभ. ३४-६१). एकविधेन सञ्ञाक्खन्धो, बहुविधेन सञ्ञाक्खन्धो (विभ. ६२-९१). एकविधेन सङ्खारक्खन्धो, बहुविधेन सङ्खारक्खन्धो (विभ. ९२-१२०). एकविधेन विञ्ञाणक्खन्धो, बहुविधेन विञ्ञाणक्खन्धो’’ति (विभ. १२१-१४९) एवं ताव खन्धलोकस्स, ‘‘इदं चक्खायतनं नाम…पे… इदं धम्मायतनं नाम. तत्थ दसायतना कामावचरा, द्वे चातुभूमका’’तिआदिना (विभ. १५६-१७१) आयतनलोकस्स, ‘‘अयं चक्खुधातु नाम…पे… अयं मनोविञ्ञाणधातु नाम, तत्थ सोळस धातुयो कामावचरा, द्वे चातुभूमका’’तिआदिना (विभ. १७२-१८८) धातुलोकस्स अनेकसभावं नानासभावञ्च पजानाति. न केवलं उपादिन्नकसङ्खारलोकस्सेव, अथ खो अनुपादिन्नकसङ्खारलोकस्सपि – ‘‘इमाय नाम धातुया उस्सन्नत्ता इमस्स रुक्खस्स खन्धो सेतो, इमस्स काळो, इमस्स मट्ठो, इमस्स सकण्टको, इमस्स बहलत्तचो, इमस्स तनुत्तचो, इमस्स पत्तं वण्णसण्ठानादिवसेन एवरूपं, इमस्स पुप्फं नीलं पीतं लोहितं ओदातं सुगन्धं दुग्गन्धं, इमस्स फलं खुद्दकं महन्तं दीघं रस्सं वट्टं सुसण्ठानं दुस्सण्ठानं मुदुकं फरुसं सुगन्धं दुग्गन्धं मधुरं तित्तकं कटुकं अम्बिलं कसावं, इमस्स कण्टको तिखिणो कुण्ठो उजुको कुटिलो तम्बो काळो ओदातो होती’’तिआदिना पजानाति. सब्बञ्ञुबुद्धादीनं एव हि एतं बलं, न अञ्ञेसं.

नानाधिमुत्तिकतन्ति नानाअज्झासयतं. अधिमुत्ति नाम अज्झासयधातु अज्झासयसभावो. सो पन हीनपणीततासामञ्ञेन पाळियं द्विधाव वुत्तोपि हीनपणीतादिभेदेन अनेकविधोति आह ‘‘हीनादीहि अधिमुत्तीहि नानाधिमुत्तिकभाव’’न्ति. तत्थ तत्थ ये ये सत्ता यंयंअधिमुत्तिका, ते ते तंतदधिमुत्तिके एव सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति धातुसभागतो. यथा गूथादीनं धातुसभावो एसो, यं गूथादीहि एव संसन्दन्ति समेन्ति, एवं (पुग्गलानं अज्झासयस्सेवेस सभावो, यं) (विभ. मूलटी. ८१३) हीनज्झासया दुस्सीलादीहि एव संसन्दन्ति समेन्ति, सम्पन्नसीलादयो च सम्पन्नसीलादीहेव. तं नेसं नानाधिमुत्तिकतं भगवा यथाभूतं पजानातीति.

वुद्धिञ्च हानिञ्चाति पच्चयविसेसेन सामत्थियतो अधिकतं अनधिकतञ्च. इन्द्रियपरोपरियत्तञाणनिद्देसे (विभ. ८१४; पटि. म. १.११३) ‘‘आसयं जानाति अनुसयं जानाती’’ति आसयादिजाननं कस्मा निद्दिट्ठन्ति? आसयजाननादिना येहि इन्द्रियेहि परोपरेहि सत्ता कल्याणपापासयादिका होन्ति, तेसं जाननस्स विभावनतो. एवञ्च कत्वा इन्द्रियपरोपरियत्तआसयानुसयञाणानं विसुं असाधारणता, इन्द्रियपरोपरियत्तनानाधिमुत्तिकताञाणानं विसुं बलता च सिद्धा होति. तत्थ आसयन्ति यत्थ सत्ता निवसन्ति, तं तेसं निवासट्ठानं दिट्ठिगतं वा यथाभूतञाणं वा आसयो.अनुसयो अप्पहीनभावेन थामगतो किलेसो. तं पन भगवा सत्तानं आसयं जानन्तो तेसं तेसं दिट्ठिगतानं, विपस्सनामग्गञाणानञ्च अप्पवत्तिक्खणेपि जानाति. वुत्तं हेतं –

‘‘कामं सेवन्तंयेव भगवा जानाति ‘अयं पुग्गलो कामगरुको कामासयो कामाधिमुत्तो’ति. कामं सेवन्तञ्ञेव जानाति ‘अयं पुग्गलो नेक्खम्मगरुको नेक्खम्मासयो नेक्खम्माधिमुत्तो’ति. नेक्खम्मं सेवन्तञ्ञेव जानाति. ब्यापादं, अब्यापादं, थिनमिद्धं, आलोकसञ्ञं सेवन्तंयेव जानाति ‘अयं पुग्गलो थिनमिद्धगरुको थिनमिद्धासयो थिनमिद्धाधिमुत्तो’ति’’ (पटि. म. १.११३).

पठमादीनं चतुन्नं झानानन्ति रूपावचरानं पठमादीनं पच्चनीकझापनट्ठेन आरम्मणूपनिज्झानट्ठेन च झानानं. चतुक्कनयेन हेतं वुत्तं. अट्ठन्नं विमोक्खानन्ति एत्थ पटिपाटिया सत्त अप्पितप्पितक्खणे पच्चनीकधम्मेहि विमुच्चनतो आरम्मणे च अधिमुच्चनतो विमोक्खा नाम, अट्ठमो पन सब्बसो सञ्ञावेदयितेहि विमुत्तत्ता अपगमविमोक्खो नाम. चतुक्कनयपञ्चकनयेसु पठमझानसमाधि सवितक्कसविचारो नाम, पञ्चकनये दुतियज्झानसमाधि अवितक्कविचारमत्तो, नयद्वयेपि उपरि तीसु झानेसु समाधि अवितक्कअविचारो, समापत्तीसु पटिपाटिया अट्ठन्नं समाधीतिपि नामं, समापत्तीतिपि चित्तेकग्गतासब्भावतो, निरोधसमापत्तिया तदभावतो न समाधीति नामं. हानभागियधम्मन्ति अप्पगुणेहि पठमज्झानादीहि वुट्ठितस्स सञ्ञामनसिकारानं कामादिअनुपक्खन्दनं. विसेसभागियधम्मन्ति पगुणेहि पठमज्झानादीहि वुट्ठितस्स सञ्ञामनसिकारानं दुतियज्झानादिपक्खन्दनं. इति सञ्ञामनसिकारानं कामादिदुतियज्झानादिपक्खन्दनानि हानभागियविसेसभागियधम्माति दस्सितानि, तेहि पन झानानं तंसभावता धम्म-सद्देन वुत्ता. तस्माति वुत्तमेवत्थं हेतुभावेन पच्चामसति. वोदानन्ति पगुणतासङ्खातं वोदानं. तञ्हि पठमज्झानादीहि वुट्ठहित्वा दुतियज्झानादिअधिगमस्स पच्चयत्ता ‘‘वुट्ठान’’न्ति वुत्तं. ये (अ. नि. टी. ३.१०.२१) पन ‘‘निरोधतो फलसमापत्तिया वुट्ठानन्ति पाळि नत्थी’’ति वदन्ति, ते ‘‘निरोधा वुट्ठहन्तस्स नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं फलसमापत्तिया अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति इमाय पाळिया (पट्ठा. १.१.४१७) पटिसेधेतब्बा. यो समापत्तिलाभी समानो एव ‘‘न लभामह’’न्ति, कम्मट्ठानं समानं एव ‘‘न कम्मट्ठान’’न्ति सञ्ञी होति, सो सम्पत्तिंयेव समानं ‘‘विपत्ती’’ति पच्चेतीति वेदितब्बो.

१४९. अप्पनन्ति निगमनं. न तथा दट्ठब्बन्ति यथा परवादिना वुत्तं, तथा न दट्ठब्बं. सकसककिच्चमेव जानातीति ठानाट्ठानजाननादिं सकं सकंयेव किच्चं कातुं जानाति, यथासकमेव विसयं पटिविज्झतीति अत्थो. तम्पीति तेहि दसबलञाणेहि जानितब्बम्पि. कम्मन्तरविपाकन्तरमेवाति कम्मन्तरस्सविपाकन्तरमेव जानाति, चेतनाचेतनासम्पयुत्तधम्मे निरयादिनिब्बानगामिनिपटिपदाभूते कम्मन्ति गहेत्वा आह ‘‘कम्मपरिच्छेदमेवा’’ति. धातुनानत्तञ्च धातुनानत्तकारणञ्च धातुनानत्तकारणन्ति एकदेससरूपेकसेसो दट्ठब्बो. तञ्हि ञाणं तदुभयम्पि जानाति, ‘‘इमाय नाम धातुया उस्सन्नत्ता’’तिआदिना (विभ. अट्ठ. ८१२) तथा चेव संवण्णितं. सच्चपरिच्छेदमेवाति परिञ्ञाभिसमयादिवसेन सच्चानं परिच्छिन्दनमेव. अप्पेतुं न सक्कोति अट्ठमनवमबलानि विय तंसदिसं इद्धिविधञाणं विय विकुब्बितुं. एतेनस्स बलसदिसतञ्च निवारेति. झानादिञाणं विय वा अप्पेतुं विकुब्बितुञ्च. यदिपि हि ‘‘झानादिपच्चवेक्खणाञाणं सत्तमबल’’न्ति तस्स सवितक्कसविचारता वुत्ता, तथापि ‘‘झानादीहि विना पच्चवेक्खणा नत्थी’’ति झानादिसहगतं ञाणं तदन्तोगधं कत्वा एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अथ वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणं झानादिकिच्चं विय न सब्बं बलकिच्चं कातुं सक्कोतीति दस्सेतुं ‘‘झानं हुत्वा अप्पेतुं न सक्कोति इद्धि हुत्वा विकुब्बितुं न सक्कोती’’ति वुत्तं, न पन कस्सचि बलस्स झानइद्धिभावतोति दट्ठब्बं. एवं किच्चविसेसवसेनपि दसबलञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणानं विसेसं दस्सेत्वा इदानि वितक्कत्तिकभूमन्तरवसेनपि तं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. पटिपाटियातिआदितो पट्ठाय पटिपाटिया.

अनुपदवण्णनं कत्वा वेदितब्बानीति सम्बन्धो. किलेसावरणं नियतमिच्छादिट्ठि, किलेसावरणस्स अभावो आसवक्खयाधिगमस्स ठानं, तब्भावो अट्ठानं, अनधिगमस्स पन तदुभयं यथाक्कमं अट्ठानञ्च ठानञ्चाति तत्थ कारणं दस्सेन्तो ‘‘लोकिय…पे… दस्सनतो चा’’ति आह. तत्थ लोकियसम्मादिट्ठिया ठिति आसवक्खयाधिगमस्स ठानं किलेसावरणाभावस्स कारणत्ता. सा हि तस्मिं सति न होति, असति च होति. एतेन तस्सा अट्ठितिया तस्स अट्ठानता वुत्ता एव. नेसं वेनेय्यसत्तानं. धातुवेमत्तदस्सनतोति कामधातुआदीनं पवत्तिभेददस्सनतो. यदग्गेन धातुवेमत्तं जानाति, तदग्गेन चरियाविसेसम्पि जानाति. धातुवेमत्तदस्सनतोति वा धम्मधातुवेमत्तदस्सनतो. सब्बापि हि चरिया धम्मधातुपरियापन्ना एवाति. पयोगं अनादियित्वापि सन्ततिमहामत्तादीनं (ध. प. १४२) विय. दिब्बचक्खुञाणानुभावतो पत्तब्बेनाति एत्थ दिब्बचक्खुना परस्स हदयवत्थुसन्निस्सयलोहितवण्णदस्सनमुखेन तदा पवत्तमानचित्तजाननत्थं परिकम्मकरणं नाम सावकानं, तञ्च खो आदिकम्मिकानं, यतो दिब्बचक्खुआनुभावतो चेतोपरियञाणस्स पत्तब्बता सिया, बुद्धानं पन यदिपि आसवक्खयञाणाधिगमतो पगेव दिब्बचक्खुञाणाधिगमो, तथापि तथा परिकम्मकरणं नत्थि विज्जात्तयसिद्धिया सिज्झनतो. सेसाभिञ्ञात्तये चेतोपरियञाणं दिब्बचक्खुञाणाधिगमेन पत्तन्ति च वत्तब्बतं लभतीति तथा वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

पुन एवरूपिं वाचं न वक्खामीति चित्तं उप्पादेन्तो तं वाचं पजहति नाम. वाचाय पन सो अत्थो पाकटो होतीति ‘‘वदन्तो’’ति वुत्तं. दिट्ठिं न गण्हिस्सामीति दिट्ठिग्गाहपटिक्खेपो. दिट्ठिया अनुप्पादनं पजहनमेवाति आह ‘‘पजहन्तो’’ति. सो अरियूपवादी निरये ठपितोयेव, नास्स निरयूपपत्तिया कोचि विबन्धो एकंसिको अयमत्थोति अधिप्पायो.

अस्साति एकंसिकभावस्स. सिक्खाहि सीलसमाधिपञ्ञाहि, तदत्थाय विपस्सनाय च विना अञ्ञाराधनस्स असम्भवतो ‘‘लोकियलोकुत्तरा सीलसमाधिपञ्ञा वेदितब्बा’’ति वत्वा पुन आसन्नतरे सीलादिके दस्सेन्तो ‘‘लोकुत्तरवसेनेव विनिवत्तेतुम्पि वट्टती’’ति आह, तस्मा अग्गमग्गपरियापन्ना सीलादयो वेदितब्बा. अग्गमग्गट्ठस्स हि दिट्ठेव धम्मे एकंसिका अञ्ञाराधना, इतरेसं अनेकंसिकाति. सम्पज्जनं सम्पदा, निप्फत्तीति अत्थो, तस्मा एवंसम्पदन्ति एवंअविरज्झनकनिप्फत्तिकन्ति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘इमम्पि कारण’’न्तिआदि. तत्थ कारणन्ति युत्ति. तत्रायं युत्तिनिद्धारणा ‘‘निरयूपगो अरियूपवादी तदादायस्स अविज्जमानतो सेय्यथापि मिच्छादिट्ठी’’ति. एत्थ च ‘‘तं वाचं अप्पहाया’’तिआदिवचनेन तदादायस्स अप्पहानेन च अरियूपवादो अन्तरायिको अनत्थावहो च, पहानेन पन अच्चयं देसेत्वा खमापनेन अनन्तरायिको अत्थावहो च यथा तं वुट्ठिता देसिता च आपत्तीति दस्सेति.

दसबलञाणवण्णना निट्ठिता.

चतुवेसारज्जञाणवण्णना

१५०. ब्यामोहभयवसेन (अ. नि. टी. २.४.८) सरणपरियेसनं सारज्जनं सारदो, ब्यामोहभयं, विगतो सारदो एतस्साति विसारदो, तस्स भावो वेसारज्जं. तं पन ञाणसम्पदं पहानसम्पदं देसनाविसेससम्पदं खेमं निस्साय पवत्तं चतुब्बिधं पच्चवेक्खणञाणं. तेनाह ‘‘चतूसु ठानेसू’’तिआदि. दस्सितधम्मेसूति वुत्तधम्मेसु. वचनमत्तमेव हि तेसं, न पन दस्सनं तादिसस्सेव धम्मस्स अभावतो. भगवता एव वा ‘‘इमे धम्मा अनभिसम्बुद्धा’’ति परस्स वचनवसेन दस्सितधम्मेसु. ‘‘धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु (विभ. ७१८) विय धम्म-सद्दो हेतुपरियायोति आह ‘‘सहधम्मेनाति सहेतुना’’ति. हेतूति च उपपत्तिसाधनहेतु वेदितब्बो, न कारको सम्पापको च. अप्पमाणन्ति अनिदस्सनं. निदस्सनञ्हि अन्वयतो ब्यतिरेकतो पमाणङ्गताय ‘‘पमाण’’न्ति वुच्चति. निमित्तन्ति चोदनाय कारणं. तत्थ चोदको चोदनं करोतीति कारणं, धम्मो चोदनं करोति एतेनाति कारणं. तेनाह ‘‘पुग्गलोपी’’तिआदि. खेमन्ति केनचि अप्पटिबन्धियभावेन अनुपद्दुततं.

अन्तरायो एतेसं अत्थि, अन्तरायेवा युत्ताति अन्तरायिका. एवंभूता पन ते यस्मा अन्तरायकरा नाम होन्ति, तस्मा आह ‘‘अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका’’ति. असञ्चिच्च वीतिक्कमो न तथा सावज्जोति कत्वा वुत्तं ‘‘सञ्चिच्च वीतिक्कन्ता’’ति. सत्त आपत्तिक्खन्धातिआदि निदस्सनमत्तं इतरेसम्पि चतुन्नं ‘‘अन्तरायिका’’ति वुत्तधम्मानं तब्भावे ब्यभिचाराभावतो. इध पन मेथुनधम्मो अधिप्पेतोति इदं अट्ठुप्पत्तिवसेन वुत्तं अरिट्ठसिक्खापदं (पाचि. ४१७-४२२) विय. यस्मा तङ्खणम्पि कामेसु (अ. नि. टी. २.४.८) आदीनवं दिस्वा विरत्तो (अ. नि. टी. २.४.८) होति चे, विसेसं अधिगच्छति, न कामेसु आसत्तो, तस्मा वुत्तं ‘‘मेथुनं…पे… अन्तरायो होती’’ति. तत्थ यस्स कस्सचीति न केवलं पब्बजितस्सेव, अथ खो यस्स कस्सचि. तथा हि वुत्तं ‘‘मेथुनमनुयुत्तस्स, मुस्सतेवापि सासन’’न्ति. तस्मिं अनिय्यानिकधम्मेति तस्मिं परेन परिकप्पितअनिय्यानिकधम्मनिमित्तं. निमित्तत्थे हि इदं कम्मसंयोगे भुम्मं.

चतुवेसारज्जञाणवण्णना निट्ठिता.

अट्ठपरिसवण्णना

१५१. पुरिसस्स सूरतरभावो नाम सङ्गामे पाकटो होति, न गेहे निसिन्नकाले, एवं वेसारज्जञाणस्स आनुभावो पण्डितपरिसासु यत्थ कत्थचीति दस्सेन्तो ‘‘वेसारज्जञाणस्स बलदस्सनत्थ’’न्ति आह. सन्निपतित्वा निसिन्नट्ठानन्ति ठानसीसेन सन्निपतितखत्तियपरिसमेव दस्सेति. एसेव नयो सब्बत्थाति अतिदेसेन आविभावितमत्थं दस्सेतुं ‘‘मारकायिकान’’न्तिआदि वुत्तं सदिसत्थविसयत्ता अतिदेसस्स. यथा हि खत्तियानं समूहो खत्तियपरिसाति अयमत्थो लब्भति, न एवं ‘‘मारपरिसा’’ति एत्थ, मारस्स परिसाति पन मारपरिसाति अयमत्थो अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘मारकायिकानं…पे… न मारान’’न्ति. मारकायिकानन्ति मारपक्खियानं. उग्गट्ठानदस्सनवसेनाति सारज्जितब्बट्ठानदस्सनवसेन, एवं उग्गा खत्तिया अत्तनो पुञ्ञतेजेनाति अधिप्पायो. ब्राह्मणा तीसु वेदेसूति इदं इतरेसं अविसयदस्सनवसेन वुत्तं. वेदे सज्झायन्तापि हि खत्तिया वेस्सा च तदत्थविचारणाय येभुय्येन असमत्था एवाति. कस्मा पनेत्थ यामादिपरिसा न गहिताति? भुसं कामाभिगिद्धताय योनिसोमनसिकारविरहतो. यामादयो हि उळारुळारे कामे पटिसेवन्ता तत्थाभिगिद्धताय धम्मस्सवनाय सभावेन चित्तम्पि न उप्पादेन्ति, महाबोधिसत्तानं पन बुद्धानञ्च आनुभावेन आकड्ढियमाना कदाचि तेसं पयिरुपासनादीनि करोन्ति तादिसे महासमये. तेनेव हि विमानवत्थुदेसनापि तन्निमित्ता बहुला नाहोसि. मनुस्सानं वसेनायं कता.

परचक्कवाळेसु च मनुस्सानं विसेसाधिगमो नत्थीति पुच्छति ‘‘किं पन भगवा अञ्ञानि चक्कवाळानिपि गच्छती’’ति. इतरो यदिपि तेसं अरियधम्माधिगमो नत्थि, वासनाय पन तत्थ गन्त्वा धम्मं देसेतीति दस्सेन्तो ‘‘आमगच्छती’’ति आह. केयूरं नानाविधरतनपरिसिब्बितसुवण्णजालविनद्धं भुजाभरणं. अङ्गदं नानागन्धगन्धितं, केवलं वा सुवण्णमयं बाहुवलयं. छिन्नस्सराति द्विधाभूतस्सरा (दी. नि. टी. २.१७२) गग्गरस्सराति गग्गरिकाय विय गग्गरायमानखरस्सरा (दी. नि. टी. २.१७२; अ. नि. टी. ३.८.६९). भासन्तरन्ति तेसं भासं (दी. नि. टी. २.१७२; अ. नि. टी. ३.८.६९) सन्धायाह. ‘‘वीमंसा उप्पज्जती’’ति सङ्खेपतो वुत्तं विवरितुं ‘‘इदं वुत्तं होती’’तिआदि वुत्तं.

सङ्गम्माति समागन्त्वा. आदितो लापो आलापो, वचनपटिवचनवसेन समं लापो सल्लापो. सम्मा, समञ्ञा वा कथा संकथा, संकथाव साकच्छा.

अट्ठपरिसवण्णना निट्ठिता.

चतुयोनिवण्णना

१५२. यवन्ति ताय सत्ता अमिस्सितापि समानजातिताय मिस्सिता विय होन्तीति योनि. सा पन अत्थतो अण्डादिउप्पत्तिट्ठानविसिट्ठो खन्धानं भागसो पवत्तिविसेसोति आह ‘‘खन्धकोट्ठासो योनि नामा’’ति. अण्डे जाताति पठमाय जातिया वसेन वुत्तं, दुतियाय पन अण्डतो, अण्डे वा भिज्जमाने जाताति एवमत्थो वेदितब्बो. तेनाह ‘‘अभिनिब्भिज्ज जायन्ती’’ति. विनाति एतेहि अण्डादीहि बाहिरपच्चयेहि विना. उप्पतित्वा वियाति उप्पज्जनवसेन पतित्वा विय. बाहिरपच्चयनिरपेक्खत्तायेव वा उपपतने साधुकारिनो उपपातिका, ते एव इध ओपपातिकाति वुत्ता. आदि-सद्देन गब्भमले निब्बत्तमहापदुमकुमारादीनं सङ्गहो. निज्झामतण्हिकपेतानं निच्चं दुक्खातुरताय कामसेवना नत्थि, तस्मा ते गब्भसेय्यका न होन्ति, जालवन्तताय न तासं कुच्छियं गब्भो सण्ठाति, तस्मा ते ओपपातिकायेव संसेदजत्तायपि असम्भवतो. नेरयिका वियाति निदस्सनापदेसेन तेसम्पि ओपपातिकत्तं दीपेति. अवसेसाति निज्झामतण्हिकनेरयिके ठपेत्वा अवसेसा विनिपातिका. यक्खानं चातुमहाराजिकताय ओपपातिकभावे एव आपन्ने तं निवत्तेतुं ‘‘एवं यक्खापी’’ति वुत्तं. तथा हि ते न भुम्मदेवा न च विनिपातिकाति.

चतुयोनिवण्णना निट्ठिता.

पञ्चगतिवण्णना

१५३. गन्तब्बाति उपपज्जितब्बा. यथा हि कम्मभवो परमत्थतो असतिपि कारके पच्चयसामग्गिया सिद्धो तंसमङ्गिना सन्तानलक्खणेन सत्तेन कतोति वोहरीयति, तथा उपपत्तिभवलक्खणा गतियो परमत्थतो असतिपि गमके तंतंकम्मवसेन येसं तानि कम्मानि, तेहि गन्तब्बाति वोहरीयन्तीति. एवं सद्दत्थतो गतिं दस्सेत्वा अत्थुद्धारनयेनपि तं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. येसु निरयादिभेदेसु उपपत्तिभवेसु गति-सद्दो निरूळ्हो, ततो अञ्ञत्थापि गतिसद्दप्पवत्ति अत्थि, तं एकेन गति-सद्देन विसेसेत्वा आह ‘‘गतिगती’’ति यथा ‘‘दुक्खदुक्खं, (सं. नि. ४.३२७) रूपरूप’’न्ति (विसुद्धि. २.४४९) च. उप्पादावत्थाय गमनं उपगमनन्ति ‘‘निब्बत्तिगती’’ति वुत्ता. गतिन्ति चित्तगतिं. तेनाह ‘‘अज्झासयगति नामा’’ति, अज्झासयप्पवत्तीति अत्थो. तदट्ठकथायं (म. नि. अट्ठ. २.५०३) पन ‘‘गतिन्ति निप्फत्ति’’न्ति अत्थो वुत्तो. ब्रह्मनिमन्तनसुत्ते (म. नि. १.५०३) हि अयं पाळीति. जुतिन्ति आनुभावं. विभवोति विनासो. सो हि विगमोति अत्थेन गति. तेनेव निब्बानं अरहतो गतीति (परि. ३३९) अनुपादिसेसनिब्बानं अरहतो गति विगमो विभवोति अनेकत्थत्ता धातूनं. द्वेयेव गतियोति द्वेव निप्फत्तियोति अत्थोति आह ‘‘अयं निप्फत्तिगति नामा’’ति.

यस्स उप्पज्जति, तं ब्रूहेन्तो एव उप्पज्जतीति अयो, सुखं. नत्थि एत्थ अयोति निरयो. ततो एव रमितब्बं अस्सादेतब्बं तत्थ नत्थीति दस्सेन्तो आह ‘‘निरतिअत्थेन निरस्सादट्ठेन निरयो’’ति. तिरियं अञ्चिताति देवमनुस्सादयो विय उद्धं दीघा अहुत्वा तिरियं दीघाभि अत्थो. पकट्ठतो सुखतो अयनं अपगमो पेच्चभावो, तं पेच्चभावं पत्तानं विसयोति पेतयोनिमेव वदति. मनसो उस्सन्नत्ताति सतिसूरभावब्रह्मचरिययोग्यतादिगुणवसेन उपचितमानसताय उक्कट्ठगुणचित्ततायाति अत्तो. अयं पनत्थो निप्परियायतो जम्बुदीपवासीवसेन वेदितब्बो. यथाह – ‘‘तीहि, भिक्खवे, ठानेहि जम्बुदीपिका मनुस्सा उत्तरकुरुके मनुस्से अधिग्गण्हन्ति देवे च तावतिंसे. कतमेहि तीहि? सूरा सतिमन्तो इध ब्रह्मचरियवासो’’ति (अ. नि. ९.२१). तेहि पन समानरूपादिताय सद्धिं परित्तदीपवासीहि इतरमहादीपवासिनोपि मनुस्सातेव पञ्ञायिंसु. लोकिया पन ‘‘मनुनो अपच्चभावेन मनुस्सा’’ति वदन्ति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन परमत्थदीपनियं विमानवत्थुसंवण्णनायं (वि. व. अट्ठ. ३) वुत्तनयेन गहेतब्बो. आनुभावेहीति देवानुभावसङ्खातेहि इद्धिविसेसेहि. तत्थ कामा देवा कामगुणेहि चेव इद्धिविसेसेहि च इतरे इद्धिविसेसेहेव दिब्बन्ति कीळन्ति जोतन्ति, सरणन्ति वा गम्मन्ति, अभित्थवियन्तीति वा देवाति.

तिरच्छानयोनिञ्चातिआदीसूति एत्थ तिरच्छानयोनिपेत्तिविसयग्गहणेन खन्धानं एव गहणं तेसं तादिसस्स परिच्छिन्नस्स ओकासस्स अभावतो. यत्थ वा ते अरञ्ञसमुद्दपब्बतादिके निबद्धवासं वसन्ति, तादिसस्स ठानस्स वसेन ओकासोपि गहेतब्बो. निरयूपगादीहि सत्तेहि मग्गितब्बतो मग्गो पटिपज्जितब्बा पटिपदा चाति तं तं कम्ममेव वुत्तन्ति आह ‘‘उभयेनपी’’तिआदि. यथा च पटिपन्नोति इमिना तस्स कम्मस्स कतूपचिताकारमाह. एत्थ च निरयगामिञ्च मग्गं निरयगामिनिञ्च पटिपदन्ति इमिना साधारणतो निरयसंवत्तनियं कम्मं वत्वा पुन तं तं सन्तानपतितताय असाधारणतं दस्सेतुं ‘‘यथापटिपन्नो’’तिआदि वुत्तन्ति दट्ठब्बं. विनिपतन्तीति विवसा, विरूपं वा निपतन्ति. कस्मा पनेत्थ पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं दस्सेन्तो भगवा ‘‘निब्बानञ्चाह’’न्तिआदिमाहाति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘इदं पना’’तिआदि. न हि भगवा अत्तनो बुद्धसुबुद्धतं विभावेन्तो सावसेसं कत्वा देसनं देसेति.

पञ्चगतिवण्णना निट्ठिता.

ञाणपवत्ताकारवण्णना

१५४. ञाणप्पवत्ताकारन्ति ञाणस्स पवत्तिआकारं, ञाणस्स वा पवत्तिपकारं. एकन्तदुक्खाति एकन्तेन दुक्खा अच्चन्तदुक्खा. ता पन सब्बकालं दुक्खा सुखालयेनपि असम्मिस्साति दस्सेन्तो आह ‘‘निच्चदुक्खा निरन्तरदुक्खा’’ति. बहलाति अतनुका, महन्ताति अत्थो. तिब्बाति वा तिखिणा. खराति कक्खळा. कटुकाति वा अनिट्ठा. कस्सति खणीयतीति कासु, आवाटो. कसीयति चीयतीति कासु, रासि. फुनन्तीति द्वीहि हत्थेहि अङ्गारानि उक्खिपित्वा पटिवातं ओफुनन्ति, तेन तेसं सकलसरीरं डय्हति. तेनाह ‘‘परिदड्ढगत्ता’’ति. पुरिसप्पमाणं पोरिसं. एकपथेनेवाति एकमग्गभूतेनेव. अनुक्कमनीयेनाति उक्कमितुं अपक्कमितुं असक्कुणेय्येन.

ननु च दिब्बचक्खुञाणं पच्चुप्पन्नवण्णारम्मणं, तेन कथं रूपन्तरसमङ्गिं निरये निब्बत्तसत्तं ‘‘अयं सो’’ति जानातीति चोदनं सन्धायाह ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि. यथाकम्मूपगञाणेन ‘‘अयं सो’’ति सल्लक्खेति, तस्स पन दिब्बचक्खुआनुभावेन पत्तब्बत्ता ‘‘दिब्बचक्खुबलं नाम एतन्ति वुत्तं.

पुरिमनयेनेवाति ‘‘गूथकूपो विय तिरच्छानयोनि दट्ठब्बा’’तिआदिना अङ्गारकासुपमायं वुत्तनयेनेव. दुक्खा वेदना बहुला एतासूति दुक्खबहुला. बहलपत्तपलासोति अविरळतनुविपुलपण्णो. सुखपरिभोगं महापासादं दस्सेतुं ‘‘दीघपासादो’’ति वुत्तं चतुरस्सपासादादीनं खुद्दकत्ता. उण्णामयअत्थरणेनाति उण्णामयलोहितअत्थरणेन. उत्तरं उपरिभागं छादेतीति उत्तरच्छदो, वितानं. तं पन लोहितवितानं इधाधिप्पेतन्ति ‘‘रत्तवितानेना’’ति वुत्तं.

अपरभागयोजनाति पाळियं ‘‘अपरेन समयेना’’ति वुत्तस्स अपरभागस्स योजना. सा पन एकदेसेन पुरिमभागे वुत्ते एव सुविञ्ञेय्या होतीति ‘‘यथा सो’’तिआदिमाह. मग्गारुळ्हमेवाति मग्गं उपगतमत्तमेव.

नियमाभावाति ‘‘दिब्बचक्खुनाव पस्सती’’ति नियमस्स अभावा. ‘‘दिब्बचक्खुनापि पस्सिस्सती’’ति इदं न अनुत्तरसुखानुभवनस्स दिब्बचक्खुगोचरत्ता वुत्तं, अनागतस्स पन तस्स दिब्बचक्खुपरिभण्डभूतेन अनागतंसञाणेन दस्सनमेवाति कारणूपचारेन वुत्तं. पाळियं पन ‘‘चेतसा चेतो परिच्च पजानामि’’च्चेव वुत्तं. ‘‘अत्थतो पन नाना होती’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘देवलोकसुखं ही’’तिआदिं वत्वा यथादस्सितउपमाहिपि अयमत्थो पाकटो एवाति दस्सेन्तो ‘‘उपमायम्पी’’तिआदिमाह. गोत्रभुञाणुप्पादतो पट्ठाय निरोधं पस्सित्वा उप्पन्नमग्गफलपच्चवेक्खणवसेन चेव परतो फलसमापत्तिसमापज्जनवसेन च अरियसावको निरोधे सयितो विय होति तदपस्सयेनेव पवत्तनतोति आह ‘‘निरोधसयनवरगत’’न्ति. तेनाह ‘‘निब्बाना…पे… पस्सती’’ति.

ञाणपवत्ताकारवण्णना निट्ठिता.

दुक्करकारिकादिसुद्धिवण्णना

१५५. पुच्छानुसन्धिआदिअनुसन्धित्तयतो अञ्ञत्ता ‘‘पाटियेक्कं अनुसन्धिवसेना’’ति वुत्तं. न केवलं ‘‘दुक्करकारिकाय सुद्धि होती’’ति एवंलद्धिको एव, अथ खो दुक्करचारीसु अभिप्पसन्नोति दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. चतुकुण्डिकोति द्वीहि पादेहि हत्थेहीति चतूहि अङ्गेहि कुण्डनको आहिण्डनको. छमानिकिण्णन्ति भूमियं खित्तं. भक्खसन्ति आहारं.

मच्छरियमलादिपापधम्मविगमनतो मेत्तादिगुणानुब्रूहनतो च ब्रह्मं सेट्ठं चरियन्ति ब्रह्मचरियं, दानं. तथा हि तं भगवता पण्डितपञ्ञत्तं वुत्तं. एवं सेसेसुपि यथारहं ब्रह्मचरियपरियायो निद्धारेत्वा वत्तब्बो. किन्ति कीदिसं. वतन्ति समादिन्नवतं. सुचिण्णस्साति सुट्ठु चिण्णस्स पुञ्ञस्स. इद्धीति आनुभावो. जुतीति वत्थाभरणोभाससमुज्जला सरीरप्पभा. बलवीरियूपपत्तीति कायबलेन चेव उस्साहेन च समन्नागमो.

तेन पाणि कामददोति तेन अद्धिकानं उपगच्छन्तानं हत्थं पसारेत्वा असय्हसेट्ठिनो दानट्ठानदस्सनमयेन पुञ्ञेन इदानि मय्हं हत्थो कप्परुक्खो विय कामददो इच्छितिच्छितदायी, कामददो होन्तो च मधुस्सवो इट्ठवत्थुविस्सज्जनको जातो. तेन मे ब्रह्मचरियेनाति तेन मम यथावुत्तकायवेय्यावटियकम्मसङ्खातेन सेट्ठचरियेन. पुञ्ञन्ति पुञ्ञफलं. तम्पि हि पुज्जसभावतो, उत्तरपदलोपेन वा ‘‘एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु (दी. नि. ३.८०) ‘‘पुञ्ञ’’न्ति वुच्चति.

पञ्च सिक्खापदानि समाहटानि पञ्चसिक्खापदं यथा ‘‘तिभवं, तिसकट’’न्ति च. ब्रह्मचरियस्मिन्ति धम्मदेसनाय. सा हि विनेय्यानं ब्रह्मभावावहनतो ब्रह्मं सेट्ठं चरियं, ब्रह्मुनो वा भगवतो वाचसिकं चरियन्ति ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुच्चति.

सहस्सं मच्चुहायिनन्ति सहस्समत्ता अरहत्तसमधिगमेन मच्चुविसयातिक्कमेन मच्चुपहायिनो जाता. ब्रह्मचारी भविस्सामाति एत्थ येन ब्रह्मचरियेन ते ब्रह्मचारिनोति वुच्चन्ति, तं ब्रह्मचरियं निद्धारेत्वा आह ‘‘मेथुनविरति ब्रह्मचरियन्ति वुत्ता’’ति.

नातिक्कमामाति न अतिचराम अगमनीयट्ठानेपि इतरत्थापि न वीतिक्कमाम. तेनाह ‘‘अञ्ञत्र ताहि ब्रह्मचरियं चरामा’’ति. अम्हन्ति अम्हाकं.

अत्तदमनवसेनाति यथापटिञ्ञं अरहन्तानं अनुकरणाकारेन पवत्तचित्तदमनवसेन, मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं दमनेनाति अत्थो. सिखाप्पत्तसेट्ठचरियताय अरियमग्गो ब्रह्मचरियं. ब्रह्मं सेट्ठं चरति एतेनाति ब्रह्मचरियं, सत्थुसासनं.

अतरमानानन्ति न तरमानानं देसकालं उदिक्खन्तानं. फलासाव समिज्झतीति सुदुल्लभफलेपि आसा सम्मापयोगमन्वाय समिज्झति एव. विपक्कब्रह्मचरियोस्मीति विसेसेन निप्फन्नपणीतज्झासयो परिपुण्णउळारमनोरथो. सो हि सेट्ठमनोसमाचारताय ब्रह्मचरियपरियायेन वुत्तो.

इदमेव सुत्तं आगतट्ठानन्ति अधिप्पायो तेपिटके बुद्धवचने इदमेव सुत्तपदं ‘‘वीरियं ब्रह्मचरिय’’न्ति आगतट्ठानन्ति अत्थो. वीरियञ्हि तस्मिं विसये उत्तमं परमुक्कंसगतं तादिसचरियाहेतु चाति ब्रह्मचरियन्ति इध वुत्तं. चतुरङ्गसमन्नागतन्ति चतुब्बिधदुक्करकिरियाय साधकस्स चतुब्बिधस्स अत्तनो पवत्तिआकारस्स वसेन चतुरङ्गसमन्नागतं.

कोचि छिन्नभिन्नपटपिलोतिकधरो दसन्तयुत्तस्स वत्थस्स अभावतो निच्चेलोति वत्तब्बतं लभेय्याति तं निवत्तेन्तो आह ‘‘नग्गो’’ति. एवं अकासिं, एवम्पि सत्तपीळा मा अहोसीति अधिप्पायो. यथा ‘‘अभिहटं न सादियामी’’तिआदि (म. नि. १.१५५) भिक्खापरियेसने उक्कट्ठचारितादस्सनं, एवं ‘‘नएहि भद्दन्तिकादिभावोपी’’ति गहेतब्बं. पुरिसन्तरगतायाति पुरिससमीपगताय. संकित्तीयन्ति एतायाति संकित्ति, गामवासिआदीहि समुदायवसेन करियमानकिरिया. इध पन भत्तसंकित्ति अधिप्पेताति आह ‘‘संकित्तेत्वा कतभत्तेसू’’ति. ददन्ति तायाति दत्ति. एकाहं अन्तरभूतं एतस्स अत्थीति एकाहिकं. एस नयो सेसपदेसुपि. एकाहवारेनाति एकाहिकवारेन. ‘‘एकाहिक’’न्तिआदिना वुत्तविधिमेव पटिपाटिया पवत्तभावं दस्सेतुं पुन वुत्तं. तेनाह ‘‘इति एवरूप’’न्तिआदि.

एरकतिणादीनि वाति एरकतिणादीनि गन्थित्वा कतनिवासनानि छवदुस्सानि, निहीनदुस्सानीति अत्थो. तन्तावुतानन्ति तन्तं पसारेत्वा वीतानं. पकतिकण्टकेति सलाककण्टके.

१५६. नेकवस्सगणसञ्जातन्ति अनेकवस्ससमूहसञ्जातं. ननु च इदानेव ‘‘सायततियकम्पि उदकोरोहनानुयोगमनुयुत्तो’’ति वुत्तं, ‘‘नेकवस्सगणिकं रजोजल्लं काये सन्निचित’’न्ति च, तदुभयं एकस्मिं कथं सम्भवतीति आह ‘‘इदं अत्तनो रजोजल्लकवतसमादानकालं सन्धाय वदती’’ति. एतेनेव ‘‘अचेलको होमी’’ति वुत्तअचेलकपटिञ्ञा, ‘‘साणानिपि धारेमी’’तिआदिना वुत्तछन्नकपटिञ्ञा, तत्थापि साण-मसाण-छवदुस्सादि-निवत्थ-पटिञ्ञा च अविरुद्धाति दट्ठब्बा तस्मिं तस्मिं काले तथा तथा पटिपन्नत्ता. तेति अचेलका. सङ्घातन्ति सब्बसो घातं. तेनाह ‘‘वध’’न्ति. सीलवा नाम नत्थि ‘‘अनभिसन्धिकम्पि पापं होती’’ति एवं लद्धिकत्ता. सीलं अधिट्ठायाति इदं पटिक्कमनकिरियं सन्धाय वुत्तं.

पासण्डपरिग्गहणत्थायाति पासण्डेसु असारसारभाववीमंसनत्थाय. तं पब्बज्जन्ति आजीवकपब्बज्जं. विकटभोजनेति विकतभोजने विरूपभोजने. तेनाह ‘‘अपकतिभोजने’’ति.

१५७. भिंसनकतस्मिन्ति भावसाधनभावी इदं पदन्ति आह ‘‘भिंसनकतस्मिं भिंसनककिरियाया’’ति. ‘‘भिंसनकत्तस्मि’’न्ति वत्तब्बे एकस्स त-कारस्स लोपो दट्ठब्बो. येभुय्यग्गहणं लोमवन्तवसेनपि योजेतब्बं, न लोमवसेनाति आह ‘‘बहुतरानं वा’’तिआदि.

सु-सद्दे उ-कारस्स ओ-कारं कत्वा पाळियं ‘‘सोतत्तो’’ति वुत्तन्ति तदत्थं विवरन्तो ‘‘सुतत्तो’’ति आह. सुट्ठु अवतत्तोति वा सोतत्तो. सोसिन्नोति एत्थापि एसेव नयो. सुद्धिवसनत्थायाति संसारसुद्धिगवेसनत्थाय.

विहारस्मिन्ति पच्चत्ते भुम्मवचनन्ति आह ‘‘विहारो एव हि ‘विहारस्मि’न्ति वुत्तो’’ति. तेनेव चाति तेनेव विभत्तिविपल्लासवसेन. एवं अत्थोति अयं एवं लिङ्गविपल्लासवसेन अत्थो वेदितब्बो. दुक्खप्पत्तोति आनेत्वा सम्बन्धो. सब्बत्थाति सुखदुक्खे लाभालाभादिके च. तुलितोति तुलासदिसो.

दुक्करकारिकादिसुद्धिवण्णना निट्ठिता.

आहारसुद्धिवण्णना

१५८. सुज्झितुन्ति संसारतो सुज्झितुं.

१५९. आसीतिकपब्बानीति आसीतिकपिट्ठिपब्बानि, ‘‘काळपब्बानी’’ति वदन्ति. पब्बानं मज्झे. उन्नतुन्नतानीति मंसे मिलाते द्विन्नं सन्धीनं अन्तरे वातेनुद्धुमातधमनीजालताय उन्नतानि उन्नतानीति. आनिसदन्ति आनिसदट्ठानं. निसिन्नट्ठानन्ति पंसूहि, वालिकाहि वा निचितं निसिन्नट्ठानं. सरपोङ्खेनाति सरस्स पोङ्खप्पदेसेन, सरपोङ्खसञ्ञितेन वा मग्गेन. अक्कन्तन्ति अक्कन्तट्ठानं. तक्कगोळिकसदिसानं, सरीरघंसनत्थं कत कुरुविन्दगोळकानं वा आवळि वट्टनाहारो. वंसतोति पिट्ठिवंसतो. मण्डलेति भित्तिपादानं मत्थके ठपितमण्डलके सीसग्गेन पतिट्ठहन्ति. न एवं फासुळियोति यथा यथा वुत्तगोपानसियो पपता तिट्ठन्ति, न एवं बोधिसत्तस्स फासुकापि पपता ठिता.

ओक्खायिकाति अवक्खायिका, हेट्ठा हुत्वा निन्नभावेन पञ्ञायमाना. एवरूपाति यथावुत्तरूपा, निन्नतराति अत्थो. याव पिट्ठिकण्टकंअल्लीना होतीति मय्हं उदरच्छवि याव पिट्ठिकण्टकं, ताव तं आहच्च ठितत्ता अल्लीना होति उदरियस्स परिक्खयेन अन्तानञ्च सुट्ठुमिलातताय. भारियभारियाति गरुतरा. सहउदरच्छविं पिट्ठिकण्टकं, सहपिट्ठिकण्टकं उदरच्छविन्ति योजना. नेव निक्खमति आहारसन्निस्सयआपोधातुया सब्बसो विसुक्खत्ता. पूतिमूलानीति लोममूलानं परिब्रूहनके मंसे लोहिते च परिक्खीणे तानि सुक्खानि ठानतो भट्ठानि अभावेनेव ‘‘पूतिमूलानी’’ति वुत्तानि. तेनाह ‘‘तस्स पना’’तिआदि.

अधिगताति इदानि अधिगता. यथा एतरहि विपस्सनापञ्ञाय अधिगतत्ताति इमिना किञ्चापि महाबोधिसत्ता परिपाकगतञाणा वसीभूतज्झानाभिञ्ञा विपस्सनाय परिकम्मं करोन्ति, यथा च नेसं चरिमभवे विपस्सनाचारो, न तथा तदाति दस्सेति. एतदेवाति यं येन वुत्तं अत्थजातं, एतदेव एत्थ एतस्मिं पाठपदेसे युत्तं पुब्बेनापरं अविरुज्झनतो. इतरथाति भिक्खूहि वुत्तप्पकारेन अननुरूपो सिया ‘‘इमिस्सा’’ति वुत्ताय अञ्ञत्ते.

आहारसुद्धिवण्णना निट्ठिता.

संसारसुद्धिआदिवण्णना

१६०. संसारेनाति अपरापरं चवनुपपज्जनवसेन भवेसु संसरणेन. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;

अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति. (विसुद्धि. २.६१९; दी. नि. अट्ठ. २.९५; सं. नि. अट्ठ. २.२.६०; अ. नि. अट्ठ. २.४.१९९; ध. स. अट्ठ. निदानकथा; विभ. अट्ठ. २२६; सु. नि. अट्ठ. २.५२३; उदा. अट्ठ. ३९; इतिवु. अट्ठ. १४, ५८; थेरगा. अट्ठ. १.६७, ९९; बु. वं. अट्ठ. ५८; चूळनि. अट्ठ. ६; पटि. म. अट्ठ. २.१.११७; विसुद्धि. महाटी. १.१२७; अ. नि. टी. २.४.९; सारत्थ. टी. १.१);

बहुकन्ति बहुकालं बहुक्खत्तुं. उपपज्जित्वाति तत्थ तत्थ भवे निब्बत्तित्वा. आवासेनाति तस्मिं तस्मिं सत्तावासे आवसनेन निब्बत्तित्वा जीवनेन. खन्धायेव वुत्ता तेसंयेव पवत्तिविसेसस्स तेन तेन परियायेन वुत्तत्ता. बहुयागेति अजसूकरगोमाय्वादिके बहुविधे महायञ्ञे. बहुअग्गीति वाचापेय्यादिवसेन अन्तमसो पाकयञ्ञादिवसेन च बहुकेपि अग्गी परिचरणेन.

१६१. बालदारकोपि ‘‘दहरो’’ति वुच्चतीति ततो विसेसनत्थं ‘‘युवा’’ति वुत्तं. अतिक्कन्तपठमवया सत्ता सभावेन पलितसिरा होन्तीति पठमवये ठितभावं दस्सेतुं ‘‘सुसुकाळकेसो’’ति वुत्तं. जराजिण्णोति जराय जिण्णो, न अकालिकेन जराय अभिभूतो. उक्कंसगतबुद्धताय वुद्धो. तेनाह ‘‘वड्ढित्वा ठितअङ्गपच्चङ्गो’’ति, आरोहपरिणाहवसेन वुद्धिरहितोति अत्थो. जातिमहल्लकोति जातिया महल्लको, न भोगपरिवारादीहीति अत्थो. अद्धगतोति एत्थ अद्ध-सद्दो दीघकालवाचीति आह ‘‘बहुअद्धानं गतो’’ति. वयोतिआदिपदलोपेनायं निद्देसोति आह ‘‘पच्छिमवय’’न्ति. पदसतम्पि…पे… समत्थताति पदसतम्पि पदसहस्सम्पि सोतपथमागच्छन्तमेव उग्गहणसमत्थता परिग्गहेतुं समत्थता. अयञ्च गतिया ब्यापारोति सक्का विञ्ञातुं गहणमत्तभावतो. तदेवाति पदसतम्पि पदसहस्सम्पि. आधारणं अपिलापनवसेन हदये धारणं. उपनिबन्धनं यथा न पमुट्ठं होति, तथा उपेच्च अपरापरं निबन्धनं. अयं पन सतिया ब्यापारोति सक्का विञ्ञातुं. पाळियञ्च ‘‘परमाय गतिया च सतिया च धितिया चा’’ति वुत्तं, परतो च ‘‘एवं अधिमत्तगतिमन्तो’’ति वुत्तं. समत्थवीरियं धिति नामाति विसिट्ठविसयं दस्सेन्तो यथावुत्तसतिसमायोगं तस्स दीपेति. तस्साति यथावुत्तगतिसतिधितीहि सुभधातवचीपरिचितस्स परियत्तिधम्मस्स आगमवसेन अत्थदस्सनसमत्थता युत्तिवसेन कारणदस्सनसमत्थता.

दळ्हं (अ. नि. टी. ३.९.३८) थिरं धनु एतस्साति दळ्हधन्वा, सो एव इध ‘‘दळ्हधम्मा’’ति वुत्तो. पटिसत्तुविधमनत्थं धनुं गण्हातीति धनुग्गहो, सो एव उसुं सरं असति खिपतीति इस्सासोति आह ‘‘धनुं गहेत्वा ठितो इस्सासो’’ति. द्विसहस्सपलं लोहादिभारं वहितुं समत्थं द्विसहस्सथामं. तेनाह ‘‘द्विसहस्सथामं नामा’’तिआदि. दण्डेति धनुदण्डे. याव कण्डप्पमाणाति दीघतो यत्तकं कण्डस्स पमाणं, तत्तके धनुदण्डे उक्खित्तमत्ते आरोपितो चेव होति जियादण्डो, सो च भारो पथवितो मुच्चति, एवं इदं ‘‘द्विसहस्सथामं नाम धनूति दट्ठब्बं. उग्गहितसिप्पोति उग्गहितधनुसिप्पो. कतहत्थोति थिरतरं लक्खेसु अविरज्झनसरक्खेपो. ईदिसो पन तत्थ वसीभूतो कतहत्थो नाम होतीति आह ‘‘चिण्णवसीभावो’’ति. कतं राजकुलादीसु उपेच्च असनं एतेन सो कतूपासनोति आह ‘‘राजकुलादीसु दस्सितसिप्पो’’ति. एवं कतन्ति एवं अन्तोसुसिरकरणादिना सल्लहुकं कतं.

ओलोकेतीति उदिक्खति. एवं सन्तेपि तेसं वारो पञ्ञायतीति तेसं भिक्खूनं ‘‘अयं पठमं पुच्छति, अयं दुतिय’’न्तिआदिना पुच्छनवारो तादिसस्स पञ्ञवतो पञ्ञायति सुखुमस्स अन्तरस्स लब्भनतो. बुद्धानं पन वारोति ईदिसे ठाने बुद्धानं देसनावारो अञ्ञेसं नपञ्ञायनतो बुद्धानंयेव पञ्ञायति. इदानि तमेव पञ्ञायनतं युत्तितो दस्सेन्तो ‘‘विदत्थिचतुरङ्गुलछाय’’न्तिआदिमाह. अच्छरासङ्घाटमत्ते खणे अनेक-कोटिसहस्स-चित्तपवत्तिसम्भवतो ‘‘विदत्थिचतुरङ्गुलछायं अतिक्कमनतो पुरेतरंयेव भगवा…पे… कथेती’’ति वत्वा ततो लहुतरापि सत्थु देसनापवत्ति अत्थेवाति दस्सेन्तो ‘‘तिट्ठन्तु वा ताव एते’’तिआदिमाह. इदानि तत्थ कारणं दस्सेतुं ‘‘कस्मा’’तिआदि वुत्तं. सोळस पदानि कथेतीति एतेन लोकियजनस्स एकपदुच्चारणक्खणे भगवा अट्ठवीससतपदानि कथेतीति दस्सेति. इदानि तस्सपि कारणं दस्सेतुं ‘‘कस्मा’’तिआदि वुत्तं.

धम्मोति पाळि. पज्जति अत्थो एतेनाति पदं, तदत्थो. अत्थं ब्यञ्जेतीति ब्यञ्जनं, अक्खरं. तञ्हि पदवाक्यक्खरभावेहि परिच्छिज्जमानं तं तं अत्थं ब्यञ्जेति पकासेति. तेनाह ‘‘धम्मपदब्यञ्जनन्ति पाळिया पदब्यञ्जनं, तस्स तस्स अत्थस्स ब्यञ्जनकं अक्खर’’न्ति. एतेन अपरापरेहि पदब्यञ्जनेहि सुचिरम्पि कालं कथेन्तस्स तथागतस्स न कदाचि तेसं परियादानं अत्थीति दस्सेति. पञ्हं ब्याकरोन्ति एतेनाति पञ्हब्याकरणं, तथापवत्तपटिभानं. अपरिक्खयपटिभाना हि बुद्धा भगवन्तो, यतो वुत्तं ‘‘नत्थि धम्मदेसनाय हानी’’ति (दी. नि. टी. ३.१४१, ३०५; विभ. मूलटी. १.सुत्तन्तभाजनीयवण्णना). तेनाह ‘‘इमिना किं दस्सेती’’तिआदि. तथा आसन्नपरिनिब्बानस्सपि भगवतो देसनाय इतराय च विसेसातावोति पठमबुद्धवचनम्पि मज्झिमबुद्धवचनम्पि पच्छिमबुद्धवचनम्पि सदिसमेव. आसीतिकवस्सतो परं पञ्चमो आयुकोट्ठासो.

१६२. कामञ्चेत्थ भगवता नागसमालत्थेरस्स अच्छरियअब्भुतपवेदनमुखेन अत्तनो लोमानं हट्ठभावस्स पवेदितत्ता ‘‘लोमहंसनपरियायो’’ति नामं गहितं, तथापि सब्बञ्ञुतञ्ञाणादि-अनञ्ञसाधारणञाणानुभाव-विभावनादिवसेन सोळससमूहतो सीहनादस्स नदनेन देसनाय पवत्तितत्ता ‘‘महासीहनादो’’त्वेव सङ्गीतिकारमहाथेरेहि नामं ठपितन्ति दट्ठब्बं.

महासीहनादसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.