१. मूलपरियायसुत्तवण्णना

अब्भन्तरनिदानवण्णना

१. एवं बाहिरनिदाने वत्तब्बं अतिदिसित्वा इदानि अभन्तरनिदानं आदितो पट्ठाय संवण्णेतुं ‘‘यं पनेत’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ यस्मा संवण्णनं करोन्तेन संवण्णेतब्बे धम्मे पदविभागं पदत्थञ्च दस्सेत्वा ततो परं पिण्डत्तादिदस्सनवसेन संवण्णना कातब्बा, तस्मा पदानि ताव दस्सेन्तो ‘‘एवन्ति निपातपद’’न्तिआदिमाह. तत्थ पदविभागोति पदानं विसेसो, न पदविग्गहो. अथ वा पदानि च पदविभागो च पदविभागो, पदविग्गहो च पदविभागो च पदविभागोति वा एकसेसवसेन पदपदविग्गहा पदविभागसद्देन वुत्ताति वेदितब्बं. तत्थ पदविग्गहो ‘‘सुभगञ्च तं वनञ्चाति सुभगवनं, सालानं राजा, सालो च सो राजा च इतिपि सालराजा’’तिआदिवसेन समासपदेसु दट्ठब्बो.

अत्थतोति पदत्थतो. तं पन पदत्थं अत्थुद्धारक्कमेन पठमं एवंसद्दस्स दस्सेन्तो ‘‘एवं-सद्दो तावा’’तिआदिमाह. अवधारणादीति एत्थ आदि-सद्देन इदमत्थपुच्छापरिमाणादिअत्थानं सङ्गहो दट्ठब्बो. तथा हि ‘‘एवंगतानि पुथुसिप्पायतनानि (दी. नि. १.१६३), एवविधो एवमाकारो’’ति च आदीसु इदं-सद्दस्स अत्थे एवं-सद्दो. गत-सद्दो हि पकारपरियायो, तथा विधाकार-सद्दा च. तथा हि विधयुत्तगत-सद्दे लोकिया पकारत्थे वदन्ति. ‘‘एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता कप्पितकेसमस्सू आमुक्कमणिकुण्डलाभरणा ओदातवत्थवसना पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङ्गीभूता परिचारेन्ति, सेय्यथापि त्वं एतरहि साचरियकोति. नो हिदं, भो गोतमा’’तिआदीसु (दी. नि. १.२८६) पुच्छायं. ‘‘एवंलहुपरिवत्तं (अ. नि. १.४८) एवमायुपरियन्तो’’ति (पारा. १२) च आदीसु परिमाणे.

ननु च ‘‘एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता, एवमायुपरियन्तो’’ति एत्थ एवं-सद्देन पुच्छनाकारपरिमाणाकारानं वुत्तत्ता आकारत्थो एव एवं-सद्दोति? न, विसेससब्भावतो. आकारमत्तवाचको हि एवं-सद्दो आकारत्थोति अधिप्पेतो यथा ‘‘एवं ब्या खो’’तिआदीसु (म. नि. १.२३४, ३९६), न पन आकारविसेसवाचको. एवञ्च कत्वा ‘‘एवं जातेन मच्चेना’’तिआदीनि उपमादिउदाहरणानि उपपन्नानि होन्ति. तथा हि ‘‘यथापि…पे… बहु’’न्ति (ध. प. ५३) एत्थ पुप्फरासिट्ठानियतो मनुस्सूपपत्ति-सप्पुरिसूपनिस्सय-सद्धम्मस्सवन-योनिसोमनसिकार- भोगसम्पत्ति-आदिदानादि-पुञ्ञकिरियहेतुसमुदायतो सोभा-सुगन्धतादिगुणयोगतो मालागुणसदिसियो पहूता पुञ्ञकिरिया मरितब्बसभावताय मच्चेन सत्तेन कत्तब्बाति जोतितत्ता पुप्फरासिमालागुणाव उपमा, तेसं उपमाकारो यथा-सद्देन अनियमतो वुत्तोति ‘‘एवं-सद्दो उपमाकारनिगमनत्थो’’ति वत्तुं युत्तं. सो पन उपमाकारो नियमियमानो अत्थतो उपमाव होतीति आह ‘‘उपमायं आगतो’’ति. तथा ‘‘एवं इमिना आकारेन अभिक्कमितब्ब’’न्तिआदिना उपदिसियमानाय समणसारुप्पाय आकप्पसम्पत्तिया यो तत्थ उपदिसनाकारो, सो अत्थतो उपदेसो एवाति वुत्तं ‘‘एवं ते…पे… उपदेसे’’ति. तथा ‘‘एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता’’ति एत्थ च भगवता यथावुत्तमत्थं अविपरीततो जानन्तेहि कतं तत्थ संविज्जमानगुणानं पकारेहि हंसनं उदग्गताकरणं सम्पहंसनं. यो तत्थ सम्पहंसनाकारोति योजेतब्बं.

एवमेवं पनायन्ति एत्थ गरहणाकारोति योजेतब्बं, सो च गरहणाकारो ‘‘वसली’’तिआदिखुंसनसद्दसन्निधानतो इध एवं-सद्देन पकासितोति विञ्ञायति. यथा चेत्थ, एवं उपमाकारादयोपि उपमादिवसेन वुत्तानं पुप्फरासिआदिसद्दानं सन्निधानतो दट्ठब्बं. एवं, भन्तेति पन धम्मस्स साधुकं सवनमनसिकारे सन्नियोजितेहि भिक्खूहि अत्तनो तत्थ ठितभावस्स पटिजाननवसेन वुत्तत्ता एत्थ एवं-सद्दो वचनसम्पटिच्छनत्थो वुत्तो. तेन एवं, भन्ते साधु, भन्ते, सुट्ठु, भन्तेति वुत्तं होति. एवञ्च वदेहीति ‘‘यथाहं वदामि, एवं समणं आनन्दं वदेही’’ति यो एवं वदनाकारो इदानि वत्तब्बो. सो एवंसद्देन निदस्सीयतीति ‘‘निदस्सने’’ति वुत्तोति. एवं नोति एत्थापि तेसं यथावुत्तधम्मानं अहितदुक्खावहभावे सन्निट्ठानजननत्थं अनुमतिगहणवसेन ‘‘संवत्तन्ति वा नो वा, कथं वो एत्थ होती’’ति पुच्छाय कताय ‘‘एवं नो एत्थ होती’’ति वुत्तत्ता तदाकारसन्निट्ठानं एवं-सद्देन विभावितन्ति विञ्ञायति. सो पन तेसं धम्मानं अहिताय दुक्खाय संवत्तनाकारो नियमियमानो अवधारणत्थो होतीति आह ‘‘एवं नो एत्थ होतीतिआदीसु अवधारणे’’ति.

नानानयनिपुणन्ति एकत्तनानत्तअब्यापारएवंधम्मतासङ्खाता, नन्दियावत्ततिपुक्खलसीहविक्कीळितअङ्कुसदिसालोचनसङ्खाता वा आधारादिभेदवसेन नानाविधा नया नानानया, नया वा पाळिगतियो, ता च पञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिआदिवसेन संकिलेसभागियादिलोकियादितदुभयवोमिस्सकादिवसेन कुसलादिवसेन खन्धादिवसेन सङ्गहादिवसेन समयविमुत्तादिवसेन ठपनादिवसेन कुसलमूलादिवसेन तिकप्पट्ठानादिवसेन च नानप्पकाराति नानानया. तेहि निपुणं सण्हं सुखुमन्ति नानानयनिपुणं. आसयोव अज्झासयो, ते च सस्सतादिभेदेन, तत्थ च अप्परजक्खतादिभेदेन अनेके, अत्तज्झासयादयो एव वा समुट्ठानं उप्पत्तिहेतु एतस्साति अनेकज्झासयसमुट्ठानं. अत्थब्यञ्जनसम्पन्नन्ति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णं उपनेतब्बाभावतो, सङ्कासनपकासन-विवरण-विभजन-उत्तानीकरण-पञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खर-पदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतन्ति वा अत्थो दट्ठब्बो.

विविधपाटिहारियन्ति एत्थ पाटिहारियपदस्स वचनत्थं (उदा. अट्ठ. १; इतिवु. अट्ठ. निदानवण्णना; सं. नि. टी. १.१.१ देवतासंयुत्त) ‘‘पटिपक्खहरणतो, रागादिकिलेसापनयनतो च पाटिहारिय’’न्ति वदन्ति, भगवतो पन पटिपक्खा रागादयो न सन्ति, ये हरितब्बा. पुथुज्जनानम्पि विगतूपक्किलेसे अट्ठगुणसमन्नागते चित्ते हतपटिपक्खे इद्धिविधं पवत्तति, तस्मा तत्थ पवत्तवोहारेन च न सक्का इध ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वत्तुं. सचे पन महाकारुणिकस्स भगवतो वेनेय्यगता च किलेसा पटिपक्खा, तेसं हरणतो ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वुत्तं, एवं सति युत्तमेतं. अथ वा भगवतो च सासनस्स च पटिपक्खा तित्थिया, तेसं हरणतो पाटिहारियं. ते हि दिट्ठिहरणवसेन दिट्ठिपकासने असमत्थभावेन च इद्धिआदेसनानुसासनीहि हरिता अपनीता होन्तीति. ‘‘पटी’’ति वा अयं सद्दो ‘‘पच्छा’’ति एतस्स अत्थं बोधेति ‘‘तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो’’तिआदीसु (सु. नि. ९८५; चूळनि. ४) विय, तस्मा समाहिते चित्ते विगतूपक्किलेसे च कतकिच्चेन पच्छा हरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पाटिहारियं, अत्तनो वा उपक्किलेसेसु चतुत्थज्झानमग्गेहि हरितेसु पच्छा हरणं पाटिहारियं, इद्धिआदेसनानुसासनियो च विगतूपक्किलेसेन कतकिच्चेन च सत्तहितत्थं पुन पवत्तेतब्बा, हरितेसु च अत्तनो उपक्किलेसेसु परसत्तानं उपकिलेसहरणानि होन्तीति पाटिहारियानि भवन्ति. पाटिहारियमेव पाटिहारियं, पाटिहारिये वा इद्धिआदेसनानुसासनिसमुदाये भवं एकमेकं पाटिहारियन्ति वुच्चति. पाटिहारियं वा चतुत्थज्झानं मग्गो च पटिपक्खहरणतो, तत्थ जातं, तस्मिं वा निमित्तभूते, ततो वा आगतन्ति पाटिहारियं. तस्स पन इद्धिआदिभेदेन विसयभेदेन च बहुविधस्स भगवतो देसनायं लब्भमानत्ता आह ‘‘विविधपाटिहारिय’’न्ति.

न अञ्ञथाति भगवतो सम्मुखा सुताकारतो न अञ्ञथाति अत्थो, न पन भगवतो देसिताकारतो. अचिन्तेय्यानुभावा हि भगवतो देसना. एवञ्च कत्वा ‘‘सब्बप्पकारेन को समत्थो विञ्ञातु’’न्ति इदं वचनं समत्थितं भवति, धारणबलदस्सनञ्च न विरुज्झति सुताकाराविरज्झनस्स अधिप्पेतत्ता. न हेत्थ अत्थन्तरतापरिहारो द्विन्नम्पि अत्थानं एकविसयत्ता. इतरथा थेरो भगवतो देसनाय सब्बथा पटिग्गहणे समत्थो असमत्थो चाति आपज्जेय्याति.

‘‘यो परो न होति, सो अत्ता’’ति एवं वुत्ताय नियकज्झत्तसङ्खाताय ससन्ततिया वत्तनतो तिविधोपि मे-सद्दो किञ्चापि एकस्मिंयेव अत्थे दिस्सति, करणसम्पदानसामिनिद्देसवसेन पन विज्जमानं भेदं सन्धायाह ‘‘मे-सद्दो तीसु अत्थेसु दिस्सती’’ति.

किञ्चापि उपसग्गो किरियं विसेसेति, जोतकभावतो पन सतिपि तस्मिं सुतसद्दो एव तं तमत्थं वदतीति अनुपसग्गस्स सुतसद्दस्स अत्थुद्धारे सउपसग्गस्स गहणं न विरुज्झतीति दस्सेन्तो ‘‘सउपसग्गो च अनुपसग्गो चा’’तिआदिमाह. अस्साति सुतसद्दस्स. कम्मभावसाधनानि इध सुतसद्दे सम्भवन्तीति वुत्तं ‘‘उपधारितन्ति वा उपधारणन्ति वा अत्थो’’ति. मयाति अत्थे सतीति यदा मे-सद्दस्स कत्तुवसेन करणनिद्देसो, तदाति अत्थो. ममाति अत्थे सतीति यदा सम्बन्धवसेन सामिनिद्देसो, तदा.

सुत-सद्दसन्निधाने पयुत्तेन एवं-सद्देन सवनकिरियाजोतकेन भवितब्बन्ति वुत्तं ‘‘एवन्ति सोतविञ्ञाणादिविञ्ञाणकिच्चनिदस्सन’’न्ति. आदि-सद्देन सम्पटिच्छनादीनं पञ्चद्वारिकविञ्ञाणानं तदभिनीहटानञ्च मनोद्वारिकविञ्ञाणानं गहणं वेदितब्बं. सब्बेसम्पि वाक्यानं एव-कारत्थसहितत्ता ‘‘सुत’’न्ति एतस्स सुतमेवाति अयमत्थो लब्भतीति आह ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति. एतेन अवधारणेन निरासङ्कतं दस्सेति. यथा च सुतं सुतमेवाति नियमेतब्बं, तं सम्मा सुतं होतीति आह ‘‘अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. अथ वा सद्दन्तरत्थापोहनवसेन सद्दो अत्थं वदतीति सुतन्ति असुतं न होतीति अयमेतस्स अत्थोति वुत्तं ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति. इमिना दिट्ठादिविनिवत्तनं करोति. इदं वुत्तं होति ‘‘न इदं मया दिट्ठं, न सयम्भुञाणेन सच्छिकतं, अथ खो सुतं, तञ्च खो सम्मदेवा’’ति. तेनेवाह – ‘‘अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. अवधारणत्थे वा एवं-सद्दे अयमत्थयोजना करीयतीति तदपेक्खस्स सुत-सद्दस्स अयमत्थो वुत्तो ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति. तेनेवाह ‘‘अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. सवनसद्दो चेत्थ कम्मत्थो वेदितब्बो ‘‘सुय्यती’’ति.

एवं सवनहेतुसुणन्तपुग्गलसवनविसेसवसेन पदत्तयस्स एकेन पकारेन अत्थयोजनं दस्सेत्वा इदानि पकारन्तरेहिपि तं दस्सेतुं ‘‘तथा एव’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ तस्साति या सा भगवतो सम्मुखा धम्मस्सवनाकारेन पवत्ता मनोद्वारविञ्ञाणवीथि, तस्सा. सा हि नानप्पकारेन आरम्मणे पवत्तितुं समत्था. तथा च वुत्तं ‘‘सोतद्वारानुसारेना’’ति. नानप्पकारेनाति वक्खमानानं अनेकविहितानं ब्यञ्जनत्थग्गहणानं नानाकारेन. एतेन इमिस्सा योजनाय आकारत्थो एवं-सद्दो गहितोति दीपेति. पवत्तिभावप्पकासनन्ति पवत्तिया अत्थिभावप्पकासनं. सुतन्ति धम्मप्पकासनन्ति यस्मिं आरम्मणे वुत्तप्पकारा विञ्ञाणवीथि नानप्पकारेन पवत्ता, तस्स धम्मत्ता वुत्तं, न सुतसद्दस्स धम्मत्थत्ता. वुत्तस्सेवत्थस्स पाकटीकरणं ‘‘अयञ्हेत्था’’तिआदि. तत्थ विञ्ञाणवीथियाति करणत्थे करणवचनं. मयाति कत्तुअत्थे.

एवन्ति निद्दिसितब्बप्पकासनन्ति निदस्सनत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा वुत्तं निदस्सेतब्बस्स निद्दिसितब्बत्ताभावाभावतो. तेन एवं-सद्देन सकलम्पि सुत्तं पच्चामट्ठन्ति दस्सेति. सुत-सद्दस्स किरियासद्दत्ता सवनकिरियाय च साधारणविञ्ञाणपबन्धपटिबद्धत्ता तत्थ च पुग्गलवोहारोति वुत्तं ‘‘सुतन्ति पुग्गलकिच्चप्पकासन’’न्ति. न हि पुग्गलवोहाररहिते धम्मपबन्धे सवनकिरिया लब्भतीति.

यस्स चित्तसन्तानस्सातिआदिपि आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा पुरिमयोजनाय अञ्ञथा अत्थयोजनं दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ आकारपञ्ञत्तीति उपादापञ्ञत्ति एव धम्मानं पवत्तिआकारूपादानवसेन तथा वुत्ता. सुतन्ति विसयनिद्देसोति सोतब्बभूतो धम्मो सवनकिरियाकत्तुपुग्गलस्स सवनकिरियावसेन पवत्तिट्ठानन्ति कत्वा वुत्तं. चित्तसन्तानविनिमुत्तस्स परमत्थतो कस्सचि कत्तु अभावेपि सद्दवोहारेन बुद्धिपरिकप्पितभेदवचनिच्छाय चित्तसन्तानतो अञ्ञं विय तंसमङ्गिं कत्वा वुत्तं ‘‘चित्तसन्तानेन तंसमङ्गिनो’’ति. सवनकिरियाविसयोपि सोतब्बधम्मो सवनकिरियावसेन पवत्तचित्तसन्तानस्स इध परमत्थतो कत्तुभावतो, सवनवसेन चित्तप्पवत्तिया एव वा सवनकिरियाभावतो तंकिरियाकत्तु च विसयो होतीति वुत्तं ‘‘तंसमङ्गिनो कत्तुविसये’’ति. सुताकारस्स च थेरस्स सम्मानिच्छितभावतो आह ‘‘गहणसन्निट्ठान’’न्ति. एतेन वा अवधारणत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा अयमत्थयोजना कताति दट्ठब्बं.

पुब्बे सुतानं नानाविहितानं सुत्तसङ्खातानं अत्थब्यञ्जनानं उपधारितरूपस्स आकारस्स निदस्सनस्स, अवधारणस्स वा पकासनसभावो एवं-सद्दोति तदाकारादिउपधारणस्स पुग्गलपञ्ञत्तिया उपादानभूतधम्मपबन्धब्यापारताय वुत्तं – ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो’’ति. सवनकिरिया पन पुग्गलवादिनोपि विञ्ञाणनिरपेक्खा नत्थीति विसेसतो विञ्ञाणब्यापारोति आह ‘‘सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति. ‘‘मे’’ति सद्दप्पवत्तिया एकन्तेनेव सत्तविसयत्ता विञ्ञाणकिच्चस्स च तत्थेव समोदहितब्बतो ‘‘मेति उभयकिच्चयुत्तपुग्गलनिद्देसो’’ति वुत्तं. अविज्जमानपञ्ञत्तिविज्जमानपञ्ञत्तिसभावा यथाक्कमं एवं-सद्द – सुत-सद्दानं अत्थाति ते तथारूप-पञ्ञत्ति-उपादानभूत-धम्मपबन्धब्यापारभावेन दस्सेन्तो आह – ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो, सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति. एत्थ च करणकिरियाकत्तुकम्मविसेसप्पकासनवसेन पुग्गलब्यापारविसयपुग्गलब्यापारनिदस्सनवसेन गहणाकारगाहकतब्बिसयविसेसनिद्देसवसेन कत्तुकरणब्यापारकत्तुनिद्देसवसेन च दुतियादयो चतस्सो अत्थयोजना दस्सिताति दट्ठब्बं.

सब्बस्सपि सद्दाधिगमनीयस्स अत्थस्स पञ्ञत्तिमुखेनेव पटिपज्जितब्बत्ता सब्बपञ्ञत्तीनञ्च विज्जमानादिवसेन छसु पञ्ञत्तिभेदेसु अन्तोगधत्ता तेसु ‘‘एव’’न्तिआदीनं पञ्ञत्तीनं सरूपं निद्धारेन्तो आह – ‘‘एवन्ति च मेति चा’’तिआदि. तत्थ ‘‘एव’’न्ति च ‘‘मे’’ति च वुच्चमानस्सत्थस्स आकारादिनो धम्मानं असल्लक्खणभावतो अविज्जमानपञ्ञत्तिभावोति आह – ‘‘सच्चिकट्ठपरमत्थवसेन अविज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. तत्थ सच्चिकट्ठपरमत्थवसेनाति भूतत्थउत्तमत्थवसेन. इदं वुत्तं होति – यो मायामरीचिआदयो विय अभूतत्थो, अनुस्सवादीहि गहेतब्बो विय अनुत्तमत्थो च न होति, सो रूपसद्दादिसभावो, रुप्पनानुभवनादिसभावो वा अत्थो सच्चिकट्ठो परमत्थो चाति वुच्चति, न तथा ‘‘एवं मे’’ति पदानं अत्थोति. एतमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘किञ्हेत्थ त’’न्तिआदि वुत्तं. सुतन्ति पन सद्दायतनं सन्धायाह ‘‘विज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. तेनेव हि ‘‘यञ्हि तं एत्थ सोतेन उपलद्ध’’न्ति वुत्तं, ‘‘सोतद्वारानुसारेन उपलद्ध’’न्ति पन वुत्ते अत्थब्यञ्जनादिसब्बं लब्भति.

तं तं उपादाय वत्तब्बतोति सोतपथमागते धम्मे उपादाय तेसं उपधारिताकारादिनो पच्चामसनवसेन ‘‘एव’’न्ति, ससन्ततिपरियापन्ने खन्धे उपादाय ‘‘मे’’ति वत्तब्बत्ताति अत्थो. दिट्ठादिसभावरहिते सद्दायतने पवत्तमानोपि सुतवोहारो ‘‘दुतियं ततिय’’न्तिआदिको विय पठमादीनि दिट्ठमुतविञ्ञाते अपेक्खित्वाव पवत्तोति आह ‘‘दिट्ठादीनि उपनिधाय वत्तब्बतो’’ति असुतं न होतीति हि सुतन्ति पकासितोयमत्थोति. अत्तना पटिविद्धा सुत्तस्स पकारविसेसा ‘‘एव’’न्ति थेरेन पच्चामट्ठाति आह ‘‘असम्मोहं दीपेती’’ति. नानप्पकारपटिवेधसमत्थो होतीति एतेन वक्खमानस्स सुत्तस्स नानप्पकारतं दुप्पटिविज्झतञ्च दस्सेति. सुतस्स असम्मोसं दीपेतीति सुताकारस्स याथावतो दस्सियमानत्ता वुत्तं. असम्मोहेनाति सम्मोहाभावेन, पञ्ञाय एव वा सवनकालसम्भूताय तदुत्तरकालपञ्ञासिद्धि. एवं असम्मोसेनाति एत्थापि वत्तब्बं. ब्यञ्जनानं पटिविज्झितब्बो आकारो नातिगम्भीरो, यथासुतधारणमेव तत्थ करणीयन्ति सतिया ब्यापारो अधिको, पञ्ञा तत्थ गुणीभूताति वुत्तं ‘‘पञ्ञापुब्बङ्गमाया’’तिआदि ‘‘पञ्ञाय पुब्बङ्गमा’’ति कत्वा. पुब्बङ्गमता चेत्थ पधानता ‘‘मनोपुब्बङ्गमा’’तिआदीसु (ध. प. १, २) विय. पुब्बङ्गमताय वा चक्खुविञ्ञाणादीसु आवज्जनादीनं विय अप्पधानत्ते पञ्ञा पुब्बङ्गमा एतिस्साति अयम्पि अत्थो युज्जति. एवं सतिपुब्बङ्गमायाति एत्थापि वुत्तनयानुसारेन यथासम्भवमत्थो वेदितब्बो. अत्थब्यञ्जनसम्पन्नस्साति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णस्स, सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतस्साति वा अत्थो दट्ठब्बो.

योनिसोमनसिकारं दीपेति एवं-सद्देन वुच्चमानानं आकारनिदस्सनावधारणत्थानं अविपरीतसद्धम्मविसयत्ताति अधिप्पायो. अविक्खेपं दीपेतीति ‘‘मूलपरियायं कत्थ भासित’’न्तिआदिपुच्छावसेन पकरणप्पत्तस्स वक्खमानस्स सुत्तस्स सवनं समाधानमन्तरेन न सम्भवतीति कत्वा वुत्तं. विक्खित्तचित्तस्सातिआदि तस्सेवत्थस्स समत्थनवसेन वुत्तं. सब्बसम्पत्तियाति अत्थब्यञ्जनदेसकपयोजनादिसम्पत्तिया. अविपरीतसद्धम्मविसयेहि विय आकारनिदस्सनावधारणत्थेहि योनिसोमनसिकारस्स, सद्धम्मस्सवनेन विय च अविक्खेपस्स यथा योनिसोमनसिकारेन फलभूतेन अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतानं सिद्धि वुत्ता तदविनाभावतो, एवं अविक्खेपेन फलभूतेन कारणभूतानं सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सयानं सिद्धि दस्सेतब्बा सिया अस्सुतवतो सप्पुरिसूपनिस्सयरहितस्स च तदभावतो. न हि विक्खित्तचित्तोतिआदिना समत्थनवचनेन पन अविक्खेपेन कारणभूतेन सप्पुरिसूपनिस्सयेन च फलभूतस्स सद्धम्मस्सवनस्स सिद्धि दस्सिता. अयं पनेत्थ अधिप्पायो युत्तो सिया – सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सया न एकन्तेन अविक्खेपस्स कारणं बाहिरङ्गत्ता, अविक्खेपो पन सप्पुरिसूपनिस्सयो विय सद्धम्मस्सवनस्स एकन्तकारणन्ति. एवम्पि अविक्खेपेन सप्पुरिसूपनिस्सयसिद्धिजोतना न समत्थिताव, नो न समत्थिता विक्खित्तचित्तानं सप्पुरिसपयिरुपासनाभावस्स अत्थसिद्धत्ता. एत्थ च पुरिमं फलेन कारणस्स सिद्धिदस्सनं नदीपूरेन विय उपरि वुट्ठिसब्भावस्स, दुतियं कारणेन फलस्स सिद्धिदस्सनं दट्ठब्बं एकन्तवस्सिना विय मेघवुट्ठानेन वुट्ठिप्पवत्तिया.

भगवतो वचनस्स अत्थब्यञ्जनपभेदपरिच्छेदवसेन सकलसासनसम्पत्तिओगाहनाकारो निरवसेसपरहितपारिपूरिकारणन्ति वुत्तं ‘‘एवं भद्दको आकारो’’ति. यस्मा न होतीति सम्बन्धो. पच्छिमचक्कद्वयसम्पत्तिन्ति अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतासङ्खातं गुणद्वयं. अपरापरवुत्तिया चेत्थ चक्कभावो, चरन्ति एतेहि सत्ता सम्पत्तिभवेसूति वा. ये सन्धाय वुत्तं ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’तिआदि (अ. नि. ४.३१). पुरिमपच्छिमभावो चेत्थ देसनाक्कमवसेन दट्ठब्बो. पच्छिमचक्कद्वयसिद्धियाति पच्छिमचक्कद्वयस्स अत्थिताय. सम्मापणिहितत्तो पुब्बे च कतपुञ्ञो सुद्धासयो होति तदसुद्धिहेतूनं किलेसानं दूरीभावतोति आह – ‘‘आसयसुद्धि सिद्धा होती’’ति. तथा हि वुत्तं ‘‘सम्मापणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे’’ति (ध. प. ४३), ‘‘कतपुञ्ञोसि त्वं आनन्द, पधानमनुयुञ्ज, खिप्पं होहिसि अनासवो’’ति (दी. नि. २.२०७) च. तेनेवाह ‘‘आसयसुद्धिया अधिगमब्यत्तिसिद्धी’’ति. पयोगसुद्धियाति योनिसोमनसिकारपुब्बङ्गमस्स धम्मस्सवनपयोगस्स विसदभावेन. तथा चाह ‘‘आगमब्यत्तिसिद्धी’’ति. सब्बस्स वा कायवचीपयोगस्स निद्दोसभावेन. परिसुद्धकायवचीपयोगो हि विप्पटिसाराभावतो अविक्खित्तचित्तो परियत्तियं विसारदो होतीति.

नानप्पकारपटिवेधदीपकेनातिआदिना अत्थब्यञ्जनेसु थेरस्स एवंसद्दसुत-सद्दानं असम्मोहासम्मोसदीपनतो चतुपटिसम्भिदावसेन अत्थयोजनं दस्सेति. तत्थ सोतब्बभेदपटिवेधदीपकेनाति एतेन अयं सुत-सद्दो एवं-सद्दसन्निधानतो, वक्खमानापेक्खाय वा सामञ्ञेनेव सोतब्बधम्मविसेसं आमसतीति दस्सेति. मनोदिट्ठिकरणा परियत्तिधम्मानं अनुपेक्खनसुप्पटिवेधा विसेसतो मनसिकारपटिबद्धाति ते वुत्तनयेन योनिसोमनसिकारदीपकेन एवंसद्देन योजेत्वा, सवनधारणवचीपरिचया परियत्तिधम्मानं विसेसेन सोतावधानपटिबद्धाति ते अविक्खेपदीपकेन सुत-सद्देन योजेत्वा दस्सेन्तो सासनसम्पत्तिया धम्मस्सवने उस्साहं जनेति. तत्थ धम्माति परियत्तिधम्मा. मनसानुपेक्खिताति ‘‘इध सीलं कथितं, इध समाधि, इध पञ्ञा, एत्तका एत्थ अनुसन्धियो’’तिआदिना नयेन मनसा अनु अनु पेक्खिता. दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति निज्झानक्खन्तिभूताय, ञातपरिञ्ञासङ्खाताय वा दिट्ठिया तत्थ तत्थ वुत्तरूपारूपधम्मे ‘‘इति रूपं, एत्तकं रूप’’न्तिआदिना सुट्ठु ववत्थपेत्वा पटिविद्धा.

सकलेन वचनेनाति पुब्बे तीहि पदेहि विसुं विसुं योजितत्ता वुत्तं. अत्तनो अदहन्तोति ‘‘ममेद’’न्ति अत्तनि अट्ठपेन्तो. असप्पुरिसभूमिन्ति अकतञ्ञुतं ‘‘इधेकच्चो पापभिक्खु तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं परियापुणित्वा अत्तनो दहती’’ति (पारा. १९५) एवं वुत्तं अनरियवोहारावत्थं, सा एव अनरियवोहारावत्था असद्धम्मो. ननु च आनन्दत्थेरस्स ‘‘ममेदं वचन’’न्ति अधिमानस्स, महाकस्सपत्थेरादीनञ्च तदासङ्काय अभावतो असप्पुरिसभूमिसमतिक्कमादिवचनं निरत्थकन्ति? नयिदमेवं ‘‘एवं मे सुत’’न्ति वदन्तेन अयम्पि अत्थो विभावितोति दस्सनतो. केचि पन ‘‘देवतानं परिवितक्कापेक्खं तथावचनन्ति एदिसी चोदना अनवकासावा’’ति वदन्ति. तस्मिं किर खणे एकच्चानं देवतानं एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘भगवा च परिनिब्बुतो, अयञ्च आयस्मा देसनाकुसलो, इदानि धम्मं देसेति सक्यकुलप्पसुतो तथागतस्स भाता चूळपितुपुत्तो, किं नु खो सयं सच्छिकतं धम्मं देसेति, उदाहु भगवतोयेव वचनं यथासुत’’न्ति. एवं तदासङ्कितप्पकारतो असप्पुरिसभूमिसमोक्कमादितो अतिक्कमादि विभावितन्ति. अप्पेतीति निदस्सेति. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेसु यथारहं सत्ते नेतीति नेत्ति, धम्मोयेव नेत्ति धम्मनेत्ति.

दळ्हतरनिविट्ठा विचिकिच्छा कङ्खा. नातिसंसप्पना मतिभेदमत्ता विमति. अस्सद्धियं विनासेति भगवता देसितत्ता, सम्मुखावस्स पटिग्गहितत्ता, खलितदुरुत्तादिगहणदोसाभावतो च. एत्थ च पठमादयो तिस्सो अत्थयोजना आकारादिअत्थेसु अग्गहितविसेसमेव एवं-सद्दं गहेत्वा दस्सिता, ततो परा चतस्सो आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा विभाविता, पच्छिमा पन तिस्सो यथाक्कमं आकारत्थं निदस्सनत्थं अवधारणत्थञ्च एवं-सद्दं गहेत्वा योजिताति दट्ठब्बं.

एक-सद्दो अञ्ञसेट्ठासहायसङ्ख्यादीसु दिस्सति. तथा हेस ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदीसु (म. नि. ३.२७) अञ्ञत्थे दिस्सति, ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.२२८) सेट्ठत्थे, ‘‘एको वूपकट्ठो’’तिआदीसु (दी. नि. १.४०५) असहाये, ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु सङ्ख्यायं. इधापि सङ्ख्यायन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘एकन्ति गणनपरिच्छेदनिद्देसो’’ति. कालञ्च समयञ्चाति युत्तकालञ्च पच्चयसामग्गिञ्च खणोति ओकासो. तथागतुप्पादादिको हि मग्गब्रह्मचरियस्स ओकासो तप्पच्चयपटिलाभहेतुत्ता. खणो एव च समयो. यो ‘‘खणो’’ति च ‘‘समयो’’ति च वुच्चति, सो एकोवाति हि अत्थो महासमयोति महासमूहो. समयोपि खोति सिक्खापदपूरणस्स हेतुपि. समयप्पवादकेति दिट्ठिप्पवादके. तत्थ हि निसिन्ना तित्थिया अत्तनो अत्तनो समयं पवदन्तीति. अत्थाभिसमयाति हितपटिलाभा. अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, अभिसमयो अत्थो अभिसमयट्ठोति पीळनादीनि अभिसमेतब्बभावेन एकीभावं उपनेत्वा वुत्तानि. अभिसमयस्स वा पटिवेधस्स विसयभूतो अत्थो अभिसमयट्ठोति. तानेव तथा एकत्तेन वुत्तानि. तत्थ पीळनं दुक्खसच्चस्स तंसमङ्गिनो हिंसनं अविप्फारिकताकरणं. सन्तापो दुक्खदुक्खतादिवसेन सन्तापनं परिदहनं.

तत्थ सहकारीकारणं सन्निज्झं समेति समवेतीति समयो, समवायो. समेति समागच्छति मग्गब्रह्मचरियं एत्थ तदाधारपुग्गलेहीति समयो, खणो. समेति एत्थ, एतेन वा संगच्छति सत्तो, सभावधम्मो वा सहजातादीहि उप्पादादीहि वाति समयो, कालो. धम्मप्पवत्तिमत्तताय अत्थतो अभूतोपि हि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं करणं विय च कप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरीयतीति. समं, सह वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो यथा ‘‘समुदायो’’ति. अवयवसहावट्ठानमेव हि समूहोति. अवसेसपच्चयानं समागमे एति फलं एतस्मा उप्पज्जति पवत्तति चाति समयो, हेतु यथा ‘‘समुदयो’’ति. समेति संयोजनभावतो सम्बन्धो एति अत्तनो विसये पवत्तति, दळ्हग्गहणभावतो वा संयुत्ता अयन्ति पवत्तन्ति सत्ता यथाभिनिवेसं एतेनाति समयो, दिट्ठि; दिट्ठिसञ्ञोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्तीति. समिति सङ्गति समोधानन्ति समयो, पटिलाभो. समयनं, सम्मा वा अयनं अपगमोति समयो, पहानं. अभिमुखं ञाणेन सम्मा एतब्बो अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतो सभावो. अभिमुखभावेन सम्मा एति गच्छति बुज्झतीति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतसभावावबोधो. एवं तस्मिं तस्मिं अत्थे समय-सद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा. समयसद्दस्स अत्थुद्धारे अभिसमयसद्दस्स उदाहरणं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अस्साति समयसद्दस्स. कालो अत्थो समवायादीनं अत्थानं इध असम्भवतो, देसदेसकपरिसानं विय सुत्तस्स निदानभावेन कालस्स अपदिसितब्बतो च.

कस्मा पनेत्थ अनियमितवसेनेव कालो निद्दिट्ठो, न उतुसंवच्छरादिवसेन नियमेत्वाति? आह – ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि. उतुसंवच्छरादिवसेन नियमं अकत्वा समयसद्दस्स वचनेन अयम्पि गुणो लद्धो होतीति दस्सेन्तो ‘‘ये वा इमे’’तिआदिमाह. सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठतीति. तत्थ दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो देवसिकं झानफलसमापत्तीहि वीतिनामनकालो, विसेसतो सत्तसत्ताहानि. सुप्पकासाति दससहस्सिलोकधातुसंकम्पनओभासपातुभावादीहि पाकटा. यथावुत्तभेदेसु एव समयेसु एकदेसं पकारन्तरेहि सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘यो चाय’’न्तिआदिमाह. तथा हि ञाणकिच्चसमयो अत्तहितपटिपत्तिसमयो च अभिसम्बोधिसमयो, अरियतुण्हीभावसमयो दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो, करुणाकिच्चपरहितपटिपत्तिधम्मिकथासमयो देसनासमयो एव.

करणवचनेन निद्देसो कतोति सम्बन्धो. तत्थाति अभिधम्मतदञ्ञसुत्तपदविनयेसु. तथाति भुम्मकरणेहि. अधिकरणत्थो आधारत्थो. भावो नाम किरिया, ताय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं. तत्थ यथा कालो सभावधम्मपरिच्छिन्नो सयं परमत्थतो अविज्जमानोपि आधारभावेन पञ्ञातो तङ्खणप्पवत्तानं ततो पुब्बे परतो च अभावतो ‘‘पुब्बण्हे जातो, सायन्हे गच्छती’’ति च आदीसु, समूहो च अवयवविनिमुत्तो अविज्जमानोपि कप्पनामत्तसिद्धो अवयवानं आधारभावेन पञ्ञापीयति ‘‘रुक्खे साखा, यवरासियं सम्भूतो’’तिआदीसु, एवं इधापीति दस्सेन्तो आह ‘‘अधिकरणञ्हि…पे… धम्मान’’न्ति. यस्मिं काले धम्मपुञ्जे वा कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिं एव काले धम्मपुञ्जे च फस्सादयोपि होन्तीति अयञ्हि तत्थ अत्थो. यथा च ‘‘गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतो’’ति दोहनकिरियाय गमनकिरिया लक्खीयति, एवं इधापि ‘‘यस्मिं समये, तस्मिं समये’’ति च वुत्ते ‘‘सती’’ति अयमत्थो विञ्ञायमानो एव होति पदत्थस्स सत्ताविरहाभावतोति समयस्स सत्ताकिरियाय चित्तस्स उप्पादकिरिया फस्सादीनं भवनकिरिया च लक्खीयति. यस्मिं समयेति यस्मिं नवमे खणे, यस्मिं योनिसोमनसिकारादिहेतुम्हि, पच्चयसमवाये वा सति कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव खणे, हेतुम्हि, पच्चयसमवाये वा फस्सादयोपि होन्तीति उभयत्थ समयसद्दे भुम्मनिद्देसो कतो लक्खणभूतभावयुत्तोति दस्सेन्तो आह ‘‘खण…पे… लक्खीयती’’ति.

हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवति ‘‘अन्नेन वसति, अज्झेनेन वसति, फरसुना छिन्दति, कुदालेन खणती’’तिआदीसु विय. वीतिक्कमञ्हि सुत्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा ओतिण्णवत्थुकं पुग्गलं पटिपुच्छित्वा विगरहित्वा च तं तं वत्थुं ओतिण्णकालं अनतिक्कमित्वा तेनेव कालेन सिक्खापदानि पञ्ञपेन्तो भगवा विहरति सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो ततियपाराजिकादीसु विय.

अच्चन्तमेव आरम्भतो पट्ठाय याव देसनानिट्ठानं परहितपटिपत्तिसङ्खातेन करुणाविहारेन. तदत्थजोतनत्थन्ति अच्चन्तसंयोगत्थजोतनत्थं. उपयोगवचननिद्देसो कतो यथा ‘‘मासं अज्झेती’’ति.

पोराणाति अट्ठकथाचरिया. अभिलापमत्तभेदोति वचनमत्तेन विसेसो. तेन सुत्तविनयेसु विभत्तिब्यत्तयो कतोति दस्सेति.

सेट्ठन्ति सेट्ठवाचकं वचनं ‘‘सेट्ठ’’न्ति वुत्तं सेट्ठगुणसहचरणतो. तथा उत्तमन्ति एत्थापि. गारवयुत्तोति गरुभावयुत्तो गरुगुणयोगतो, गरुकरणारहताय वा गारवयुत्तो. वुत्तोयेव, न पन इध वत्तब्बो विसुद्धिमग्गस्स इमिस्सा अट्ठकथाय एकदेसभावतोति अधिप्पायो.

अपरो नयो (सं. नि. टी. १.१.१; सारत्थ. टी. १.विनयानिसंसकथावण्णना; विसुद्धि. महाटी. १.१४४; इतिवु. अट्ठ. गन्थारम्भकथा) – भागवाति भगवा, भतवाति भगवा, भागे वनीति भगवा, भगे वनीति भगवा, भत्तवाति भगवा, भगे वमीति भगवा, भागे वमीति भगवा.

भगवा भतवा भागे, भगे च वनि भत्तवा;

भगे वमि तथा भागे, वमीति भगवा जिनो.

तत्थ कथं भागवाति भगवा? ये ते सीलादयो धम्मक्खन्धा गुणभागा गुणकोट्ठासा, ते अनञ्ञसाधारणा निरतिसया तथागतस्स अत्थि उपलब्भन्ति. तथा हिस्स सीलं, समाधि, पञ्ञा, विमुत्ति, विमुत्तिञाणदस्सनं, हिरी, ओत्तप्पं, सद्धा, वीरियं, सति सम्पजञ्ञं, सीलविसुद्धि, दिट्ठिविसुद्धि, समथो, विपस्सना, तीणि कुसलमूलानि, तीणि सुचरितानि, तयो सम्मावितक्का, तिस्सो अनवज्जसञ्ञा, तिस्सो धातुयो, चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, चत्तारो अरियमग्गा, चत्तारि अरियफलानि, चतस्सो पटिसम्भिदा, चतुयोनिपटिच्छेदकञाणं, चत्तारो अरियवंसा, चत्तारि वेसारज्जञाणानि, पञ्च पधानियङ्गानि, पञ्चङ्गिको सम्मासमाधि, पञ्चञाणिको सम्मासमाधि, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, पञ्च निस्सारणीया धातुयो, पञ्च विमुत्तायतनञाणानि, पञ्च विमुत्तिपरिपाचनीया सञ्ञा, छ अनुस्सतिट्ठानानि, छ गारवा, छ निस्सारणीया धातुयो, छ सततविहारा, छ अनुत्तरियानि, छ निब्बेधभागिया सञ्ञा, छ अभिञ्ञा, छ असाधारणञाणानि, सत्त अपरिहानिया धम्मा, सत्त अरियधम्मा, सत्त अरियधनानि, सत्त बोज्झङ्गा, सत्त सप्पुरिसधम्मा, सत्त निज्जरवत्थूनि, सत्त सञ्ञा, सत्त दक्खिणेय्यपुग्गलदेसना, सत्त खीणासवबलदेसना, अट्ठ पञ्ञापटिलाभहेतुदेसना, अट्ठ सम्मत्तानि, अट्ठ लोकधम्मातिक्कमा, अट्ठ आरम्भवत्थूनि, अट्ठ अक्खणदेसना, अट्ठ महापुरिसवितक्का, अट्ठ अभिभायतनदेसना, अट्ठ विमोक्खा, नव योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा, नव पारिसुद्धिपधानियङ्गानि, नव सत्तावासदेसना, नव आघातपटिविनया, नव सञ्ञा, नव नानत्ता, नव अनुपुब्बविहारा, दस नाथकरणा धम्मा, दस कसिणायतनानि, दस कुसलकम्मपथा, दस सम्मत्तानि, दस अरियवासा, दस असेक्खधम्मा, दस तथागतबलानि, एकादस मेत्तानिसंसा, द्वादस धम्मचक्काकारा, तेरस धुतगुणा, चुद्दस बुद्धञाणानि, पञ्चदस विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा, सोळसविधा आनापानस्सति, सोळस अपरन्तपनीया धम्मा, अट्ठारस बुद्धधम्मा, एकूनवीसति पच्चवेक्खणञाणानि, चतुचत्तालीस ञाणवत्थूनि, पञ्ञास उदयब्बयञाणानि, परोपण्णास कुसलधम्मा, सत्तसत्तति ञाणवत्थूनि, चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खासमापत्तिसञ्चारिमहावजिरञाणं, अनन्तनयसमन्तपट्ठानपविचयपच्चवेक्खणदेसनाञाणानि तथा अनन्तासु लोकधातूसु अनन्तानं सत्तानं आसयादिविभावनञाणानि चाति एवमादयो अनन्तापरिमाणभेदा अनञ्ञसाधारणा निरतिसया गुणभागा गुणकोट्ठासा संविज्जन्ति उपलब्भन्ति, तस्मा यथावुत्तविभागा गुणभागा अस्स अत्थीति ‘‘भागवा’’ति वत्तब्बे आ-कारस्स रस्सत्तं कत्वा ‘‘भगवा’’ति वुत्तो. एवं ताव भागवाति भगवा.

यस्मा सीलादयो सब्बे, गुणभागा असेसतो;

विज्जन्ति सुगते तस्मा, भगवाति पवुच्चतीति.

कथं भतवाति भगवा? ये ते सब्बलोकहिताय उस्सुक्कमापन्नेहि मनुस्सत्तादिके अट्ठ धम्मे समोधानेत्वा सम्मासम्बोधिया कतमहाभिनीहारेहि महाबोधिसत्तेहि परिपूरितब्बा दानपारमी, सील, नेक्खम्म, पञ्ञा, वीरिय, खन्ति, सच्च, अधिट्ठान, मेत्ता, उपेक्खापारमीति दस पारमियो दस उपपारमियो दस परमत्थपारमियोति समतिंस पारमियो, दानादीनि चत्तारि सङ्गहवत्थूनि, सच्चादीनि चत्तारि अधिट्ठानानि, अङ्गपरिच्चागो नयनधनरज्जपुत्तदारपरिच्चागोति पञ्च महापरिचागा, पुब्बयोगो, पुब्बचरिया, धम्मक्खानं, ञातत्थचरिया, लोकत्थचरिया, बुद्धिचरियाति एवमादयो, सङ्खेपतो वा सब्बे पुञ्ञञाणसम्भारा बुद्धकरधम्मा, ते महाभिनीहारतो पट्ठाय कप्पानं सतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्खेय्यानि यथा हानभागिया संकिलेसभागिया ठितिभागिया वा न होन्ति, अथ खो उत्तरुत्तरि विसेसभागियाव होन्ति, एवं सक्कच्चं निरन्तरं अनवसेसतो भता सम्भता अस्स अत्थीति ‘‘भतवा’’ति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुत्तो निरुत्तिनयेन त-कारस्स ग-कारं कत्वा. अथ वा भतवाति तेयेव यथावुत्ते बुद्धकरधम्मे वुत्तनयेनेव भरि सम्भरि, परिपूरेसीति अत्थो. एवम्पि भतवाति भगवा.

सम्मासम्बोधिया सब्बे, दानपारमिआदिके;

सम्भारे भतवा नाथो, तेनापि भगवा मतोति.

कथं भागे वनीति भगवा? ये ते चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खा देवसिकं वळञ्जनकसमापत्तिभागा, ते अनवसेसतो लोकहितत्थं अत्तनो च दिट्ठधम्मसुखविहारत्थं निच्चकप्पं वनि भजि सेवि बहुलमकासीति भागे वनीति भगवा. अथ वा अभिञ्ञेय्यधम्मेसु कुसलादीसु खन्धादीसु च ये ते परिञ्ञेय्यादिवसेन सङ्खेपतो वा चतुब्बिधा अभिसमयभागा, वित्थारतो पन ‘‘चक्खु परिञ्ञेय्यं सोतं…पे… जरामरणं परिञ्ञेय्य’’न्तिआदिना (पटि. म. १.२१) अनेके परिञ्ञेय्यभागा, ‘‘चक्खुस्स समुदयो पहातब्बो…पे… जरामरणस्स समुदयो पहातब्बो’’तिआदिना पहातब्बभागा, ‘‘चक्खुस्स निरोधो…पे… जरामरणस्स निरोधो सच्छिकातब्बो’’तिआदिना सच्छिकातब्बभागा, ‘‘चक्खुस्स निरोधगामिनी पटिपदा’’तिआदिना, ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’तिआदिना च अनेकभेदा भावेतब्बभागा च धम्मा, ते सब्बे वनि भजि यथारहं गोचरभावनासेवनानं वसेन सेवि. एवम्पि भागे वनीति भगवा. अथ वा ‘‘ये इमे सीलादयो धम्मक्खन्धा सावकेहि साधारणा गुणभागा गुणकोट्ठासा, किन्ति नु खो ते विनेय्यसन्तानेसु पतिट्ठपेय्य’’न्ति महाकरुणाय वनि अभिपत्थयि, सा चस्स अभिपत्थना यथाधिप्पेतफलावहा अहोसि. एवम्पि भागे वनीति भगवा.

यस्मा ञेय्यसमापत्तिगुणभागे असेसतो;

भजि पत्थयि सत्तानं, हिताय भगवा ततोति.

कथं भगे वनीति भगवा? समासतो ताव कतपुञ्ञेहि पयोगसम्पन्नेहि यथाविभवं भजीयन्तीति भगा, लोकियलोकुत्तरा सम्पत्तियो. तत्थ लोकिये ताव तथागतो सम्बोधितो पुब्बे बोधिसत्तभूतो परमुक्कंसगते वनि भजि सेवि, यत्थ पतिट्ठाय निरवसेसतो बुद्धकरधम्मे समन्नानेन्तो बुद्धधम्मे परिपाचेसि, बुद्धभूतो पन ते निरवज्जसुखूपसंहिते अनञ्ञसाधारणे लोकुत्तरेपि वनि भजि सेवि, वित्थारतो पन पदेसरज्जइस्सरियचक्कवत्तिसम्पत्ति-देवरज्जसम्पत्तिआदिवसेन- झानविमोक्खसमाधिसमापत्तिञाणदस्सन-मग्गभावनाफलसच्छि- किरियादि-उत्तरिमनुस्सधम्मवसेन च अनेकविहिते अनञ्ञसाधारणे भगे वनि भजि सेवि. एवम्पि भगे वनीति भगवा.

या ता सम्पत्तियो लोके, या च लोकुत्तरा पुथु;

सब्बा ता भजि सम्बुद्धो, तस्मापि भगवा मतोति.

कथं भत्तवाति भगवा? भत्ता दळ्हभत्तिका अस्स बहू अत्थीति भत्तवा. तथागतो हि महाकरुणासब्बञ्ञुतञ्ञाणादिअपरिमितनिरुपमपभावगुणविसेससमङ्गिभावतो सब्बसत्तुत्तमो, सब्बानत्थपरिहारपुब्बङ्गमाय निरवसेसहितसुखविधानतप्पराय निरतिसयाय पयोगसम्पत्तिया सदेवमनुस्साय पजाय अच्चन्तूपकारिताय द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खण-असीतिअनुब्यञ्जन-ब्यामप्पभादिअनञ्ञसाधारण- विसेसपटिमण्डित-रूपकायताय यथाभुच्च-गुणाधिगतेन ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिनयप्पवत्तेन लोकत्तयब्यापिना सुविपुलेन सुविसुद्धेन च थुतिघोसेन समन्नागतत्ता उक्कंसपारमिप्पत्तासु अप्पिच्छतासन्तुट्ठिआदीसु सुप्पतिट्ठितभावतो दसबलचतुवेसारज्जादिनिरतिसयगुणविसेस-समङ्गिभावतो च रूपप्पमाणो रूपप्पसन्नो, घोसप्पमाणो घोसप्पसन्नो, लूखप्पमाणो लूखप्पसन्नो, धम्मप्पमाणो धम्मप्पसन्नोति एवं चतुप्पमाणिके लोकसन्निवासे सब्बथापि पसादावहभावेन समन्तपासादिकत्ता अपरिमाणानं सत्तानं सदेवमनुस्सानं आदरबहुमानगारवायतनताय परमपेमसम्भत्तिट्ठानं. ये तस्स ओवादे पतिट्ठिता अवेच्चप्पसादेन समन्नागता होन्ति, केनचि असंहारिया तेसं पसादभत्ति समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा. तथा हि ते अत्तनो जीवितपरिच्चागेपि तत्थ पसादं न परिच्चजन्ति, तस्स वा आणं दळ्हभत्तिभावतो. तेनेवाह –

‘‘यो वे कतञ्ञू कतवेदि धीरो;

कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होती’’ति. (जा. २.१७.७८);

‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, महासमुद्दो ठितधम्मो वेलं नातिवत्तति, एवमेव खो, भिक्खवे, यं मया सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तं मम सावका जीवितहेतुपि नातिक्कमन्ती’’ति (अ. नि. ८.२०; उदा. ४५; चूळव. ३८५) च.

एवं भत्तवाति भगवा निरुत्तिनयेन एकस्स त-कारस्स लोपं कत्वा इतरस्स ग-कारं कत्वा.

गुणातिसययुत्तस्स, यस्मा लोकहितेसिनो;

सम्भत्ता बहवो सत्थु, भगवा तेन वुच्चतीति.

कथं भगे वमीति भगवा? यस्मा तथागतो बोधिसत्तभूतोपि पुरिमासु जातीसु पारमियो पूरेन्तो भगसङ्खातं सिरिं इस्सरियं यसञ्च वमि, उग्गिरि, खेळपिण्डं विय अनपेक्खो छड्डयि; पच्छिमत्तभावेपि हत्थागतं चक्कवत्तिसिरिं देवलोकाधिपच्चसदिसं चतुदीपिस्सरियं चक्कवत्तिसम्पत्तिसन्निस्सयं सत्तरतनसमुज्जलं यसञ्च तिणायपि अमञ्ञमानो निरपेक्खो पहाय अभिनिक्खमित्वा सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, तस्मा इमे सिरिआदिके भगे वमीति भगवा. अथ वा भानि नाम नक्खत्तानि, तेहि समं गच्छन्ति पवत्तन्तीति भगा, सिनेरुयुगन्धरउत्तरकुरुहिमवन्तादिभाजनलोकविसेससन्निस्सया सोभा कप्पट्ठियभावतो, तेपि भगे वमि तन्निवासिसत्तावाससमतिक्कमनतो, तप्पटिबद्धछन्दरागपहानेन पजहीति. एवम्पि भगे वमीति भगवा.

चक्कवत्तिसिरिं यस्मा, यसं इस्सरियं सुखं;

पहासि लोकचित्तञ्च, सुगतो भगवा ततोति.

कथं भागे वमीति भगवा? भागा नाम सभागधम्मकोट्ठासा, ते खन्धायतनधातादिवसेन, तत्थापि रूपवेदनादिवसेन, पथवियादिअतीतादिवसेन च अनेकविधा. ते भगवा सब्बं पपञ्चं सब्बं योगं सब्बं गन्थं सब्बं संयोजनं समुच्छिन्दित्वा अमतं धातुं समधिगच्छन्तो वमि उग्गिरि, अनपेक्खो छड्डयि न पच्चागमि. तथा हेस ‘‘सब्बत्थमेव पथविं आपं तेजं वायं, चक्खुं सोतं घानं जिव्हं कायं मनं, रूपे सद्दे गन्धे रसे फोट्ठब्बे धम्मे, चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं, चक्खुसम्फस्सं…पे… मनोसम्फस्सं, चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे… मनोसम्फस्सजं वेदनं, चक्खुसम्फस्सजं सञ्ञं…पे… मनोसम्फस्सजं सञ्ञं, चक्खुसम्फस्सजं चेतनं…पे… मनोसम्फस्सजं चेतनं, रूपतण्हं…पे… धम्मतण्हं, रूपवितक्कं…पे… धम्मवितक्कं, रूपविचारं…पे… धम्मविचार’’न्तिआदिना अनुपदधम्मविभागवसेनपि सब्बेव धम्मकोट्ठासे अनवसेसतो वमि उग्गिरि, अनपेक्खपरिच्चागेन छड्डयि. वुत्तं हेतं ‘‘यं तं, आनन्द, चत्तं वन्तं मुत्तं पहीनं पटिनिस्सट्ठं, तं तथागतो पुन पच्चागमिस्सतीति नेतं ठानं विज्जती’’ति (दी. नि. २.१८३). एवम्पि भागे वमीति भगवा. अथ वा भागे वमीति सब्बेपि कुसलाकुसले सावज्जानवज्जे हीनपणीते कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे अरियमग्गञाणमुखेन वमि उग्गिरि अनपेक्खो परिच्चजि पजहि, परेसञ्च तथत्ताय धम्मं देसेसि. वुत्तम्पि चेतं ‘‘धम्मापि वो, भिक्खवे, पहातब्बा, पगेव अधम्मा (म. नि. १.२४०), कुल्लूपमं वो, भिक्खवे, धम्मं देसेस्सामि नित्थरणत्थाय, नो गहणत्थाया’’तिआदि (म. नि. १.२४०). एवम्पि भागे वमीति भगवा.

खन्धायतनधातादि-धम्मभागामहेसिना;

कण्हसुक्का यतो वन्ता, ततोपि भगवा मतोति.

तेन वुत्तं –

‘‘भागवा भतवा भागे, भगे च वनि भत्तवा;

भगे वमि तथा भागे, वमीति भगवा जिनो’’ति.

धम्मसरीरं पच्चक्खं करोतीति ‘‘यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति (दी. नि. २.२१६) वचनतो धम्मस्स सत्थुभावपरियायो विज्जतीति कत्वा वुत्तं. वजिरसङ्घातसमानकायो परेहि अभेज्जसरीरत्ता. न हि भगवतो रूपकाये केनचि सक्का अन्तरायो कातुन्ति.

देसनासम्पत्तिं निद्दिसति वक्खमानस्स सकलस्स सुत्तस्स ‘‘एव’’न्ति निदस्सनतो. सावकसम्पत्तिं निद्दिसति पटिसम्भिदाप्पत्तेन पञ्चसु ठानेसु भगवता एतदग्गे ठपितेन मया महासावकेन सुतं, तञ्च खो मयाव सुतं, न अनुस्सुतिकं, न परम्पराभतन्ति इमस्स अत्थस्स दीपनतो. कालसम्पत्तिं निद्दिसति भगवा-सद्दसन्निधाने पयुत्तस्स समय-सद्दस्स कालस्स बुद्धुप्पादपटिमण्डितभावदीपनतो. बुद्धुप्पादपरमा हि कालसम्पदा. तेनेतं वुच्चति –

‘‘कप्पकसाये कलियुगे, बुद्धुप्पादो अहो महच्छरियं;

हुतावहमज्झे जातं, समुदितमकरन्दमरविन्द’’न्ति. (दी. नि. टी. १.१; सं. नि. टी. १.१.१; अ. नि. टी. १.१.१ रूपादिवग्गवण्णना);

भगवाति देसकसम्पत्तिं निद्दिसति गुणविसिट्ठसत्तुत्तमगरुगारवाधिवचनभावतो.

मङ्गलदिवसो सुखणो सुनक्खत्तन्ति अज्ज मङ्गलदिवसो, तस्मा सुनक्खत्तं, तत्थापि अयं सुखणो. मा अतिक्कमीति मा रत्तिविभायनं अनुदिक्खन्तानं रत्ति अतिक्कमीति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो. उक्कासु ठितासु ठिताति उक्कट्ठा (दी. नि. टी. १.२५५; अ. नि. टी. २.४.३६). उक्कासु विज्जोतलन्तीसु ठिता पतिट्ठिताति मूलविभूजादिपक्खेपेन (पाणिनि ३.२.५) सद्दसिद्धि वेदितब्बा. निरुत्तिनयेन वा उक्कासु ठितासु ठिता आसीति उक्कट्ठा. अपरे पन भणन्ति ‘‘भूमिभागसम्पत्तिया मनुस्ससम्पत्तिया उपकरणसम्पत्तिया च सा नगरी उक्कट्ठगुणयोगतो ‘उक्कट्ठा’ति नामं लभी’’ति.

अविसेसेनाति न विसेसेन, विहारभावसामञ्ञेनाति अत्थो. इरियापथ…पे… विहारेसूति इरियापथविहारो दिब्बविहारो ब्रह्मविहारो अरियविहारोति एतेसु चतूसु विहारेसु. समङ्गिपरिदीपनन्ति समङ्गीभावपरिदीपनं. एतन्ति ‘‘विहरती’’ति एतं पदं. तथा हि तं ‘‘इधेकच्चो गिहीहि संसट्ठो विहरति सहनन्दी सहसोकी’’तिआदीसु (सं. नि. ४.२४१) इरियापथविहारे आगतं; ‘‘यस्मिं समये, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’तिआदीसु (ध. स. १६०; विभ. ६२४) दिब्बविहारे; ‘‘सो मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’तिआदीसु (दी. नि. १.५५६; ३.३०८; म. नि. १.७७; २.३०९; ३.२३०) ब्रह्मविहारे; ‘‘सो खो अहं अग्गिवेस्सन तस्सायेव कथाय परियोसाने तस्मिं एव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेमि सन्निसादेमि एकोदिं करोमि समादहामि, येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’तिआदीसु (म. नि. १.३८७) अरियविहारे.

तत्थ इरियनं वत्तनं इरिया, कायप्पयोगो. तस्सा पवत्तनुपायभावतो ठानादि इरियापथो. ठानसमङ्गी वा हि कायेन किञ्चि करेय्य गमनादीसु अञ्ञतरसमङ्गी वा. अथ वा इरियति पवत्तति एतेन अत्तभावो, कायकिच्चं वाति इरिया, तस्सा पवत्तिया उपायभावतो पथोति इरियापथो, ठानादि एव. सो च अत्थतो गतिनिवत्तिआदिआकारेन पवत्तो चतुसन्ततिरूपपबन्धो एव. विहरणं, विहरति एतेनाति वा विहारो, इरियापथो एव विहारो इरियापथविहारो. दिवि भवोति दिब्बो. तत्थ बहुलप्पवत्तिया ब्रह्मपारिसज्जादिदेवलोके भवोति अत्थो. तत्थ यो दिब्बानुभावो, तदत्थाय संवत्ततीति वा दिब्बो, अभिञ्ञाभिनीहारवसेन महागतिकत्ता वा दिब्बो, दिब्बो च सो विहारो चाति दिब्बविहारो, चतस्सो रूपावचरसमापत्तियो. आरुप्पसमापत्तियोपि एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ति. ब्रह्मूनं, ब्रह्मानो वा विहारा ब्रह्मविहारा, चतस्सो अप्पमञ्ञायो. अरियानं, अरिया वा विहारा अरियविहारा, चत्तारि सामञ्ञफलानि. सो हि भगवा एकं इरियापथबाधनन्तिआदि यदिपि भगवा एकेनपि इरियापथेन चिरतरं कालं अत्तभावं पवत्तेतुं सक्कोति, तथापि ‘‘उपादिन्नकसरीरस्स नाम अयं सभावो’’ति दस्सेतुं वुत्तं. यस्मा वा भगवा यत्थ कत्थचि वसन्तो वेनेय्यानं धम्मं देसेन्तो, नानासमापत्तीहि च कालं वीतिनामेन्तो वसतीति वेनेय्यसत्तानं अत्तनो च विविधं हितसुखं हरति उपनेति उप्पादेति, तस्मा विविधं हरतीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

सुभगत्ताति सिरीकामानवसेन सोभनत्ता. तेनेवाह ‘‘सुन्दरसिरिकत्ता सुन्दरकामत्ता चा’’ति. छणसमज्जउस्सवेति एत्थ छणं नाम फग्गुनमासादीसु उत्तरफग्गुनादि-अभिलक्खितदिवसेसु सपरिजनानं मनुस्सानं मङ्गलकरणं. समज्जं नाम नटसमज्जादि. उस्सवो नक्खत्तं. यत्थ गामनिगमवासिनो तयो सत्त वा दिवसे नक्खत्तघोसनं कत्वा यथाविभवं अलङ्कतपटियत्ता भोगे परिभुञ्जन्ता नक्खत्तकीळनं कीळन्ति. तेसं तं तथेव होतीति तेसं मनुस्सानं तं पत्थनं तन्निवासिदेवतानुभावेन येभुय्येन तथेव होति, पत्थना समिज्झतीति अत्थो. बहुजनकन्ततायाति इमिना ‘‘सुन्दरकामत्ता’’ति एतस्सेव पदस्स पकारन्तरेन अत्थं विभावेति. तत्रायं वचनत्थो – कमनीयट्ठेन सुट्ठु भजीयतीति सुभगं, सुभा अगा रुक्खा एत्थाति वा सुभगं, सुन्दरकित्तियोगतो वा ‘‘सुभग’’न्ति एवम्पेत्थ अत्थं वण्णेन्ति. केचि पन ‘‘सुभागवने’’ति पठन्ति, ‘‘सुन्दरभूमिभागे वने’’ति चस्स अत्थं वदन्ति. सुभगस्स नाम यक्खस्स वनं तेन परिग्गहितत्ताति ‘‘सुभगवन’’न्ति अञ्ञे. वननं भत्तीतिअत्थे तं वननं कारेतीति एतस्मिं अत्थे वनयतीति पदसिद्धि वेदितब्बा. तेनेवाह ‘‘अत्तनि सिनेहं उप्पादेती’’ति. याचनत्थे वनुते इति वनन्ति उपचारकप्पनावसेन वन-सद्दो वेदितब्बो.

उजुवंसाति उजुभूतविटपा. महासालाति महारुक्खा. अञ्ञतरस्मिं सालमूलेति अञ्ञतरस्स रुक्खस्स मूले. वनप्पतिजेट्ठकरुक्खोति वनप्पतिभूतो जेट्ठकरुक्खो. तमेव जेट्ठकभावन्ति वनप्पतिभावेनागतं सेट्ठभावं पधानभावं. तेन हि सो ‘‘सालराजा’’ति वुत्तो. उपगतानं रञ्जनट्ठेन राजा, अञ्ञस्मिम्पि तादिसे रुक्खे राजवोहारं दस्सेतुं ‘‘सुपतिट्ठितस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ब्राह्मण धम्मिकाति आलपनं. निप्परियायेन साखादिमतो सङ्घातस्स सुप्पतिट्ठितभावसाधने अवयवविसेसे पवत्तमानो मूल-सद्दो. यस्मा तंसदिसेसु तन्निस्सये पदेसे च रुळ्हीवसेन परियायतो पवत्तति, तस्मा ‘‘मूलानि उद्धरेय्या’’ति एत्थ निप्परियायमूलं अधिप्पेतन्ति एकेन मूल-सद्देन विसेसेत्वा आह ‘‘मूलमूले दिस्सती’’ति यथा ‘‘दुक्खदुक्खं (सं. नि. ४.३२७), रूपरूप’’न्ति (विसुद्धि. २.४४९) च. असाधारणहेतुम्हीति असाधारणकारणे. लोभसहगतचित्तुप्पादानं एव आवेणिके नेसं सुप्पतिट्ठितभावसाधनतो मूलट्ठेन उपकारके पच्चयधम्मे दिस्सतीति अत्थो.

तत्थाति ‘‘एकं समयं भगवा उक्कट्ठायं विहरति सुभगवने सालराजमूले’’ति यं वुत्तं वाक्यं, तत्त. सियाति कस्सचि एवं परिवितक्को सिया, वक्खमानाकारेन कदाचि चोदेय्य वाति अत्थो. अथ तत्थ विहरतीति यदि सुभगवने सालराजमूले विहरति. न वत्तब्बन्ति नानाठानभूतत्ता उक्कट्ठासुभगवनानं, एकं समयन्ति च वुत्तत्ताति अधिप्पायो. इदानि चोदको तमेव अत्तनो अधिप्पायं ‘‘न हि सक्का’’तिआदिना विवरति. इतरो सब्बमेतं अविपरीतं अत्थं अजानन्तेन वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘न खो पनेतं एवं दट्ठब्ब’’न्ति आह. तत्थ एतन्ति ‘‘उक्कट्ठायं विहरति सुभगवने सालराजमूले’’ति एतं वचनं. एवन्ति ‘‘यदि ताव भगवा’’तिआदिना यं तं भवता चोदितं, तं अत्थतो एवं न खो पन दट्ठब्बं, न उभयत्थ अपुब्बअचरिमं विहारदस्सनत्थन्ति अत्थो.

इदानि अत्तनो यथाधिप्पेतं अविपरीतं अत्थं, तस्स च पटिकच्चेव वुत्तभावं, तेन च अप्पटिविद्धत्तं पकासेन्तो ‘‘ननु अवोचुम्ह…पे… सालराजमूले’’ति आह. एवम्पि ‘‘सुभगवने सालराजमूले विहरती’’च्चेव वत्तब्बं, न ‘‘उक्कट्ठाय’’न्ति चोदनं मनसि कत्वा वुत्तं ‘‘गोचरगामनिदस्सनत्थ’’न्तिआदि.

अवस्सं चेत्थ गोचरगामकित्तनं कातब्बं. तथा हि तं यथा सुभगवनादिकित्तनं पब्बजितानुग्गहकरणादिअनेकप्पयोजनं, एवं गहट्ठानुग्गहकरणादिविविधप्पयोजनन्ति दस्सेन्तो ‘‘उक्कट्ठाकित्तनेना’’तिआदिमाह. तत्थ पच्चयग्गहणेन उपसङ्कमनपयिरुपासनानं ओकासदानेन धम्मदेसनाय सरणेसु सीलेसु च पतिट्ठापनेन यथूपनिस्सयं उपरिविसेसाधिगमावहनेन च गहट्ठानग्गहकरणं, उग्गहपरिपुच्छानं कम्मट्ठानानुयोगस्स च अनुरूपवसनट्ठानपरिग्गहेनेत्थ पब्बजितानुग्गहकरणं वेदितब्बं. करुणाय उपगमनं, न लाभादिनिमित्तं, पञ्ञाय अपगमनं, न विरोधादिनिमित्तन्ति उपगमनापगमनानं निरुपक्किलेसतं विभावेति. धम्मिकसुखं नाम अनवज्जसुखं. देवानं उपकारबहुलता जनविवित्तताय. पचुरजनविवित्तं हि ठानं देवा उपसङ्कमितब्बं मञ्ञन्ति. तदत्थपरिनिप्फादनन्ति लोकत्थनिप्फादनं, बुद्धकिच्चसम्पादनन्ति अत्थो. एवमादिनाति आदि-सद्देन उक्कट्ठाकित्तनतो रूपकायस्स अनुग्गण्हनं दस्सेति, सुभगवनादिकित्तनतो धम्मकायस्स. तथा पुरिमेन पराधीनकिरियाकरणं, दुतियेन अत्ताधीनकिरियाकरणं. पुरिमेन वा करुणाकिच्चं, इतरेन पञ्ञाकिच्चं. पुरिमेन चस्स परमाय अनुकम्पाय समन्नागमं, पच्छिमेन परमाय उपेक्खाय समन्नागमं दीपेति. भगवा हि सब्बसत्ते परमाय अनुकम्पाय अनुकम्पति, न च तत्थ सिनेहदोसानुपतितो परमुपेक्खकभावतो, उपेक्खको च न च परहितसुखकरणे अप्पोसुक्को महाकारुणिकभावतो.

तस्स महाकारुणिकताय लोकनाथता, उपेक्खकताय अत्तनाथता. तथा हेस बोधिसत्तभूतो महाकरुणाय सञ्चोदितमानसो सकललोकहिताय उस्सुक्कमापन्नो महाभिनीहारतो पट्ठाय तदत्थनिप्फादनत्थं पुञ्ञञाणसम्भारे सम्पादेन्तो अपरिमितं कालं अनप्पकं दुक्खमनुभोसि, उपेक्खकताय सम्मा पतितेहि दुक्खेहि न विकम्पि. तथा महाकारुणिकताय संसाराभिमुखता, उपेक्खकताय ततो निब्बिन्दना. तथा उपेक्खकताय निब्बानाभिमुखता, महाकारुणिकताय तदधिगमो. तथा महाकारुणिकताय परेसं अभिंसापनं, उपेक्खकताय सयं परेहि अभायनं. महाकारुणिकताय परं रक्खतो अत्तनो रक्खणं, उपेक्खकताय अत्तानं रक्खतो परेसं रक्खणं. तेनस्स अत्तहिताय पटिपन्नादीसु चतुत्थपुग्गलभावो सिद्धो होति. तथा महाकारुणिकताय सच्चाधिट्ठानस्स चागाधिट्ठानस्स च पारिपूरि, उपेक्खकताय उपसमाधिट्ठानस्स पञ्ञाधिट्ठानस्स च पारिपूरि. एवं परिसुद्धासयपयोगस्स महाकारुणिकताय लोकहितत्थमेव रज्जसम्पदादिभवसम्पत्तिया उपगमनं, उपेक्खकताय तिणायपि अमञ्ञमानस्स ततो अपगमनं. इति सुविसुद्धउपगमापगमस्स महाकारुणिकताय लोकहितत्थमेव दानवसेन सम्पत्तीनं परिच्चजना, उपेक्खकताय चस्स फलस्स अत्तनो अपच्चासीसना. एवं समुदागमनतो पट्ठाय अच्छरियब्भुतगुणसमन्नागतस्स महाकारुणिकताय परेसं हितसुखत्थं अतिदुक्करकारिता, उपेक्खकताय कायम्पि अनलंकारिता.

तथा महाकारुणिकताय चरिमत्तभावे जिण्णातुरमतदस्सनेन सञ्जातसंवेगो, उपेक्खकताय उळारेसु देवभोगसदिसेसु भोगेसु निरपेक्खो महाभिनिक्खमनं निक्खमि. तथा महाकारुणिकताय ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो’’तिआदिना (दी. नि. २.५७; सं. नि. २.४, १०) करुणामुखेनेव विपस्सनारम्भो, उपेक्खकताय बुद्धभूतस्स सत्त सत्ताहानि विवेकसुखेनेव वीतिनामनं. महाकारुणिकताय धम्मगम्भीरतं पच्चवेक्खित्वा धम्मदेसनाय अप्पोसुक्कतं आपज्जित्वापि महाब्रह्मुनो अज्झेसनापदेसेन ओकासकरणं, उपेक्खकताय पञ्चवग्गियादि वेनेय्यानं अननुरूपसमुदाचारेपि अनञ्ञथाभावो. महाकारुणिकताय कत्थचि पटिघाताभावेनस्स सब्बत्थ अमित्तसञ्ञाय अभावो, उपेक्खकताय कत्थचिपि अनुरोधाभावेन सब्बत्थ सिनेहसन्थवाभावो. महाकारुणिकताय गामादीनं आसन्नट्ठाने वसन्तस्सपि उपेक्खकताय अरञ्ञट्ठाने एव विहरणं. तेन वुत्तं ‘‘पुरिमेन चस्स परमाय अन्नुकम्पाय समन्नागमं, पच्छिमेन परमाय उपेक्खाय समन्नागमं दीपेती’’ति.

तन्ति ‘‘तत्रा’’ति पदं. देसकालपरिदीपनन्ति ये देसकाला इध विहरणकिरियाविसेसनभावेन वुत्ता, तेसं परिदीपनन्ति दस्सेन्तो ‘‘यं समयं…पे… दीपेती’’ति आह. तं-सद्दो हि वुत्तस्स अत्थस्स पटिनिद्देसो, तस्मा इध कालस्स, देसस्स वा पटिनिद्देसो भवितुं अरहति, न अञ्ञस्स. अयं ताव तत्र-सद्दस्स पटिनिद्देसभावे अत्थविभावना. यस्मा पन ईदिसेसु ठानेसु तत्र-सद्दो धम्मदेसनाविसिट्ठं देसं कालञ्च विभावेति, तस्मा वुत्तं ‘‘भासितब्बयुत्ते वा देसकाले दीपेती’’ति. तेन तत्राति यत्थ भगवा धम्मदेसनत्थं भिक्खू आलपि अभासि, तादिसे देसे, काले वाति अत्थो. न हीतिआदिना तमेवत्थं समत्थेति. ननु च यत्थ ठितो भगवा ‘‘अकालो खो तावा’’तिआदिना बाहियस्स धम्मदेसनं पटिक्खिपि, तत्थेव अन्तरवीथियं ठितो तस्स धम्मं देसेतीति? सच्चमेतं, अदेसेतब्बकाले अदेसनाय इदं उदाहरणं. तेनेवाह ‘‘अकालो खो तावा’’ति. यं पन तत्थ वुत्तं ‘‘अन्तरघरं पविट्ठम्हा’’ति (उदा. १०), तम्पि तस्स अकालभावस्सेव परियायेन दस्सनत्थं वुत्तं. तस्स हि तदा अद्धानपरिस्समेन रूपकाये अकम्मञ्ञता अहोसि, बलवपीतिवेगेन नामकाये, तदुभयस्स वूपसमं आगमेन्तो पपञ्चपरिहारत्थं भगवा ‘‘अकालो खो’’ति परियायेन पटिक्खिपि. अदेसेतब्बदेसे अदेसनाय पन उदाहरणं ‘‘अथ खो भगवा मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि (सं. नि. २.१५४), विहारतो निक्खमित्वा विहारपच्छायायं पञ्ञत्ते आसने निसीदी’’ति (दी. नि. १.३६३) च एवमादिकं इध आदि-सद्देन सङ्गहितं.

‘‘अथ खो सो, भिक्खवे, बालो इध पुब्बे रसादो इध पापानि कम्मानि करित्वा’’तिआदीसु (म. नि. ३.२५१) पदपूरणमत्ते खो-सद्दो, ‘‘दुक्खं खो अगारवो विहरति अप्पतिस्सो’’तिआदीसु (अ. नि. ४.२१) अवधारणे, ‘‘कित्तावता नु खो, आवुसो, सत्थु पविवित्तस्स विहरतो सावका विवेकं नानुसिक्खन्ती’’तिआदीसु (म. नि. १.३१) आदिकालत्थे. वाक्यारम्भेति अत्थो. तत्थ पदपूरणेन वचनालङ्कारमत्तं कतं होति, आदिकालत्थेन वाक्यस्स उपञ्ञासमत्तं, अवधारत्थेन पन नियमदस्सनं, तस्मा आमन्तेसि एवाति आमन्तने नियमो दस्सितो होतीति.

‘‘भगवाति लोकगरुदीपन’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु पुब्बेपि भगवा-सद्दस्स अत्थो वुत्तोति? यदिपि पुब्बे वुत्तो, तं पनस्स यथावुत्ते ठाने विहरणकिरियाय कत्तुविसेसदस्सनत्थं कतं, न आमन्तनकिरियाय, इध पन आमन्तनकिरियाय, तस्मा तदत्थं पुन ‘‘भगवा’’ति पाळियं वुत्तन्ति तस्सत्थं दस्सेतुं ‘‘भगवाति लोकगरुदीपन’’न्ति आह. कथासवनयुत्तपुग्गलवचनन्ति वक्खमानाय मूलपरियायदेसनाय सवनयोग्यपुग्गलवचनं. चतूसुपि परिसासु भिक्खू एव एदिसानं देसनानं विसेसेन भाजनभूता, इति सातिसयसासनसम्पटिग्गाहकभावदस्सनत्थं इध भिक्खुगहणन्ति दस्सेत्वा इदानि सद्दत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह.

तत्थ भिक्खकोति भिक्खूति भिक्खनधम्मताय भिक्खूति अत्थो. भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति बुद्धादीहिपि अज्झुपगतं भिक्खाचरियं उञ्छाचरियं अज्झुपगतत्ता अनुट्ठितत्ता भिक्खू. यो हि कोचि अप्पं वा महन्तं वा भोगक्खन्धं पहाय अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो, सो कसिगोरक्खादीहि जीविकाकप्पनं हित्वा लिङ्गसम्पटिच्छनेनेव भिक्खाचरियं अज्झुपगतत्ता भिक्खु, परपटिबद्धजीविकत्ता वा विहारमज्झे काजभत्तं भुञ्जमानोपि भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु, पिण्डियालोपभोजनं निस्साय पब्बज्जाय उस्साहजातत्ता वा भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खूति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. आदिना नयेनाति ‘‘भिन्नपटधरोति भिक्खु, भिन्दति पापके अकुसले धम्मेति भिक्खु, भिन्नत्ता पापकानं अकुसलानं धम्मानं भिक्खू’’तिआदिना विभङ्गे (विभ. ५१०) आगतनयेन. ञापनेति अवबोधने, पटिवेदनेति अत्थो.

भिक्खनसीलतातिआदीसु भिक्खनसीलता भिक्खनेन आजीवनसीलता, न कसिवणिज्जादीहि आजीवनसीलता. भिक्खनधम्मता ‘‘उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ती’’ति (पटि. म. १५३; मि. प. ४.५.९) एवं वुत्तभिक्खनसभावता, न सम्भावनाकोहञ्ञसभावता. भिक्खने साधुकारिता ‘‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्या’’ति (ध. प. १६८) वचनं अनुस्सरित्वा तत्थ अप्पमज्जना. अथ वा सीलं नाम पकतिसभावो, इध पन तदधिट्ठानं. धम्मोति वतं. अपरे पन ‘‘सीलं नाम वतसमादानं, धम्मो नाम पवेणीआगतं चारित्तं, साधुकारिताति सक्कच्चकारिता आदरकिरिया’’ति वण्णेन्ति. हीनाधिकजनसेवितन्ति ये भिक्खुभावे ठितापि जातिमदादिवसेन उद्धता उन्नळा. ये च गिहिभावे परेसु अत्थिकभावम्पि अनुपगतताय भिक्खाचरियं परमकापञ्ञतं मञ्ञन्ति, तेसं उभयेसम्पि यथाक्कमं ‘‘भिक्खवो’’ति वचनेन हीनजनेहि दलिद्देहि परमकापञ्ञतं पत्तेहि परकुलेसु भिक्खाचरियाय जीविकं कप्पेन्तेहि सेवितं वुत्तिं पकासेन्तो उद्धतभावनिग्गहं करोति, अधिकजनेहि उळारभोगखत्तियकुलादितो पब्बजितेहि बुद्धादीहि आजीवविसोधनत्थं सेवितं वुत्तिं पकासेन्तो दीनभावनिग्गहं करोतीति योजेतब्बं. यस्मा ‘‘भिक्खवो’’ति वचनं आमन्तनभावतो अभिमुखीकरणं, पकरणतो सामत्थियतो च सुस्सूसाजननं सक्कच्चसवनमनसिकारनियोजनञ्च होति. तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो ‘‘भिक्खवोति इमिना’’तिआदिमाह.

तत्थ साधुकसवनमनसिकारेति साधुकसवने साधुकमनसिकारे च. कथं पन पवत्तिता सवनादयो साधुकं पवत्तिता होन्तीति? ‘‘अद्धा इमाय सम्मापटिपत्तिया सकलसासनसम्पत्ति हत्थगता भविस्सती’’ति आदरगारवयोगेन, कथादीसु अपरिभवनादिना च. वुत्तं हि ‘‘पञ्चहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो सुणन्तो सद्धम्मं भब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं. कतमेहि पञ्चहि? न कथं परिभोति, न कथिकं परिभोति, न अत्तानं परिभोति, अविक्खित्तचित्तो धम्मं सुणाति एकग्गचित्तो, योनिसो च मनसि करोति. इमेहि खो, भिक्खवे, पञ्चहि धम्मेहि समन्नागतो सुणन्तो सद्धम्मं भब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्त’’न्ति (अ. नि. ५.१५१). तेनेवाह ‘‘साधुकसवनमनसिकारायत्ता हि सासनसम्पत्ती’’ति. सासनसम्पत्ति नाम सीलादिनिप्फत्ति.

पठमं उप्पन्नत्ता अधिगमवसेन. सत्थुचरियानुविधायकत्ता सीलादिगुणानुट्ठानेन. तिण्णं यानानं वसेन अनुधम्मपटिपत्तिसब्भावतो सकलसासनपटिग्गाहकत्ता. सन्तिकत्ताति समीपभावतो. सन्तिकावचरत्ताति सब्बकालं सम्पयुत्तभावतो. यथानुसिट्ठन्ति अनुसासनिअनुरूपं, अनुसासनिं अनवसेसतो पटिग्गहेत्वाति अत्थो. एकच्चे भिक्खूयेव सन्धायाति ये सुत्तपरियोसाने ‘‘ते भिक्खू भगवतो भासितं अभिनन्दु’’न्ति वुत्ता पञ्चसता ब्राह्मणपब्बजिता, ते सन्धाय.

पुब्बे सब्बपरिससाधारणत्तेपि भगवतो धम्मदेसनाय ‘‘जेट्ठसेट्ठा’’तिआदिना भिक्खूनं एव आमन्तने कारणं दस्सेत्वा इदानि भिक्खू आमन्तेत्वाव धम्मदेसनाय पयोजनं दस्सेतुं ‘‘किमत्थं पन भगवा’’ति चोदनं समुट्ठापेसि. तत्थ अञ्ञं चिन्तेन्ताति अञ्ञविहिता. विक्खित्तचित्ताति असमाहितचित्ता. धम्मं पच्चवेक्खन्ताति तदा हिय्यो ततो परदिवसेसु वा सुतधम्मं पति पति मनसा अवेक्खन्ता. भिक्खू आमन्तेत्वा धम्मे देसियमाने आदितो पट्ठाय देसनं सल्लक्खेतुं सक्कोन्तीति इममेवत्थं ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं ‘‘ते अनामन्तेत्वा’’तिआदि वुत्तं.

भिक्खवोतीति च सन्धिवसेन इ-कारलोपो दट्ठब्बो ‘‘भिक्खवो इती’’ति. अयं हि इति-सद्दो हेतु-परिसमापनादिपदत्थविपरियाय-पकारावधारणनिदस्सनादिअनेकत्थप्पभेदो. तथा हेस ‘‘रुप्पतीति खो, भिक्खवे, तस्मा ‘रूप’न्ति वुच्चती’’तिआदीसु (सं. नि. ३.७९) हेतुअत्थे दिस्सति; ‘‘तस्मा तिह मे, भिक्खवे, धम्मदायादा भवथ, मा आमिसदायादा, अत्थि मे तुम्हेसु अनुकम्पा ‘किन्ति मे सावका धम्मदायादा भवेय्युं, नो आमिसदायादा’ति’’आदीसु परिसमापने; ‘‘इति वा, इति एवरूपा नच्चगीतवादितविसूकदस्सना पटिविरतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१३) आदिअत्थे; ‘‘मागण्ठियोति तस्स ब्राह्मणस्स सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनमभिलापो’’तिआदीसु (महानि. ७३) पदत्थविपरियाये; ‘‘इति खो, भिक्खवे, सप्पटिभयो बालो, अप्पटिभयो पण्डितो, सउपद्दवो बालो, अनुपद्दवो पण्डितो, सउपसग्गो बालो, अनुपसग्गो पण्डितो’’तिआदीसु (म. नि. ३.१२४) पकारे; ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरणन्ति इति पुट्ठेन सता, आनन्द, अत्थीतिस्स वचनीयं, किं पच्चया जरामरणन्ति इति चे वदेय्य, जातिपच्चया जरामरणन्ति इच्चस्स वचनीय’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.९६) अवधारणे; ‘‘सब्बमत्थीति खो, कच्चान, अयमेको अन्तो, सब्बं नत्थीति खो, कच्चान, अयं दुतियो अन्तो’’तिआदीसु (सं. नि. २.१५) निदस्सने. इधापि निदस्सनेव दट्ठब्बो. भिक्खवोति हि आमन्तिताकारो, तमेस इति-सद्दो निदस्सेति ‘‘भिक्खवोति आमन्तेसी’’ति. इमिना नयेन ‘‘भद्दन्ते’’तिआदीसुपि यथारहं इति-सद्दस्स अत्थो वेदितब्बो. पुब्बे ‘‘भगवा आमन्तेसी’’ति वुत्तत्ता ‘‘भगवतो पच्चस्सोसु’’न्ति इध ‘‘भगवतो’’ति सामिवचनं आमन्तनमेव सम्बन्धीअन्तरं अपेक्खतीति इमिना अधिप्पायेन ‘‘भगवतो आमन्तनं पटिअस्सोसु’’न्ति वुत्तं. ‘‘भगवतो’’ति पन इदं पटिस्सवसम्बन्धनेन सम्पदानवचनं यथा ‘‘देवदत्तस्स पटिस्सुणोती’’ति.

यं निदानं भासितन्ति सम्बन्धो. एत्थाह – किमत्थं पन धम्मविनयसङ्गहे करियमाने निदानवचनं, ननु भगवता भासितवचनस्सेव सङ्गहो कातब्बोति? वुच्चते – देसनाय ठितिअसम्मोससद्धेय्यभावसम्पादनत्थं. कालदेसदेसकनिमित्तपरिसापदेसेहि उपनिबन्धित्वा ठपिता हि देसना चिरट्ठितिका होति असम्मोसधम्मा सद्धेय्या च, देसकालकत्तुसोतुनिमित्तेहि उपनिबद्धो विय वोहारविनिच्छयो. तेनेव च आयस्मता महाकस्सपेन ‘‘मूलपरियायसुत्तं आवुसो, आनन्द, कत्थ भासित’’न्तिआदिना देसादिपुच्छासु कतासु तासं विस्सज्जनं करोन्तेन धम्मभण्डागारिकेन ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिना इमस्स सुत्तस्स निदानं भासितं. अपिच सत्थुसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचनं. तथागतस्स हि भगवतो पुब्बरचनानुमानागमतक्काभावतो सम्मासम्बुद्धभावसिद्धि. न हि सम्मासम्बुद्धस्स पुब्बरचनादीहि अत्थो अत्थि सब्बत्थ अप्पटिहतञाणचारताय एकप्पमाणत्ता च ञेय्यधम्मेसु. तथा आचरियमुट्ठिधम्ममच्छरियसासनसावकानुरोधाभावतो खीणासवभावसिद्धि. न हि सब्बसो खीणासवस्स ते सम्भवन्तीति सुविसुद्धस्स परानुग्गहप्पवत्ति. एवं देसकसंकिलेसभूतानं दिट्ठिसीलसम्पदादूसकानं अविज्जातण्हानं अच्चन्ताभावसंसूचकेहि ञाणसम्पदापहानसम्पदाभिब्यञ्जकेहि च सम्बुद्धविसुद्धभावेहि पुरिमवेसारज्जद्वयसिद्धि, ततो एव च अन्तरायिकनिय्यानिकधम्मेसु सम्मोहाभावसिद्धितो पच्छिमवेसारज्जद्वयसिद्धीति भगवतो चतुवेसारज्जसमन्नागमो अत्तहितपरहितपटिपत्ति च निदानवचनेन पकासिता होति तत्थ तत्थ सम्पत्तपरियाय अज्झासयानुरूपं ठानुप्पत्तिकपटिभानेन धम्मदेसनादीपनतो, इध पन पथवीआदीसु वत्थूसु पुथुज्जनानं पटिपत्तिविभागववत्थापकदेसनादीपनतोति योजेतब्बं. तेन वुत्तं ‘‘सत्थुसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचन’’न्ति.

तथा सासनसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचनं. ञाणकरुणापरिग्गहितसब्बकिरियस्स हि भगवतो नत्थि निरत्थिका पटिपत्ति, अत्तहितत्था वा. तस्मा परेसं एव अत्थाय पवत्तसब्बकिरियस्स सम्मासम्बुद्धस्स सकलम्पि कायवचीमनोकम्मं यथापवत्तं वुच्चमानं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं सत्तानं अनुसासनट्ठेन सासनं, न कब्यरचना, तयिदं सत्थुचरितं कालदेसदेसकपरिसापदेसेहि सद्धिं तत्थ तत्थ निदानवचनेहि यथारहं पकासीयति, इध पन ‘‘पथवियादीसु वत्थूसू’’ति सब्बं पुरिमसदिसमेव. तेन वुत्तं ‘‘सासनसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचन’’न्ति. अपिच सत्थुनो पमाणभावप्पकासनेन सासनस्स पमाणभावदस्सनत्थं निदानवचनं, तञ्च देसकप्पमाणभावदस्सनं हेट्ठा वुत्तनयानुसारेन ‘‘भगवा’’ति च इमिना पदेन विभावितन्ति वेदितब्बं. ‘‘भगवा’’ति इमिना तथागतस्स रागदोसमोहादिसब्बकिलेसमलदुच्चरितादिदोसप्पहानदीपनेन वचनेन अनञ्ञसाधारणसुपरिसुद्धञाणकरुणादिगुणविसेसयोगपरिदीपनेन ततो एव सब्बसत्तुत्तमभावदीपनेन अयमत्थो सब्बथा पकासितो होतीति इदमेत्थ निदानवचनप्पयोजनस्स मुखमत्तदस्सनं.

अब्भन्तरनिदानवण्णना निट्ठिता.

सुत्तनिक्खेपवण्णना

निक्खित्तस्साति देसितस्स. देसनापि हि देसेतब्बस्स सीलादिअत्थस्स विनेय्यसन्तानेसु निक्खिपनतो ‘‘निक्खेपो’’ति वुच्चति. सुत्तनिक्खेपं विचारेत्वा वुच्चमाना पाकटा होतीति सामञ्ञतो भगवतो देसनासमुट्ठानस्स विभागं दस्सेत्वा ‘‘एत्थायं देसना एवंसमुट्ठाना’’ति देसनाय समुट्ठाने दस्सिते सुत्तस्स सम्मदेव निदानपरिजाननेन वण्णनाय सुविञ्ञेय्यत्ता वुत्तं. एवञ्हि ‘‘अस्सुतवा भिक्खवे पुथुज्जनो’’तिआदिना, ‘‘योपि सो, भिक्खवे, भिक्खु अरहं खीणासवो’’तिआदिना (म. नि. १.८), ‘‘तथागतोपि खो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिना (म. नि. १.१२) च पवत्तदेसना अनुसन्धिदस्सनसुखताय सुविञ्ञेय्या होति. तत्थ यथा अनेकसतअनेकसहस्सभेदानिपि सुत्तन्तानि संकिलेसभागियादिपधाननयवसेन सोळसविधतं नातिवत्तन्ति, एवं अत्तज्झासयादिसुत्तनिक्खेपवसेन चतुब्बिधभावन्ति आह ‘‘चत्तारो हि सुत्तनिक्खेपा’’ति.

एत्थ च यथा अत्तज्झासयस्स अट्ठुप्पत्तिया च परज्झासयपुच्छाहि सद्धिं संसग्गभेदो सम्भवति ‘‘अत्तज्झासयो च परज्झासयो च, अत्तज्झासयो च पुच्छावसिको च, अट्ठुप्पत्तिको च परज्झासयो च, अट्ठुप्पत्तिको च पुच्छावसिको चा’’ति अज्झासयपुच्छानुसन्धिसब्भावतो, एवं यदिपि अट्ठुप्पत्तिया अत्तज्झासयेनपि संसग्गभेदो सम्भवति, अत्तज्झासयादीहि पन पुरतो ठितेहि अट्ठुप्पत्तिया संसग्गो नत्थीति नयिध निरवसेसो वित्थारनयो सम्भवतीति ‘‘चत्तारो सुत्तनिक्खेपा’’ति वुत्तं, तदन्तोगधत्ता वा सम्भवन्तानं सेसनिक्खेपानं मूलनिक्खेपवसेन चत्तारोव दस्सिता. तथादस्सनञ्चेत्थ अयं संसग्गभेदो गहेतब्बोति.

तत्रायं वचनत्थो – निक्खिपीयतीति निक्खेपो, सुत्तं एव निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो. अथ वा निक्खिपनं निक्खेपो, सुत्तस्स निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो, सुत्तदेसनाति अत्थो. अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो, सो अस्स अत्थि कारणभूतोति अत्तज्झासयो. अत्तनो अज्झासयो एतस्साति वा अत्तज्झासयो. परज्झासयेपि एसेव नयो. पुच्छाय वसो पुच्छावसो, सो एतस्स अत्थीति पुच्छावसिको. सुत्तदेसनावत्थुभूतस्स अत्थस्स उप्पत्ति अत्थुप्पत्ति, अत्थुप्पत्तियेव अट्ठुप्पत्ति त्थ-कारस्स ट्ठ-कारं कत्वा. सा एतस्स अत्थीति अट्ठुप्पत्तिको. अथ वा निक्खिपीयति सुत्तं एतेनाति सुत्तनिक्खेपो, अत्तज्झासयादि एव. एतस्मिं पन अत्तविकप्पे अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो. परेसं अज्झासयो परज्झासयो. पुच्छीयतीति पुच्छा, पुच्छितब्बो अत्थो. पुच्छनवसेन पवत्तं धम्मपटिग्गाहकानं वचनं पुच्छावसिकं, तदेव निक्खेप-सद्दापेक्खाय पुल्लिङ्गवसेन ‘‘पुच्छावसिको’’ति वुत्तं. तथा अट्ठुप्पत्ति एव अट्ठुप्पत्तिकोति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

अपिचेत्थ परेसं इन्द्रियपरिपाकादिकारणनिरपेक्खत्ता अत्तज्झासयस्स विसुं सुत्तनिक्खेपभावो युत्तो केवलं अत्तनो अज्झासयेनेव धम्मतन्तिठपनत्थं पवत्तितदेसनत्ता. परज्झासयपुच्छावसिकानं पन परेसं अज्झासयपुच्छानं देसनापवत्तिहेतुभूतानं उप्पत्तियं पवत्तितानं कथमट्ठुप्पत्तियं अनवरोधो, पुच्छावसिकअट्ठुप्पत्तिकानं वा परज्झासयानुरोधेन पवत्तिकानं कथं परज्झासये अनवरोधोति? न चोदेतब्बमेतं. परेसञ्हि अभिनीहारपरिपुच्छादिविनिमुत्तस्सेव सुत्तदेसनाकारणुप्पादस्स अट्ठुप्पत्तिभावेन गहितत्ता परज्झासयपुच्छावसिकानं विसुं गहणं. तथा हि ब्रह्मजाल (दी. नि. १.१) धम्मदायादसुत्तादीनं (म. नि. १.२९) वण्णावण्णआमिसुप्पादादिदेसनानिमित्तं ‘‘अट्ठुप्पत्ती’’ति वुच्चति. परेसं पुच्छं विना अज्झासयं एव निमित्तं कत्वा देसितो परज्झासयो, पुच्छावसेन देसितो पुच्छावसिकोति पाकटोयमत्थोति.

अत्तनो अज्झासयेनेव कथेसि धम्मतन्तिठपनत्थन्ति दट्ठब्बं. सम्मप्पधानसुत्तन्तहारकोति अनुपुब्बेन निक्खित्तानं संयुत्तके सम्मप्पधानपटिसंयुत्तानं सुत्तानं आवळि. तथा इद्धिपादहारकादयो.

विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा सद्धिन्द्रियादयो. अज्झासयन्ति अधिमुत्तिं. खन्तिन्ति दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिं. मनन्ति चित्तं. अभिनिहारन्ति पणिधानं. बुज्झनभावन्ति बुज्झनसभावं, पटिविज्झनाकारं वा.

उप्पन्ने माने निक्खित्तन्ति सम्बन्धो. इत्थिलिङ्गादीनि तीणि लिङ्गानि. नामादीनि चत्तारि पदानि. पठमादयो सत्त विभत्तियो. मुञ्चित्वा न किञ्चि कथेति सभावनिरुत्तिया तथेव पवत्तनतो. गण्ठिभूतं पदं. यथा हि रुक्खस्स गण्ठिट्ठानं दुब्बिनिब्बेधं दुत्तच्छितञ्च होति, एवमेवं यं पदं अत्थतो विवरितुं न सक्का, तं ‘‘गण्ठिपद’’न्ति वुच्चति. अनुपहच्चाति अनुद्धरित्वा.

येन येन सम्बन्धं गच्छति, तस्स तस्स अनवसेसतं दीपेतीति इमिना इमस्स सब्ब-सद्दस्स सप्पदेसतं दस्सेति. सब्ब-सद्दो हि सब्बसब्बं पदेससब्बं आयतनसब्बं सक्कायसब्बन्ति चतूसु विसयेसु दिट्ठप्पयोगो. तथा हेस ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथमागच्छन्ती’’तिआदीसु (महानि. १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.६) सब्बसब्बस्मिं आगतो. ‘‘सब्बेसं वो, सारिपुत्त, सुभासितं परियायेना’’तिआदीसु (म. नि. १.३४५) पदेससब्बस्मिं. ‘‘सब्बं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि…पे… चक्खुञ्चेव रूपा च…पे… मनो चेव धम्मा चा’’ति (सं. नि. ४.२३) एत्थ आयतनसब्बस्मिं. ‘‘सब्बं सब्बतो सञ्जानाती’’तिआदीसु (म. नि. १.५) सक्कायसब्बस्मिं. तत्थ सब्बसब्बस्मिं आगतो निप्पदेसो, इतरेसु तीसुपि आगतो सप्पदेसो, इध पन सक्कायसब्बस्मिं वेदितब्बो. तथा हि वक्खति ‘‘सक्कायपरियापन्ना पन तेभूमकधम्माव अनवसेसतो वेदितब्बा’’ति (म. नि. अट्ठ. १.१ सुत्तनिक्खेपवण्णना).

सच्चेसूति अरियसच्चेसु. एते चतुरो धम्माति इदानि वुच्चमाने सच्चादिके चत्तारो धम्मे सन्धाय वदति. तत्थ सच्चन्ति वचीसच्चं. ठितीति वीरियं, ‘‘धिती’’ति वा पाठो, सो एवत्थो. चागोति अलोभो. दिट्ठं सो अतिवत्ततीति यस्मिं एते सच्चादयो धम्मा उपलब्भन्ति, सो दिट्ठं अत्तनो अमित्तं अतिक्कमति, न तस्स हत्थतं गच्छति, अथ खो नं अभिभवति एवाति अत्थो. सभावे वत्तति असभावधम्मस्स कारणासम्भवतो. न हि निस्सभावा धम्मा केनचि निब्बत्तीयन्ति. अत्तनो लक्खणं धारेन्तीति यदिपि लक्खणविनिमुत्ता धम्मा नाम नत्थि, तथापि यथा दिट्ठितण्हापरिकप्पिताकारमत्ता अत्तसुभसुखसस्सतादयो, पकतियादयो, दब्बादयो, जीवादयो, कायादयो लोकवोहारमत्तसिद्धा गगणकुसुमादयोव सच्चिकट्ठपरमत्थतो न उपलब्भन्ति, न एवमेते, एते पन सच्चिकट्ठपरमत्थभूता उपलब्भन्ति, ततो एव सत्तादिविसेसविरहतो धम्ममत्ता सभाववन्तोति दस्सनत्थं ‘‘अत्तनो लक्खणं धारेन्ती’’ति वुत्तं. भवति हि भेदाभावेपि सुखावबोधनत्थं उपचारमत्तसिद्धेन भेदेन निद्देसो यथा ‘‘सिलापुत्तकस्स सरीर’’न्ति. धारीयन्ति वा यथासभावतो अवधारीयन्ति ञायन्तीति धम्मा, कक्खळफुसनादयो.

असाधारणहेतुम्हीति असाधारणकारणे, सक्कायधम्मेसु तस्स तस्स आवेणिकपच्चयेति अत्थो. किं पन तन्ति? तण्हामानदिट्ठियो, अविज्जादयोपि वा. यथेव हि पथवीआदीसु मञ्ञनावत्थूसु उप्पज्जमाना तण्हादयो मञ्ञना तेसं पवत्तिया मूलकारणं, एवं अविज्जादयोपि. तथा हि ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’तिआदिना ‘‘अपरिञ्ञातं तस्साति वदामी’’ति (म. नि. १.२) ‘‘नन्दी दुक्खस्स मूल’’न्ति (म. नि. १.१३) च अन्वयतो, ‘‘खया रागस्स…पे… वीतमोहत्ता’’ति ब्यतिरेकतो च तेसं मूलकारणभावो विभावितो.

परियायेति देसेतब्बमत्थं अवगमेति बोधयतीति परियायो, देसना. परियायति अत्तनो फलं परिग्गहेत्वा वत्तति तस्स वा कारणभावं गच्छतीति परियायो, कारणं. परियायति अपरापरं परिवत्ततीति परियायो, वारो. एवं परियायसद्दस्स देसनाकारणवारेसु पवत्ति वेदितब्बा. यथारुतवसेन अग्गहेत्वा निद्धारेत्वा गहेतब्बत्थं नेय्यत्थं. तेभूमका धम्माव अनवसेसतो वेदितब्बा मञ्ञनावत्थुभूतानं सब्बेसं पथवीआदिधम्मानं अधिप्पेतत्ता.

कारणदेसनन्ति कारणञापनं देसनं. तं अत्थन्ति तं सब्बधम्मानं मूलकारणसङ्खातं, कारणदेसनासङ्खातं वा अत्थं. तेनेवाह ‘‘तं कारणं तं देसन’’न्ति. एकत्थमेतन्ति एतं पदद्वयं एकत्थं. साधु-सद्दो एव हि क-कारेन वड्ढेत्वा ‘‘साधुक’’न्ति वुत्तो. तेनेव हि साधुसद्दस्स अत्थं वदन्तेन अत्थुद्धारवसेन साधुकसद्दो उदाहटो. धम्मरुचीति पुञ्ञकामो. पञ्ञाणवाति पञ्ञवा. अद्दुब्भोति अदूसको, अनुपघातकोति अत्थो. इधापीति इमस्मिं मूलपरियायसुत्तेपि. अयन्ति साधुकसद्दो. एत्थेव दळ्हीकम्मेति सक्कच्चकिरियायं. आणत्तियन्ति आणापने. ‘‘सुणाथ साधुकं मनसि करोथा’’ति हि वुत्ते साधुकसद्देन सवनमनसिकारानं सक्कच्चकिरिया विय तदाणापनम्पि वुत्तं होति. आयाचनत्थता विय चस्स आणापनत्थता वेदितब्बा.

इदानेत्थ एवं योजना वेदितब्बाति सम्बन्धो. सोतिन्द्रियविक्खेपवारणं सवने नियोजनवसेन किरियन्तरपटिसेधनभावतो, सोतं ओदहथाति अत्थो. मनिन्द्रियविक्खेपनिवारणं अञ्ञचिन्तापटिसेधनतो. पुरिमन्ति ‘‘सुणाथा’’ति पदं. एत्थाति सुणाथ, मनसि करोथा’’ति पदद्वये, एतस्मिं वा अधिकारे. ब्यञ्जनविपल्लासग्गाहवारणं सोतद्वारे विक्खेपपटिबाहकत्ता. न हि याथावतो सुणन्तस्स सद्दतो विपल्लासग्गाहो होति. अत्थविपल्लासग्गाहवारणं मनिन्द्रियविक्खेपपटिबाहकत्ता. न हि सक्कच्चं धम्मं उपधारेन्तस्स अत्थतो विपल्लासग्गाहो होति. धम्मस्सवने नियोजेति सुणाथाति विदहनतो. धारणूपपरिक्खासूति उपपरिक्खग्गहणेन तुलनतीरणादिके दिट्ठिया च सुप्पटिवेधं सङ्गण्हाति.

सब्यञ्जनोति एत्थ यथाधिप्पेतमत्थं ब्यञ्जयतीति ब्यञ्जनं, सभावनिरुत्ति. सह ब्यञ्जनेनाति सब्यञ्जनो, ब्यञ्जनसम्पन्नोति अत्थो. अरणीयतो उपगन्धब्बतो अनुट्ठातब्बतो अत्थो, चतुपारिसुद्धिसीलादिको. सह अत्थेनाति सात्थो, अत्थसम्पन्नोति अत्थो. धम्मगम्भीरोतिआदीसु धम्मो नाम तन्ति. देसना नाम तस्सा मनसा ववत्थापिताय तन्तिया देसना. अत्थो नाम तन्तिया अत्थो. पटिवेधो नाम तन्तिया तन्तिअत्थस्स च यथाभूतावबोधो. यस्मा चेते धम्मदेसनाअत्थपटिवेधा ससादीहि विय महासमुद्दो मन्दबुद्धीहि दुक्खोगाळ्हा अलब्भनेय्यपतिट्ठा च, तस्मा गम्भीरा. तेन वुत्तं ‘‘यस्मा अयं धम्मो…पे… साधुकं मनसि करोथा’’ति. एत्थ च पटिवेधस्स दुक्करभावतो धम्मत्थानं देसनाञाणस्स दुक्करभावतो देसनाय दुक्खोगाहता, पटिवेधस्स पन उप्पादेतुं असक्कुणेय्यत्ता तब्बिसयञाणुप्पत्तिया च दुक्करभावतो दुक्खोगाहता वेदितब्बा.

देसनं नाम उद्दिसनं. तस्स निद्दिसनं भासनन्ति इधाधिप्पेतन्ति आह ‘‘वित्थारतोपि नं भासिस्सामीति वुत्तं होती’’ति. परिब्यत्तं कथनं वा भासनं. साळिकायिव निग्घोसोति साळिकाय आलापो विय मधुरो कण्णसुखो पेमनीयो. पटिभानन्ति सद्दो. उदीरयीति उच्चारीयति, वुच्चति वा.

एवं वुत्ते उस्साहजाताति एवं ‘‘सुणाथ साधुकं मनसि करोथ भासिस्सामी’’ति वुत्ते न किर सत्था सङ्खेपेनेव देसेस्सति, वित्थारेनपि भासिस्सतीति सञ्जातुस्साहा हट्ठतुट्ठा हुत्वा. इधाति इमिना वुच्चमानअधिकरणं तस्स पुग्गलस्स उप्पत्तिट्ठानभूतं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘देसापदेसे निपातो’’ति. लोकन्ति ओकासलोकं. इध तथागतो लोकेति हि जातिखेत्तं, तत्थापि अयं चक्कवाळो अधिप्पेतो. समणोति सोतापन्नो. दुतियो समणोति सकदागामी. वुत्तञ्हेतं ‘‘कतमो च, भिक्खवे, समणो? इध, भिक्खवे, भिक्खु तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होती’’ति (अ. नि. ४.२४१) ‘‘कतमो च, भिक्खवे, दुतियो समणो? इध, भिक्खवे, भिक्खु तिण्णं संयोजनानं परिक्खया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामी होती’’ति च (अ. नि. ४.२४१). इधेव तिट्ठमानस्साति इमिस्सा एव इन्दसालगुहायं तिट्ठमानस्स.

२. अस्सुतवाति एत्थ (अ. नि. टी. १.१.५१) सुतन्ति सोतद्वारानुसारेन उपधारितं, उपधारणं वा, सुतं अस्सत्थीति सुतवा. वा-सद्दस्स हि अत्थो अत्थितामत्तादिवसेन अनेकविधो. तथा हि ‘‘अन्तवा अयं लोको परिवटुमो’’तिआदीसु (दी. नि. १.५४; पटि. म. १.१४०) अत्थितामत्तं अत्थो. ‘‘धनवा भोगवा, लाभी अन्नस्सा’’ति च आदीसु बहुभावो. ‘‘रोगवा होति रोगाभिभूतो’’तिआदीसु कायाबाधो. ‘‘कुट्ठी कुट्ठचीवरेना’’तिआदीसु निन्दा, ‘‘इस्सुकी मच्छरी सठो मायाविनो केटुभिनो’’तिआदीसु अभिण्हयोगो. ‘‘दण्डी छत्ती अलम्बरी’’तिआदीसु (विसुद्धि. १.१४२) संसग्गो. ‘‘पण्डितो वापि तेन सो’’तिआदीसु (ध. प. ६३) उपमानं, सदिसभावोति अत्थो. ‘‘तं वापि धीरा मुनिं वेदयन्ती’’तिआदीसु (सु. नि. २१३) समुच्चयो. ‘‘के वा इमे कस्स वा’’तिआदीसु (पारा. २९६) संसयो. ‘‘अयं वा इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बबालो सब्बमूळ्हो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१८१) विभावनो. ‘‘न वायं कुमारो मत्तमञ्ञासी’’तिआदीसु (सं. नि. २.१५४) पदपूरणं. ‘‘ये हि केचि, भिक्खवे, समणा वा ब्राह्मणा वा’’तिआदीसु (म. नि. १.१७०) विकप्पो. ‘‘सक्यपुत्तस्स सिरीमतो (दी. नि. ३.२७७), सीलवतो सीलसम्पत्तिया कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (दी. नि. २.१५०; ३.३१६; अ. नि. ५.२१३; महाव. २८५) च आदीसु पसंसा. ‘‘पञ्ञवा होति उदयत्थगामिनिया पञ्ञाय समन्नागतो अरियाय निब्बेधिकाय सम्मा दुक्खक्खयगामिनिया’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३१७, ३५५) अतिसयो. इधापि अतिसयो, पसंसा वा अत्थो, तस्मा यस्स पसंसितं, अतिसयेन वा सुतं अत्थि, सो सुतवाति संकिलेसविद्धंसनसमत्थं परियत्तिधम्मस्सवनं, तं सुत्वा तथत्ताय पटिपत्ति च ‘‘सुतवा’’ति इमिना सद्देन पकासिता. अथ वा सोतब्बयुत्तं सुत्वा कत्तब्बनिप्फत्तिवसेन सुणीति सुतवा, तप्पटिक्खेपेन न सुतवाति अस्सुतवा.

अयञ्हि अ-कारो ‘‘अहेतुका धम्मा (ध. स. २.दुकमातिका), अभिक्खुको आवासो’’तिआदीसु (पाचि. १०४६, १०४७) तंसहयोगनिवत्तियं इच्छितो. ‘‘अपच्चया धम्मा’’ति (ध. स. ७.दुकमातिका) तंसम्बन्धीभावनिवत्तियं. पच्चयुप्पन्नञ्हि पच्चयसम्बन्धीति अप्पच्चयुप्पन्नत्ता अतंसम्बन्धिता एत्थ जोतिता. ‘‘अनिदस्सना धम्मा’’ति (ध. स. ९.दुकमातिका) तंसभावनिवत्तियं. निदस्सनञ्हि दट्ठब्बता. अथ वा पस्सतीति निदस्सनं, चक्खुविञ्ञाणं, तग्गहेतब्बभावनिवत्तियं यथा ‘‘अनासवा धम्मा’’ति (ध. स. १५.दुकमातिका), ‘‘अप्पटिघा धम्मा (ध. स. १०.दुकमातिका), अनारम्मणा धम्मा’’ति (ध. स. ५५.दुकमातिका) तंकिच्चनिवत्तियं, ‘‘अरूपिनो धम्मा (ध. स. ११.दुकमातिका) अचेतसिका धम्मा’’ति (ध. स. ५७.दुकमातिका) तब्भावनिवत्तियं. तदञ्ञथा हि एत्थ पकासिता. ‘‘अमनुस्सो’’ति तब्भावमत्तनिवत्तियं. मनुस्समत्तं नत्थि, अञ्ञं समानन्ति. सदिसता हि एत्थ सूचिता. ‘‘अस्समणो समणपटिञ्ञो, अनरियो’’ति (अ. नि. ३.१३) च तंसम्भावनीयगुणनिवत्तियं. गरहा हि इध ञायति. ‘‘कच्चि भोतो अनामयं, अनुदरा कञ्ञा’’ति (जा. २.२०.१२९) तदनप्पभावनिवत्तियं, ‘‘अनुप्पन्ना धम्मा’’ति (ध. स. १७.तिकमातिका) तंसदिसभावनिवत्तियं. अतीतानञ्हि उप्पन्नपुब्बत्ता उप्पादिधम्मानञ्च पच्चयेकदेसनिप्फत्तिया आरद्धुप्पादिभावतो कालविमुत्तस्स च विज्जमानत्ता उप्पन्नानुकूलता पगेव पच्चुप्पन्नानन्ति तब्बिदूरताव एत्थ विञ्ञायति ‘‘असेक्खा धम्मा’’ति (ध. स. ११.तिकमातिका) तदपरियोसाननिवत्तियं. तन्निट्ठानञ्हि एत्थ पकासितन्ति. एवमनेकेसं अत्थानं जोतको. इध पन ‘‘अरूपिनो धम्मा अचेतसिका धम्मा’’तिआदीसु विय तब्भावनिवत्तियं दट्ठब्बो, अञ्ञत्थेति अत्थो. एतेनस्स सुतादिञाणविरहतं दस्सेति. तेन वुत्तं ‘‘आगमाधिगमाभावा ञेय्यो अस्सुतवा इती’’ति.

इदानि तस्स अत्थं विवरन्तो यस्मा खन्धधात्वादिकोसल्लेनपि मञ्ञनापटिसेधनसमत्थं बाहुसच्चं होति. यथाह ‘‘कित्तावता नु खो, भन्ते, बहुस्सुतो होति? यतो खो भिक्खु खन्धकुसलो होति धातु, आयतन, पटिच्चसमुप्पादकुसलो होति, एत्तावता खो भिक्खु बहुस्सुतो होती’’ति, तस्मा ‘‘यस्स हि खन्धधातुआयतनसच्चपच्चयाकारसतिपट्ठानादीसूतिआदि वुत्तं. तत्थ वाचुग्गतकरणं उग्गहो. अत्थपरिपुच्छनं परिपुच्छा. कुसलेहि सह चोदनापरिहरणवसेन विनिच्छयकरणं विनिच्छयो. मग्गफलनिब्बानानि अधिगमो.

बहूनं (ध. स. मूलटी. १००७) नानप्पकारानं किलेससक्कायदिट्ठीनं अविहतत्ता ता जनेन्ति, ताहि वा जनिताति पुथुज्जना. अविघातमेव वा जन-सद्दो वदति. पुथु सत्थारानं मुखमुल्लोकिकाति एत्थ पुथु जना सत्थुपटिञ्ञा एतेसन्ति पुथुज्जनाति वचनत्थो. पुथु सब्बगतीहि अवुट्ठिताति एत्थ जनेतब्बा, जायन्ति वा एत्थ सत्ताति जना, नानागतियो, ता पुथू एतेसन्ति पुथुज्जना. इतो परे जायन्ति एतेहीति जना, अभिसङ्खारादयो, ते एतेसं पुथू विज्जन्तीति पुथुज्जना. अभिसङ्खरणादिअत्थो एव वा जन-सद्दो दट्ठब्बो. ओघा कामोघादयो. रागग्गिआदयो सन्तापा. ते एव, सब्बेपि वा किलेसा परिळाहा. पुथु पञ्चसु कामगुणेसु रत्ताति एत्थ जायतीति जनो, रागो गेधोति एवमादिको, पुथु जनो एतेसन्ति पुथुज्जना. पुथूसु वा जना जाता रत्ताति एवं रागादिअत्थो एव वा जनसद्दो दट्ठब्बो. रत्ताति वत्थं विय रङ्गजातेन चित्तस्स विपरिणामकरेन छन्दरागेन रत्ता सारत्ता. गिद्धाति अभिकङ्खनसभावेन अभिज्झानेन गिद्धा गेधं आपन्ना. गधिताति गन्थिता विय दुम्मोचनीयभावेन तत्थ पटिबद्धा. मुच्छिताति किलेसवसेन विसञ्ञीभूता विय अनञ्ञकिच्चा मुच्छं मोहमापन्ना. अज्झोसन्नाति अनञ्ञसाधारणे विय कत्वा गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा ठिता. लग्गाति वङ्कदण्डके विय आसत्ता महापलिपे वा याव नासिकग्गा पलिपन्नपुरिसो विय उद्धरितुं असक्कुणेय्यभावेन निमुग्गा, लगिताति मक्कटालेपे आलग्गभावेन पच्चुड्डितो विय मक्कटो पञ्चन्नं इन्द्रियानं वसेन आलग्गिता. पलिबुद्धाति बद्धा, उपद्दुता वा. आवुटाति आवुनिता, निवुताति निवारिता. ओवुताति पलिगुण्ठिता, परियोनद्धा वा. पिहिताति पिदहिता, पटिच्छन्नाति पटिच्छादिता. पटिकुज्जिताति हेट्ठामुखजाता. पुथूनं वा गणनपथमतीतानन्तिआदिना पुथु जनो पुथुज्जनोति दस्सेति.

‘‘अस्सुतवा’’ति एतेन अविज्जन्धता वुत्ताति आह ‘‘अन्धपुथुज्जनो वुत्तो होती’’ति. आरकत्ता (सं. नि. टी. २.३.१) किलेसेहि मग्गेन समुच्छिन्नत्ता. अनयेति अवड्ढियं, अनत्थेति अत्थो. अनये वा अनुपाये. नइरियनतो अवत्तनतो. अयेति वड्ढियं, अत्थे, उपाये वा. अरणीयतोति पयिरुपासितब्बतो. निरुत्तिनयेन पदसिद्धि वेदितब्बा पुरिमेसु अत्थविकप्पेसु. पच्छिमे पन सद्दसत्थवसेनपि. यदिपि अरिय-सद्दो ‘‘ये हि वो अरिया परिसुद्धकायकम्मन्ता’’तिआदीसु (म. नि. १.३५) विसुद्धासयपयोगेसु पुथुज्जनेसुपि वत्तति. इध पन अरियमग्गाधिगमेन सब्बलोकुत्तरभावेन च अरियभावो अधिप्पेतोति दस्सेन्तो आह ‘‘बुद्धा’’तिआदि. तत्थ ‘‘पच्चेकबुद्धा तथागतसावका च सप्पुरिसा’’ति इदं अरिया सप्पुरिसाति इध वुत्तपदानं अत्थं असङ्करतो दस्सेतुं वुत्तं. यस्मा पन निप्परियायतो अरियसप्पुरिसभावा अभिन्नसभावा. तस्मा ‘‘सब्बेव वा’’तिआदि वुत्तं.

एत्तावता हि बुद्धसावको वुत्तो. तस्स हि एकन्तेन कल्याणमित्तो इच्छितब्बो परतोघोसमन्तरेन पठममग्गस्स अनुप्पज्जनतो. विसेसतो चस्स भगवाव कल्याणमित्तो अधिप्पेतो. वुत्तञ्हेतं ‘‘ममञ्हि, आनन्द, कल्याणमित्तं आगम्म जातिधम्मा सत्ता जातिया परिमुच्चन्ती’’तिआदि (सं. नि. ५.२). सो एव च अवेच्चपसादाधिगमेन दळ्हभत्ति नाम. वुत्तम्पि चेतं ‘‘यं मया सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तं मम सावका जीवितहेतुपि नातिक्कमन्ती’’ति (उदा. ४५). कतञ्ञुतादीहि पच्चेकबुद्धा बुद्धाति एत्थ कतं जानातीति कतञ्ञू. कतं विदितं पाकटं करोतीति कतवेदी. अनेकेसुपि हि कप्पसतसहस्सेसु कतं उपकारं जानन्ति पच्चेकबुद्धा पाकटञ्च करोन्ति सतिजननआमिसपटिग्गहणादिना, तथा संसारदुक्खदुक्खितस्स सक्कच्चं करोन्ति किच्चं, यं अत्तना कातुं सक्का. सम्मासम्बुद्धो पन कप्पानं असङ्ख्येय्यसहस्सेसुपि कतं उपकारं मग्गफलानं उपनिस्सयञ्च जानाति, पाकटञ्च करोति, सीहो विय च एवं सब्बत्थ सक्कच्चमेव धम्मदेसनं करोन्तो बुद्धकिच्चं करोति. याय पटिपत्तिया दिट्ठा नाम होन्ति, तस्सा अप्पटिपज्जनभावो, तत्थ च आदराभावो अरियानं अदस्सनसीलता च, न च दस्सने साधुकारिता च वेदितब्बा. चक्खुना अदस्सावीति एत्त चक्खु नाम न मंसचक्खु एव, अथ खो दिब्बचक्खुपीति आह ‘‘दिब्बचक्खुना वा’’ति. अरियभावोति येहि योगतो ‘‘अरिया’’ति वुच्चन्ति. ते मग्गफलधम्मा दट्ठब्बा.

तत्राति ञाणदस्सनस्सेव दस्सनभावे. वत्थूति अधिप्पेतत्थञापनकारणं. एवं वुत्तेपीति एवं अञ्ञापदेसेन अत्तूपनायिकं कत्वा वुत्तेपि. धम्मन्ति लोकुत्तरधम्मं, चतुसच्चधम्मं वा. अरियकरधम्मा अनिच्चानुपस्सनादयो विपस्सियमाना अनिच्चादयो, चत्तारि वा अरियसच्चानि.

अविनीतोति न विनीतो, अधिसीलसिक्खादिवसेन न सिक्खितो. येसं संवरविनयादीनं अभावेन अयं अविनीतोति वुच्चति, ते ताव दस्सेतुं ‘‘दुविधो विनयो नामा’’तिआदिमाह. तत्थ सीलसंवरोति पातिमोक्खसंवरो वेदितब्बो, सो च अत्थतो कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो. सतिसंवरोति इन्द्रियरक्खा, सा च तथापवत्ता सति एव. ञाणसंवरोति ‘‘सोतानं संवरं ब्रूमी’’ति (सु. नि. १०४०) वत्वा ‘‘पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति वचनतो सोतसङ्खातानं तण्हादिट्ठिदुच्चरितअविज्जाअवसिट्ठकिलेसानं संवरो पिदहनं समुच्छेदञाणन्ति वेदितब्बं. खन्तिसंवरोति अधिवासना, सा च तथापवत्ता खन्धा, अदोसो वा. पञ्ञाति एके, तं अट्ठकथाय विरुज्झति. वीरियसंवरो कामवितक्कादीनं विनोदनवसेन पवत्तं वीरियमेव. तेन तेन गुणङ्गेन तस्स तस्स अगुणङ्गस्स पहानं तदङ्गपहानं. विक्खम्भनेन पहानं विक्खम्भनपहानं. सेसपदत्थयेपि एसेव नयो.

इमिना पातिमोक्खसंवरेनातिआदि सीलसंवरादीनं विवरणं. तत्थ समुपेतोति एत्थ इति-सद्दो आदिसत्थो. तेन ‘‘सहगतो समुपगतो’’तिआदिना विभङ्गे (विभ. ५११) आगतं संवरविभङ्गं दस्सेति. एस नयो सेसेसुपि. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं अनन्तरसुत्ते आवि भविस्सति.

कायदुच्चरितादीनन्ति दुस्सील्यसङ्खातानं कायवचीदुच्चरितादीनं मुट्ठस्सच्चसङ्खातस्स पमादस्स अभिज्झादीनं वा अक्खन्तिअञ्ञाणकोसज्जानञ्च. संवरणतोति पिदहनतो थकनतो. विनयनतोति कायवाचाचित्तानं विरूपप्पवत्तिया विनयनतो अपनयनतो, कायदुच्चरितादीनं वा विनयनतो, कायादीनं वा जिम्हप्पवत्तिं विच्छिन्दित्वा उजुकं नयनतोति अत्थो. पच्चयसमवाये उप्पज्जनारहानं कायदुच्चरितादीनं तथा तथा अनुप्पादनमेव संवरणं विनयनञ्च वेदितब्बं.

यं पहानन्ति सम्बन्धो. ‘‘नामरूपपरिच्छेदादीसु विपस्सनाञाणेसू’’ति कस्मा वुत्तं, ननु नामरूपपरिच्छेदपच्चयपरिग्गहकङ्खावितरणानि न विपस्सनाञाणानि सम्मसनाकारेन अप्पवत्तनतो? सच्चमेतं. विपस्सनाञाणस्स पन अधिट्ठानभावतो एवं वुत्तं. ‘‘नामरूपमत्तमिदं, नत्थि एत्थ अत्ता वा अत्तनियं वा’’ति एवं पवत्तञाणं नामरूपववत्थानं. सति विज्जमाने खन्धपञ्चकसङ्खाते काये, सयं वा सती तस्मिं काये दिट्ठीति सक्कायदिट्ठि. ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति (सं. नि. ३.८१; ४.३४५) एवं पवत्ता मिच्छादिट्ठि. तस्सेव रूपारूपस्स कम्माविज्जादिपच्चयपरिग्गण्हनञाणं पच्चयपरिग्गहो. ‘‘नत्थि हेतु नत्थि पच्चयो सत्तानं संकिलेसाया’’ति (दी. नि. १.१६८) आदिनयप्पवत्ता अहेतुकदिट्ठि. ‘‘इस्सरपुरिसपजापतिपकतिअणुकालादीहि लोको पवत्तति निवत्तति चा’’ति पवत्ता विसमहेतुदिट्ठि. तस्सेवाति पच्चयपरिग्गहस्सेव. कङ्खावितरणेनाति यथा एतरहि नामरूपस्स कम्मादिपच्चयतो उप्पत्ति, एवं अतीतानागतेसुपीति तीसुपि कालेसु विचिकिच्छापनयनञाणेन. कथंकथीभावस्साति ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्ति (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) आदिनयप्पवत्ताय संसयप्पवत्तिया. कलापसम्मसनेनाति ‘‘यं किञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्न’’न्तिआदिना (म. नि. १.३६१; २.११३; ३.८६, ८९) खन्धपञ्चकं एकादससु ओकासेसु पक्खिपित्वा सम्मसनवसेन पवत्तेन नयविपस्सनाञाणेन. अहं ममाति गाहस्साति अत्तत्तनियगहणस्स. मग्गामग्गववत्थानेनाति मग्गामग्गञाणविसुद्धिया. अमग्गे मग्गसञ्ञायाति ओभासादिके अमग्गे ‘‘मग्गो’’ति उप्पन्नसञ्ञाय.

यस्मा सम्मदेव सङ्खारानं उदयं पस्सन्तो ‘‘एवमेव सङ्खारा अनुरूपकारणतो उप्पज्जन्ति, न पन उच्छिज्जन्ती’’ति गण्हाति, तस्मा वुत्तं ‘‘उदयदस्सनेन उच्छेददिट्ठिया’’ति. यस्मा पन सङ्खारानं वयं पस्सन्तो ‘‘यदिपिमे सङ्खारा अविच्छिन्ना वत्तन्ति, उप्पन्नुप्पन्ना पन अप्पटिसन्धिका निरुज्झन्ते वा’’ति पस्सति, तस्सेवं पस्सतो कुतो सस्सतग्गाहो, तस्मा वुत्तं ‘‘वयदस्सनेन सस्सतदिट्ठिया’’ति. भयदस्सनेनाति भयतुपट्ठानञाणेन. सभयेति सब्बभयानं आकरभावतो सकलदुक्खवूपसमसङ्खातस्स परमस्सासस्स पटिपक्खभावतो च सभये खन्धपञ्चके. अभयसञ्ञायाति ‘‘अभयं खेम’’न्ति उप्पन्नसञ्ञाय. अस्सादसञ्ञा नाम पञ्चुपादानक्खन्धेसु अस्सादवसेन पवत्तसञ्ञा, या ‘‘आलयाभिनिवेसो’’तिपि वुच्चति. अभिरतिसञ्ञा तत्थेव अभिरतिवसेन पवत्तसञ्ञा, या ‘‘नन्दी’’तिपि वुच्चति. अमुच्चितुकम्यता आदानं. अनुपेक्खा सङ्खारेहि अनिब्बिन्दनं, सालयताति अत्थो. धम्मट्ठितियं पटिच्चसमुप्पादे पटिलोमभावो सस्सतुच्छेदग्गाहो, पच्चयाकारपटिच्छादकमोहो वा, निब्बाने पटिलोमभावो सङ्खारेसु रति, निब्बानपटिच्छादकमोहो वा. सङ्खारनिमित्तग्गाहोति यादिसस्स किलेसस्स अप्पहीनत्ता विपस्सना सङ्खारनिमित्तं न मुञ्चति, सो किलेसो, यो ‘‘संयोगाभिनिवेसो’’तिपि वुच्चति. सङ्खारनिमित्तग्गहणस्स अतिक्कमनमेव वा पहानं.

पवत्ति एव पवत्तिभावो, परियुट्ठानन्ति अत्थो. नीवरणादिधम्मानन्ति एत्थ आदि-सद्देन नीवरणपक्खिया किलेसा वितक्कविचारादयो च गय्हन्ति.

चतुन्नं अरियमग्गानं भावितत्ता अच्चन्तं अप्पवत्तिभावेन यं पहानन्ति सम्बन्धो. केन पहानन्ति? अरियमग्गेहेवाति विञ्ञायमानोयमत्थो तेसं भावितत्ता अप्पवत्तिवचनतो. समुदयपक्खिकस्साति एत्थ चत्तारोपि मग्गा चतुसच्चाभिसमयाति कत्वा तेहि पहातब्बेन तेन तेन समुदयेन सह पहातब्बत्ता समुदयसभागत्ता, सच्चविभङ्गे च सब्बकिलेसानं समुदयभावस्स वुत्तत्ता ‘‘समुदयपक्खिका’’ति दिट्ठिआदयो वुच्चन्ति. पटिप्पस्सद्धत्तं वुपसन्तता. सङ्खतनिस्सटता सङ्खारसभावाभावो. पहीनसब्बसङ्खतन्ति विरहितसब्बसङ्खतं, विसङ्खारन्ति अत्थो. पहानञ्च तं विनयो चाति पहानविनयो पुरिमेन अत्थेन, दुतियेन पन पहीयतीति पहानं, तस्स विनयोति योजेतब्बं.

भिन्नसंवरत्ताति नट्ठसंवरत्ता, संवराभावतोति अत्थो. तेन असमादिन्नसंवरोपि सङ्गहितो होति. समादानेन हि सम्पादेतब्बो संवरो तदभावे न होतीति. एवञ्हि लोके वत्तारो होन्ति ‘‘महा वत नो भोगो, सो नट्ठो तथा अकतत्ता’’ति. अरियेति अरियो. पच्चत्तवचनञ्हेतं. एसेसेति एसो सो एव, अत्थतो अनञ्ञोति अत्थो. तज्जातेति अत्थतो तंसभावो, सप्पुरिसो अरियसभावो, अरियो च सप्पुरिससभावोति अत्थो.

तं अत्थन्ति ‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एवं वुत्तमत्थं. कस्मा पनेत्थ पुग्गलाधिट्ठाना देसना कताति? यदेत्थ वत्तब्बं, तं ‘‘यस्मा पुथुज्जनो अपरिञ्ञातवत्थुको’’तिआदिना (म. नि. अट्ठ. १.२) सयमेव वक्खति. धम्मो अधिट्ठानं एतिस्साति धम्माधिट्ठाना, सभावधम्मे निस्साय पवत्तितदेसना. धम्मवसेनेव पवत्ता पठमा, पुग्गलवसेन उट्ठहित्वा पुग्गलवसेनेव गता ततिया, इतरा धम्मपुग्गलानं वोमिस्सकवसेन. कस्मा पन भगवा एवं विभागेन धम्मं देसेतीति? वेनेय्यज्झासयेन देसनाविलासेन च. ये हि वेनेय्या धम्माधिट्ठानाय धम्मदेसनाय सुखेन अत्थं पटिविज्झन्ति, तेसं तथा धम्मं देसेति. एस नयो सब्बत्थ. यस्सा च धम्मधातुया सुप्पटिविद्धत्ता देसनाविलासप्पत्तो होति, सायं सुप्पटिविद्धा, तस्मा देसनाविलासप्पत्तो धम्मिस्सरो धम्मराजा यथा यथा इच्छति, तथा तथा धम्मं देसेतीति एवं इमिना वेनेय्यज्झासयेन देसनाविलासेन च एवं विभागेन धम्मं देसेतीति वेदितब्बो.

छधातुरोति पथविधातु आपो-तेजो-वायो-आकासधातु विञ्ञाणधातूति इमेसं छन्नं धातूनं वसेन छधातुरो. ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा सोमनस्सट्ठानियं रूपं उपविचरती’’तिआदिना (दी. नि. ३.३२४) वुत्तानं छन्नं सोमनस्सूपविचारानं, छन्नं दोमनस्सउपेक्खूपविचारानञ्च वसेन अट्ठारसमनोपविचारो. सच्चाधिट्ठानादिवसेन चतुराधिट्ठानो. पञ्ञाचक्खुना दिट्ठधम्मिकस्स सम्परायिकस्स च अत्थस्स अदस्सनतो अन्धो, दिट्ठधम्मिकस्सेव दस्सनतो एकचक्खु, द्विन्नम्पि दस्सनतो द्विचक्खु, वेदितब्बो.

स्वायं निद्दिसीति सम्बन्धो. स्वायन्ति च सो अयं, यथावुत्तदेसनाविभागकुसलो भगवाति अत्थो. अपरिञ्ञातवत्थुकोति तीहि परिञ्ञाहि अपरिञ्ञातक्खन्धो. खन्धा हि परिञ्ञातवत्थु. अपरिञ्ञामूलिकाति परिजाननाभावनिमित्ता तस्मिं सति भावतो. परिञ्ञानञ्हि अविज्जादयो किलेसा पटिपक्खा तम्मूलिका च सब्बमञ्ञनाति. अरियानं अदस्सावीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. तेन ‘‘अरियधम्मस्स अकोविदो’’तिआदिकं पुथुजनस्स विसेसनभावेन पवत्तं पाळिसेसं गण्हाति पुथुज्जननिद्देसभावतो. तेनाह ‘‘एवं पुथुज्जनं निद्दिसी’’ति.

सुत्तनिक्खेपवण्णना निट्ठिता.

पथवीवारवण्णना

तस्साति पुथुज्जनस्स. वसति एत्थ आरम्मणकरणवसेनाति आरम्मणम्पि वत्थूति वुच्चति पवत्तिट्ठानभावतोति आह ‘‘पथवीआदीसु वत्थूसू’’ति. सक्कायधम्मानम्पि आरम्मणादिना सतिपि मञ्ञनाहेतुभावे मञ्ञनाहेतुकत्तेनेव तेसं निब्बत्तितोति वुत्तं ‘‘सब्बसक्कायधम्मजनितं मञ्ञन’’न्ति. एत्थ च पथवीधातु सेसधातूनं ससम्भारासम्भारभावा सतिपि पमाणतो समभावे सामत्थियतो अधिकानधिकभावेन वेदितब्बा. सम्भारन्तीति सम्भारा, परिवारा. तंतंकलापेहि लक्खणपथविया सेसधम्मा यथारहं पच्चयभावेन परिवारभावेन च पवत्तन्ति. तेनाह ‘‘सा हि वण्णादीहि सम्भारेहि सद्धिं पथवीति ससम्भारपथवी’’ति. पथवितोति एत्थ पुथुलट्ठेन पुथुवी, पुथुवी एव पथवी. सा हि सतिपि परिच्छिन्नवुत्तियं सब्बेसं सकलापभावानं आधारभावेन पवत्तमाना पुथुला पत्थटा वित्थिण्णाति वत्तब्बतं अरहति, न पन तं अनुपविसित्वा पवत्तमाना आपादयो. ससम्भारपथविया पन पुथुलभावे वत्तब्बमेव नत्थि. आरम्मणपथवियं वड्ढनफरणट्ठेहि पुथुलट्ठो, इतरस्मिं रुळ्हियाव दट्ठब्बो. आरम्मणपथवीति झानस्स आरम्मणभूतं पथवीसङ्खातं पटिभागनिमित्तं. तेनाह ‘‘निमित्तपथवीतिपि वुच्चती’’ति. आगमनवसेनाति पथवीकसिणभावनागमनवसेन. तथा हि वुत्तं ‘‘आपो च देवा पथवी, तेजो वायो तदागमु’’न्ति (दी. नि. २.३४०).

सब्बापीति चतुब्बिधा पथवीपि. अनुस्सवादिमत्तलद्धा मञ्ञना वत्थु होतियेव. तथा हि ‘‘कक्खळं खरिगत’’न्तिआदिना (विभ. १७३) लक्खणपथवीपि उद्धरीयति. यं पनेके वदन्ति ‘‘लक्खणे दिट्ठे मञ्ञना नत्थि, सञ्जानातीति वुत्तसञ्ञा च दिट्ठिग्गाहस्स मूलभूता पिण्डग्गाहिता, सा लक्खणे नक्खमति, तस्मा लक्खणपथवी न गहेतब्बा’’ति, तदयुत्तं लक्खणपटिवेधस्स इध अनधिप्पेतत्ता. तेनाह ‘‘लोकवोहारं गहेत्वा’’ति. न च सब्बसञ्ञा पिण्डग्गाहिका, नापि दिट्ठिग्गाहस्सेव मूलभूता, तस्मा लक्खणपथवियापि कायद्वारानुसारेन अञ्ञथा च उपट्ठिताय मञ्ञना पवत्ततेव. तेनेव च ‘‘अनुस्सवादिमत्तलद्धा’’ति वुत्तं. पथवितोति पच्चते निस्सक्कवचनन्ति दस्सेन्तो ‘‘पथवीति सञ्जानाती’’ति आह. यस्मा चतुब्बिधम्पि पथविं ‘‘पथवी’ति सञ्जानन्तो तेन तेन नयेन पथवीकोट्ठासेनेव सञ्जानातीति वुच्चति, न आपादिकोट्ठासेन, तस्मा वुत्तं ‘‘पथविभागेन सञ्जानाती’’ति. लोकवोहारं गहेत्वाति लोकसमञ्ञं अविजहित्वा. एतेन लक्खणपथवियम्पि वोहारमुखेनेवस्सा पवत्तीति दस्सेति.

यदि लोकवोहारेन तत्थ पवत्ति, को एत्थ दोसो, ननु अरियापि ‘‘अयञ्हि भन्ते महापथवी’’तिआदिना लोकवोहारेन पवत्तन्तीति? न एत्थ वोहारमत्ते अवट्ठानं अधिप्पेतं, अथ खो वोहारमुखेन मिच्छाभिनिवेसोति दस्सेन्तो ‘‘सञ्ञाविपल्लासेन सञ्जानाती’’ति आह. तस्सत्थो – अयोनिसोमनसिकारसम्भूताय ‘‘सुभ’’न्तिआदिनयप्पवत्ताय विपरीतसञ्ञाय सञ्जानातीति. एतेन दुब्बला तण्हामानदिट्ठिमञ्ञना दस्सिताति दट्ठब्बं. यदि एवं कस्मा सञ्ञा गहिताति? पाकटभावतो. यथा नाम अग्गिम्हि मथियमाने यदा धूमो उपलब्भति, किञ्चापि तदा विज्जतेव पावको अविनाभावतो, पाकटभावतो पन धूमो जातोति वुच्चति, न अग्गि जातोति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. यदिपि तत्थ मञ्ञनाकिच्चं अत्थि, न पन विभूतं अपाकटभावतो सञ्ञाकिच्चमेव विभूतं, तं पन मञ्ञनानुकूलं मञ्ञनासहितं चाति आह ‘‘सञ्ञाविपल्लासेन सञ्जानाती’’ति. एवं पथवीभागं अमुञ्चन्तोयेव वा सञ्जानातीति सम्बन्धो. यो हि वुत्तप्पभेदाय पथविया पथविभागं अमुञ्चन्तोयेव अविजहन्तोयेव सीसपिण्डे सुवण्णसञ्ञी विय अनत्तादिसभावंयेव तं अत्तादिवसेन सञ्जानाति, तस्स वसेन वुत्तं ‘‘पथवी’’तिआदि. न वत्तब्बं पुथुज्जनग्गाहस्स युत्तिमग्गननिवारणतोति दस्सेन्तो आह ‘‘उम्मत्तको विय…पे… गण्हाती’’ति. अरियानं अदस्सावितादिभेदन्ति अरियानं अदस्सावितादिविसेसं वदन्तेन भगवताव एत्थ यथावुत्तसञ्जानने कारणं वुत्तन्ति योजना.

एवन्ति ‘‘पथविभागेन सञ्जानाती’’तिआदिना वुत्तप्पकारेन. सञ्जानित्वाति पुब्बकालकिरियानिद्देसोति आह ‘‘अपरभागे…पे… गण्हाती’’ति. पपञ्चसङ्खाति पपञ्चकोट्ठासा. पपञ्चन्ति सत्ता संसारे चिरायन्ति एतेहीति पपञ्चा, मञ्ञन्ति ‘‘एतं ममा’’तिआदिना परिकप्पेन्ति एताहीति मञ्ञनाति द्वीहिपि परियायेहि तण्हादयोव वुत्ताति आह ‘‘तण्हामानदिट्ठिपपञ्चेहि इध मञ्ञनानामेन वुत्तेही’’ति. अजञ्ञस्स जञ्ञतो, असेय्यादिकस्स सेय्यादितो गहणतो दिट्ठिमञ्ञना विय तण्हामानमञ्ञनापि अञ्ञथा गाहो एवाति आह ‘‘अञ्ञथा गण्हाती’’ति. आरम्मणाभिनिरोपनादिना भिन्नसभावानम्पि वितक्कादीनं साधारणो उपनिज्झायनसभावो विय अनुगिज्झनुण्णतिपरामसनसभावानम्पि तण्हादीनं साधारणेन आरम्मणपरिकप्पनाकारेन पवत्ति मञ्ञनाति दट्ठब्बं. तेनाह ‘‘तीहि मञ्ञनाहि मञ्ञती’’तिआदि. अस्साति पुथुज्जनस्स, उदयब्बयानुपस्सनादीसु विय सुखुमनयेनपि मञ्ञनापवत्ति अत्थीति विभावनसुखताय थूलंयेव तं दस्सेतुकामो ‘‘ओळारिकनयेना’’तिआह. ओळारिके हि विभागे दस्सिते सुखुमविभावना सुकराति दस्सेतुं अयमत्थयोजना वुच्चतीति सम्बन्धो. अज्झत्तिकाति इन्द्रियबद्धा सत्तसन्तानपरियापन्ना नियकज्झत्ता वुत्ता विभङ्गे पटिसम्भिदामग्गे च.

विभङ्गेति धातुविभङ्गे (विभ. १७३). बाहिराति अनिन्द्रियबद्धा सङ्खारसन्तानपरियापन्ना. कक्खळन्ति थद्धं. खरिगतन्ति फरुसं. कक्खळभावो कक्खळत्तं. कक्खळभावोति कक्खळसभावो. बहिद्धाति इन्द्रियबद्धतो बहिद्धाभूतं. अनुपादिन्नन्ति न उपादिन्नं. अयोति काळलोहं. लोहन्ति जातिलोहं विजातिलोहं कित्तिमलोहं पिसाचलोहन्ति चतुब्बिधं. तत्थ अयो सज्झु सुवण्णं तिपु सीसं तम्बलोहं वेकन्तकलोहन्ति इमानि सत्त जातिलोहानि नाम. नागनासिकालोहं विजातिलोहं नाम. कंसलोहं वट्टलोहं आरकुटन्ति तीणि कित्तिमलोहानि नाम. मोरक्खकं पुथुकं मलिनकं चपलकं सलकं आटलं भत्तकं दुसिलोहन्ति अट्ठ पिसाचलोहानि नाम. तेसु वेकन्तकलोहं नाम सब्बलोहच्छेदनसमत्था एका लोहजाति. तथा हि तं विकन्तति छिन्दतीति विकन्तकन्ति वुच्चति. विकन्तकमेव वेकन्तकं. नागनासिकालोहं लोहसदिसं लोहविजाति हलिद्दादिविजाति विय. तथा हि तं लोहाकारं लोहमलं विय घनसंहतं हुत्वा तिट्ठति, तापेत्वा ताळितं पन भिन्नं भिन्नं हुत्वा विसरति मुदु मट्ठं कम्मनियं वा न होति. तिपुतम्बे मिस्सेत्वा कतं कंसलोहं. सीसतम्बे मिस्सेत्वा कतं वट्टलोहं. जसतम्बे मिस्सेत्वा कतं आरकुटं. तेनेव तं करणेन निब्बत्तत्ता कित्तिमलोहन्ति वुच्चति. यं पन केवलं रसकधातु विनिग्गतं, तं ‘‘पित्तल’’न्तिपि वदन्ति. तं इध नाधिप्पेतं, यथावुत्तं मिस्सकमेव कत्वा योजितं कित्तिमन्ति वुत्तं. मोरक्खकादीनि एवंनामानेवेतानि. तेसु यस्मा पञ्च जातिलोहानि पाळियं विसुं वुत्तानेव, तस्मा वेकन्तकलोहेन सद्धिं वुत्तावसेसं सब्बं इध लोहन्ति वेदितब्बं.

तिपूति सेततिपु. सीसन्ति काळतिपु. सज्झन्ति रजतं. मुत्ताति हत्थिकुम्भजादिका अट्ठविधापि मुत्ता. तथा हि हत्थिकुम्भं वराहदाठा भूजङ्गसीसं वलाहकूटं वेळू मच्छसीरो सङ्खो सिप्पीति अट्ठ मुत्तायोनियो. तत्थ हत्थिकुम्भजा पीतवण्णा पभाहीना. वराहदाठा वराहदाठवण्णाव. भुजङ्गसीसजा नीलादिवण्णा सुविसुद्धा वट्टला च. वलाहकजा भासुरा दुब्बिभागरूपा रत्तिभागे अन्धकारं विधमन्तियो तिट्ठन्ति, देवूपभोगा एव च होन्ति. वेळुजा करकुपलसमानवण्णा न भासुरा, ते च वेळू अमनुस्सगोचरे एव पदेसे जायन्ति. मच्छसीरजा पाठीनपिट्ठिसमानवण्णा वट्टला लघवो च होन्ति पभाविहीना, ते च मच्छा समुद्दमज्झे एव जायन्ति. सङ्खजा सङ्खोदरच्छविवण्णा कोलप्पमाणापि होन्ति पभाविहीनाव. सिप्पिजा पभाविसेसयुत्ता होन्ति नानासण्ठाना. एवं जातितो अट्ठविधासुपि मुत्तासु या मच्छसङ्खसिप्पिजा, ता सामुद्दिका होन्ति, भुजङ्गजापि काचि सामुद्दिका होन्ति, इतरा असामुद्दिका. यस्मा बहुलं सामुद्दिकाव मुत्ता लोके दिस्सन्ति, तत्थापि सिप्पिजाव, इतरा कादाचिका. तस्मा सम्मोहविनोदनियं (विभ. अट्ठ. १७३) ‘‘मुत्ताति सामुद्दिका मुत्ता’’ति वुत्तं.

मणीति ठपेत्वा पाळिआगते वेळुरियादिके सेसो जोतिरसादिभेदो सब्बोपि मणि. वेळुरियन्ति वंसवण्णमणि. सङ्खोति सामुद्दिकसङ्खो. सिलाति काळसिला पण्डुसिला सेतसिलादिभेदा अट्ठपि सिला. रजतन्ति कहापणादिकं वुत्तावसेसं रजतसम्मतं. जातरूपन्ति सुवण्णं. लोहितङ्गोति रत्तमणि. मसारगल्लन्ति कबरमणि तिणादीसु बहिभारा तालनाळिकेरादयोपि तिणं नाम. अन्तोसारं खदिरादि अन्तमसो दारुखण्डम्पि कट्ठं नाम. मुग्गमत्ततो याव मुट्ठिप्पमाणा मरुम्बा सक्खरा नाम. मुग्गमत्ततो पट्ठाय हेट्ठा वालिका नाम. कठलन्ति कपालखण्डं. भूमीति ससम्भारपथवी. पासाणोति अन्तोमुट्ठियं असण्ठहनतो पट्ठाय याव हत्थिप्पमाणं पासाणं, हत्थिप्पमाणतो पन पट्ठाय उपरि पब्बतोति. अयं अयोआदीसु विभागनिद्देसो. निमित्तपथवीति पटिभागनिमित्तभूतं पथविकसिणं. तम्पि हि ‘‘रूपावचरतिकचतुक्कज्झानं कुसलतो च विपाकतो च किरियतो च चतुत्थस्स झानस्स विपाको इमे धम्मा बहिद्धारम्मणा’’ति वचनतो ‘‘बाहिरा पथवी’’ति वुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘या च अज्झत्तारम्मणत्तिके निमित्तपथवी, तं गहेत्वा’’ति. उग्गहनिमित्तञ्चेत्थ तंगतिकमेव दट्ठब्बं, निमित्तुप्पत्तितो पन पुब्बे भूमिग्गहणेनेव गहितन्ति.

तीहि मञ्ञनाहीति वुत्तं मञ्ञनात्तयं सपरसन्तानेसु सङ्खेपतो योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘अहं पथवी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अहं पथवीतिआदीना अज्झत्तविसयं दिट्ठिमञ्ञनं मानमञ्ञनञ्च दस्सेति अत्ताभिनिवेसाहंकारदीपनतो. मम पथवीति इमिना तण्हामञ्ञनं मानमञ्ञनम्पि वा परिग्गहभूतायपि पथविया सेय्यादितो मानजप्पनतो. सेसपदद्वयेपि इमिनानयेन मञ्ञनाविभागो वेदितब्बो. तत्थ पथविकसिणज्झानलाभी झानचक्खुना गहितझानारम्मणं ‘‘अत्ता’’ति अभिनिविसन्तो तञ्च सेय्यादितो दहन्तो अत्थतो ‘‘अहं पथवी’’ति मञ्ञति नाम, तमेव ‘‘अयं मय्हं अत्ता’’ति गहणे पन ‘‘मम पथवी’’ति मञ्ञति नाम. तथा तं ‘‘परपुरिसो’’ति वा ‘‘देवो’’ति वा वादवसेन ‘‘अयमेव परेसं अत्ता’’ति वा अभिनिविसन्तो ‘‘परो पथवी, परस्स पथवी’’ति मञ्ञति नाम. इमिना नयेन सेसपथवीसुपि यथारहं चतुक्कं निद्धारेतब्बं.

एवं ‘‘पथविं मञ्ञती’’ति एत्थ चतुक्कवसेन मञ्ञनं दस्सेत्वा इदानि मञ्ञनावत्थुं मञ्ञनायो च विभजित्वा अनेकविहितं तस्स मञ्ञनाकारं दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. तत्थ अयन्ति यथावुत्तो पुथुज्जनो. छन्दरागन्ति बहलरागं. अस्सादेतीति निकामेति, ‘‘इमे केसा मुदुसिनिद्धकुञ्चितनीलोभासा’’तिआदिना तत्थ रसं विन्दति. अभिनन्दतीति सप्पीतिकाय तण्हाय अभिमुखो नन्दति पमोदति. अभिवदतीति उप्पन्नं तण्हाभिनन्दनावेगं हदयेन सन्धारेतुं असक्कोन्तो ‘‘अहो मे केसा’’ति वाचं निच्छारेति. अज्झोसाय तिट्ठतीति बलवतण्हाभिनिवेसेन गिलित्वा परिनिट्ठापेत्वा तिट्ठति. अञ्ञतरं वा पन रज्जनीयवत्थुन्ति केसादितो अञ्ञतरं वा करचरणादिप्पभेदं नियकज्झत्तपरियापन्नं रागुप्पत्तिहेतुभूतं वत्थुं. इतीति इमिना सिनिद्धादिप्पकारेनाति पत्थयितब्बाकारं परामसति. तत्थ नन्दिं समन्नानेतीति तेसु भावीसु केसादीसु सिद्धं विय कत्वा नन्दिं तण्हं समन्नाहरति समुपचारेति. पणिदहतीति पत्थनं ठपेति.

सम्पत्तिं निस्साय ‘‘सेय्योहमस्मी’’ति, विपत्तिं निस्साय ‘‘हीनोहमस्मी’’ति मानं जनेतीति योजना. पथवीकोट्ठासभूतानं केसादीनं सम्पत्तिविपत्तीहि मानजप्पना पथविया मञ्ञना होतीति आह ‘‘एवं अज्झत्तिकं पथविं मानमञ्ञनाय मञ्ञती’’ति. अवयवब्यतिरेकेन समुदायस्स अभावतो समुदायो जीवाभिनिवेसो अवयवेपि होतीति दस्सेन्तो ‘‘तं जीवं तं सरीरन्ति आगतनयेन पन केसं ‘जीवो’ति अभिनिविसती’’ति आह. ‘‘केसा नामेते इस्सरविहिता पजापतिनिस्सिता अणुसञ्चयो पकतिपरिणामो’’तिआदिना नयेनपेत्थ दिट्ठिमञ्ञना वेदितब्बा.

इमिस्सा पवत्तियाति निकन्तिमानदिट्ठीनं परियादानसमुग्घाटप्पवत्तिया. ‘‘एतं ममा’’तिआदिना यदिपि तिस्सन्नम्पि मञ्ञनानं सम्भवो दस्सितो. तण्हामानमञ्ञनानं पन हेट्ठा दस्सितत्ता दिट्ठिमञ्ञना एवेत्थ विसेसतो उद्धटाति वेदितब्बं. तेनाह ‘‘एवम्पि अज्झत्तिकं पथविं दिट्ठिमञ्ञनाय मञ्ञती’’ति.

बाहिरम्पि पथविं तीहि मञ्ञनाहि मञ्ञतीति योजना. तं पन मञ्ञनाविधिं दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्ति आह. तस्सत्थो हेट्ठा वुत्तनयेन वेदितब्बो.

अयं जीवोति अयं काळलोहं ‘‘जीवो अत्ता’’ति अभिनिविसति एकच्चे निगण्ठा विय. एवं बाहिरं पथविं दिट्ठिमञ्ञनाय मञ्ञतीति एत्थापि ‘‘या चेव खो पन अज्झत्तिका पथवीधातु, या च बाहिरा पथवीधातू’’तिआदिना नयेन आनेत्वा वत्तब्बो.

पथवीकसिणं अत्ततो समनुपस्सतीतिआदीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. अयम्पि च नयो ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति एत्थेव अन्तोगधोति दट्ठब्बो कसिणानम्पि रूपसमञ्ञासम्भावतो. पथविं मञ्ञतीति एत्थ यादिसो मञ्ञनावत्थुमञ्ञनानं वित्थारनयो वुत्तो, तादिसो इतो परं वुत्तनयोवाति आह ‘‘इतो परं सङ्खेपेनेव कथयिस्सामा’’ति, अतादिसो पन वित्थारतोपि कथयिस्सतीति अत्थो.

तस्माति यस्मा ‘‘पथविया’’ति इदं भुम्मवचनं, तस्मा, सो अत्तपरत्तदुपकरणानं आधारभावेन तं मञ्ञनावत्थुं कप्पेतीति अत्थो. तेनाह ‘‘अहं पथविया’’तिआदि. ननु च इन्द्रियबद्धानिन्द्रियबद्धपभेदस्स धम्मप्पबन्धस्स ससम्भारपथवी च आधारनिस्सयो, इतरा आरम्मणनिस्सयो तदारम्मणस्साति एत्थ निब्बिरोधोति? न, मञ्ञनावत्थुं निस्सयभावेन परिकप्पनतो. अयञ्हि ‘‘अह’’न्ति दिट्ठिमञ्ञनाय मानमञ्ञनाय च वत्थुभूतस्स अत्तनो पथविसन्निस्सयं कत्वा ‘‘अहं पथविया’’ति मञ्ञति, तण्हामञ्ञनाय वत्थुभूतस्स उपकरणस्स पथविं सन्निस्सयं कत्वा ‘‘मय्हं किञ्चनं पलिबोधो पथविया’’ति मञ्ञति. परोतिआदीसुपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो.

य्वायं अत्थनयोति सम्बन्धो. वुत्तो पटिसम्भिदामग्गे. एतेनेव नयेनाति य्वायं ‘‘सो खो पन मे अत्ता इमस्मिं रूपे’’ति समुदायस्स आधारभावदीपनो अत्थनयो वुत्तो, एतेनेव नयेन. न हि अवयवब्यतिरेकेन समुदायो लब्भति, तस्मा समुदाये वुत्तविधि अवयवेपि लब्भतीति अधिप्पायो. तेनाह सो खो पन मे अयं अत्ता इमिस्सा पथवियाति मञ्ञन्तोति. तस्मिंयेव पनस्स अत्तनीति एत्थ अस्साति पुथुज्जनस्स. तस्मिंयेव अत्तनीति अज्झत्तिकबाहिरपथवीसन्निस्सये अत्तनि. ‘‘पथविया मञ्ञती’’ति पदस्सायं वण्णना. एवं ‘‘पथविया मञ्ञती’’ति एत्थ अत्तवसेन दिट्ठिमानतण्हामञ्ञनं दस्सेत्वा इदानि परवसेन दस्सेतुं ‘‘यदा पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अस्साति परस्स. तदाति परवसेन मञ्ञनायं. दिट्ठिमञ्ञना एव युज्जति तत्थ निच्चाभिनिवेसादयो सम्भवन्तीति कत्वा. अवधारणेन मानतण्हामञ्ञना निवत्तेति. न हि ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना, ‘‘मय्ह’’न्ति च पवत्तलक्खणा मानतण्हा परस्मिं परस्स सन्तकभावेन गहिते च पवत्तन्तीति अधिप्पायो. इतरायोपीति मानतण्हामञ्ञनायोपि. इच्छन्ति अट्ठकथाचरिया. परस्सपि हि पथवीसन्निस्सयेन सम्पत्तिइस्सरियादिकस्स वसेन अत्तनि सेय्यादिभावं दहतो पणिदहतो च चित्तं तथाभावाय मानतण्हामञ्ञना सम्भवन्तीति आचरियानं अधिप्पायो. ‘‘परो पथवी परस्स पथवी’’ति एत्थापि इमे द्वे पकारा साधिप्पाया निद्धारेतब्बा.

‘‘पथवितो सञ्जानाती’’ति, ‘‘आदितो’’ति च आदीसु अनिस्सक्कवचनेपि तो-सद्दो दिट्ठोति आह ‘‘पथवितोति निस्सक्कवचन’’न्ति. सउपकरणस्साति हिरञ्ञसुवण्णगतस्स दासपोरिसादिना वित्तुपकरणेन सउपकरणस्स, अत्तनो वा परस्स वा तेसं उपकरणस्स वाति अत्थो. यथावुत्तप्पभेदतोति लक्खणादिअज्झत्तिकादिवुत्तप्पकारविभागतो. उप्पत्तिं वा निग्गमनं वाति ‘‘तं अण्डं अहोसि हेममयं, तस्मिं सयं ब्रह्मा उप्पन्नो’’ति ब्रह्मण्डवादवसेन वा ‘‘द्वीहि अणूहि द्विअणुक’’न्ति एवं पवत्तअणुकवादवसेन वा पथवितो उप्पत्तिं वा ‘‘सब्बोयं लोको इस्सरतो विनिग्गतो’’ति इस्सरवादवसेन इस्सरकुत्ततो पथवितो निग्गमनं वा मञ्ञमानोति योजना. पथवितो वा अञ्ञो आपादिको अत्ताति अधिप्पायो. एत्थ च पुरिमस्मिं अत्थविकप्पे कारकलक्खणं निस्सक्कवचनं, दुतियस्मिं उपपदलक्खणन्ति दट्ठब्बं. अत्तनो परिग्गहभूतपथवितो सुखप्पत्तिं ततो एव च परेहि सेय्यादिभावं कप्पेन्तस्स वसेनपेत्थ तण्हामानमञ्ञना वेदितब्बा. अपरेति सारसमासाचरिया. ततो अञ्ञं अप्पमाणं अत्तानं गहेत्वाति पुब्बे भावितआपादिअप्पमाणकसिणवसेन वा कापिलकाणाददिट्ठिवसेन वा अप्पमाणं ब्यापिनं अत्तानं गहेत्वा. पथवितोति पच्छा अभावितअवड्ढितपथवीकसिणसङ्खातपथवितो. बहिद्धापि मे अत्ताति इतो पथवितो बहिपि मे अत्ताति अधिप्पायो.

केवलन्ति अनवसेसं. महापथविं तण्हावसेन ममायति, अयञ्च नयो चतुदीपिस्सरिये ठितस्स दीपचक्कवत्तिनो च लब्भेय्य, मण्डलिकराजमहामत्तकुटुम्बिकानम्पि वसेन लब्भतेव तेसम्पि यथापरिग्गहं अनवसेसेत्वा मञ्ञनाय सम्भवतो. ‘‘एवं ममा’’ति गाहस्स ‘‘एसोहमस्मिं, एसो मे अत्ता’’ति गाहविधूरताय वुत्तं ‘‘एका तण्हामञ्ञना एव लब्भती’’ति. इमिना नयेनाति वुत्तमतिदेसं विभावेतुं ‘‘सा चाय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ सा चायन्ति सा च अयं तण्हामञ्ञना योजेतब्बाति सम्बन्धो. यथा पन दिट्ठिमञ्ञनामञ्ञिते वत्थुस्मिं सिनेहं मानञ्च उप्पादयतो तण्हामानमञ्ञना सम्भवन्ति, एवं तण्हामञ्ञनामञ्ञितेन वत्थुना अत्तानं सेय्यादितो दहतो तञ्च अत्तनियं निच्चं तथा तंसामिभूतं अत्तानञ्च परिकप्पेन्तस्स इतरमञ्ञनापि सम्भवन्तीति सक्का विञ्ञातुं. ‘‘मे’’ति हि इमिना अत्थग्गहणमुखेनेव अत्तनियसम्बन्धो पकासीयतीति.

अभिनन्दतीति इमिना तण्हादिट्ठाभिनिवेसानं सङ्गहितत्ता ते दस्सेन्तो ‘‘अस्सादेति परामसति चा’’ति आह. दिट्ठिविप्पयुत्तचित्तुप्पादवसेन चेतस्स द्वयस्स असङ्करतो पवत्ति वेदितब्बा, एकचित्तुप्पादेपि वा अधिपतिधम्मानं विय पुब्बाभिसङ्खारवसेन तस्स तस्स बलवभावेन पवत्ति. एतस्मिं अत्थेति तण्हादिट्ठिवसेन अभिनन्दनत्थे. एतन्ति ‘‘पथविं अभिनन्दती’’ति एतं पदं. येसं विनेय्यानं येहि पकारविसेसेहि धम्मानं विभावने कते विसेसाधिगमो होति, तेसं तेहि पकारविसेसेहि धम्मविभावनं. येसं पन येन एकेनेव पकारेन धम्मविभावने कते विसेसाधिगमो होति, तेसम्पि तं वत्वा धम्मिस्सरताय तदञ्ञनिरवसेसप्पकारविभावनञ्च देसनाविलासो. तेनाह ‘‘पुब्बे मञ्ञनावसेन किलेसुप्पत्तिं दस्सेत्वा इदानि अभिनन्दनावसेन दस्सेन्तो’’ति. धम्मधातुयाति सम्मासम्बोधिया. सा हि सब्बञेय्यधम्मं यथासभावतो धारेति उपधारेति, सकलञ्च विनेय्यसत्तसङ्खातधम्मप्पबन्धं अपायदुक्खसंसारदुक्खपतनतो धारेति, सयञ्च अविपरीतपवत्तिआकारा धातूति धम्मधातूति इधाधिप्पेता. सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानञ्हि मग्गञाणं, मग्गञाणपदट्ठानञ्च सब्बञ्ञुतञ्ञाणं सम्मासम्बोधीति. सुप्पटिविद्धत्ताति सुट्ठु पटिविद्धभावतो, सम्मा अधिगतत्ताति अत्थो. अभिकङ्खनसम्पग्गहपरामसनानं वसेन आरम्मणे परिकप्पनापवत्ति मञ्ञना. तत्थ ‘‘ममं, अह’’न्ति च अभिनिवेसनं परिकप्पनं. येन अज्झोसानं होति, अयं अभिनन्दनाति अयमेतेसं विसेसो. सुत्तादिअविरुद्धायेव अत्तनोमति इच्छितब्बा, न इतराति सुत्तेन तस्सा सङ्गहं दस्सेतुं ‘‘वुत्तञ्चेत’’न्तिआदि वुत्तं. देसनाविलासविभावनस्स पन सहेतुकहेतुसम्पयुत्तदुकादिदेसनाय निबद्धता निद्धारेतब्बा.

तस्साति तेन. ञातसद्दसम्बन्धेन हेतं कत्तरि सामिवचनं. तस्माति अपरिञ्ञातत्ता. ‘‘अपरिञ्ञात’’न्ति पटिक्खेपमुखेन यं परिजाननं वुत्तं, तं अत्थतो तिविधा परिञ्ञा होतीति तं सरूपतो पवत्तिआकारतो च विभावेन्तो ‘‘यो ही’’तिआदिमाह.

तत्थ याय पञ्ञाय विपस्सनाभूमिं परिजानाति परिच्छिन्दति, सा परिजाननपञ्ञा ञातपरिञ्ञा. सा हि तेभूमकधम्मजातं ‘‘अयं विपस्सनाभूमी’’ति ञातं विदितं पाकटं करोन्तीयेव लक्खणरसादितो अज्झत्तिकादिविभागतो च परिच्छिज्ज जानाति. इध पन पथवीधातुवसेन वेदितब्बाति वुत्तं ‘‘पथवीधातुं परिजानाती’’तिआदि. तीरणपरिञ्ञाति कीरणवसेन परिजाननकपञ्ञा. सा हि परिवारेहि अनिच्चतादिआकारेहि अनिच्चतादिसभावस्स उपादानक्खन्धपञ्चकस्स तीरणवसेन सम्मसनवसेन तं परिच्छिज्ज जानाति. अग्गमग्गेनाति अरहत्तमग्गेन. सो हि अनवसेसतो छन्दरागं पजहति. अग्गमग्गेनाति वा अग्गभूतेन मग्गेन, लोकुत्तरमग्गेनाति अत्थो. उभयथापि हि समुच्छेदपहानकारी एव पञ्ञा निप्परियायेन पहानपरिञ्ञाति दस्सेति.

नामरूपववत्थानन्ति एतेन पच्चयपरिग्गहोपि सङ्गहितोति दट्ठब्बो नामरूपस्स हेतुववत्थानभावतो. सोपि हि हेतुपच्चयमुखेन नामरूपस्स ववत्थानमेवाति. कलापसम्मसनादिवसेन तीरणपरिञ्ञा अनिच्चादिवसेन सम्मसनभावतो. तस्माति यस्मा ता परिञ्ञायो नत्थि, तस्मा. अथ वा तस्मा अपरिञ्ञातत्ताति यस्मा अपरिञ्ञाता पथवी, तस्मा अपरिञ्ञातत्ता पथविया तं पथविं मञ्ञति च अभिनन्दति चाति.

पथवीवारवण्णना निट्ठिता.

आपोवारादिवण्णना