४. पटिनिद्देसवारवण्णना

१. देसनाहारविभङ्गवण्णना

५. अन्वत्थसञ्ञतन्ति अत्थानुगतसञ्ञभावं, ‘‘देसनाहारो’’ति अयं सञ्ञा अन्वत्था अत्थानुगताति अत्थो.

अवुत्तमेवाति पुब्बे असंवण्णितपदमेव. ‘‘धम्मं वो’’तिआदि (म. नि. ३.४२०) वचनस्स सम्बन्धं दस्सेतुं ‘‘कत्थ पना’’तिआदि वुत्तं. तेपिटकस्स हि बुद्धवचनस्स संवण्णनालक्खणं नेत्तिप्पकरणं, तञ्च परियत्तिधम्मसङ्गाहके सुत्तपदे संवण्णेतब्बभावेन गहिते गहितमेव होति. तेनाह ‘‘देसनाहारेन…पे… दस्सेती’’ति.

येसं अस्सादादीनं विभजनलक्खणो देसनाहारो, ते गाथाय, इधापि च आगते ‘‘अस्सादं आदीनव’’न्तिआदिना उदाहरणवसेन विभजितुं ‘‘तत्थ कतमो अस्सादो’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’ति गाथायं वुत्तो कतमो अस्सादो. अथ वा ‘‘अस्सादं आदीनव’’न्तिआदिना यो इध अस्सादादीनं उद्देसो, तत्थ कतमो अस्सादोति चेति अत्थो. एस नयो सेसेसुपि. कम्मकरणत्थभिन्नस्स विसयविसयितालक्खणस्स अस्सादद्वयस्स निदस्सनत्थं गाथाद्वयुदाहरणं, तथा कामविपरिणामलक्खणस्स, वट्टदुक्खलक्खणस्स चाति दुविधस्सापि आदीनवस्स निदस्सनत्थं ‘‘अरियमग्गो निब्बान’’न्ति दुविधस्सापि निस्सरणस्स निदस्सननिदस्सनत्थञ्च द्वे द्वे गाथा उदाहटा.

धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिन्ति (जा. १.१०.१०२-१०३; नेत्ति. ५, २६, ३१; पेटको. २२) एत्थ धम्मचारिनो मग्गफलनिब्बानेहि सातिसयारक्खा सम्भवति, सम्पत्तिभवस्सापि विपरिणामसङ्खारदुक्खताहि दुग्गतिभावो इच्छितोवाति अधिप्पायेनाह ‘‘निस्सरणं अनामसित्वा’’ति. तथा हि वक्खति ‘‘निब्बानं वा उपनिधाय सब्बा उपपत्तियो दुग्गती’’ति.

अवेक्खस्सूति विधानं. तस्सा पन अवेक्खाय पवत्तिआकारो, विसयो, कत्ता च ‘‘सुञ्ञतो, लोकं, मोघराजा’’ति पदत्तयेन वुत्ताति आह – ‘‘सुञ्ञतो…पे… आणत्ती’’ति. तत्थ सङ्खारानं सुञ्ञता अनत्तसभावताय, अत्तसुञ्ञताय च सिया. यतो ते न वसवत्तिनो, अत्तसारविरहिता च, यतो ते अनत्ता, रित्ता, तुच्छा च अत्तना, तदुभयं दस्सेति ‘‘अवसवत्तिता’’तिआदिना. एवं मच्चुतरो सियाति एवं पटिपत्तिया मच्चुतरो भवेय्याति अत्थो. परिकप्पेत्वा विधियमानस्स मच्चुतरणस्स पुब्बभागपटिपदा देसनाय पच्चक्खतो सिज्झमानं सातिसयं फलन्ति आह ‘‘तस्स यं…पे… फल’’न्ति.

६. उदाहरणवसेनाति निदस्सनवसेन. तत्थ ‘‘पुग्गलविभागेना’’ति इमिना उग्घटितञ्ञुआदिपुग्गलपयोजितो अस्सादादीसु भगवतो देसनाविसेसोति दस्सेति.

घटितमत्तन्ति सोतद्वारानुसारेन मनोद्वारिकविञ्ञाणसन्तानेन आलम्बितमत्तं. सस्सतादिआकारस्साति सस्सतुच्छेदाकारस्स. इदञ्हि द्वयं धम्मदेसनाय चालेतब्बं, न अनुलोमिकखन्ति, यथाभूतञाणं वा. एतस्मिञ्हि चतुक्के आसयसामञ्ञता. वुत्तञ्हेतं –

‘‘सस्सतुच्छेददिट्ठी च, खन्ति चेवानुलोमिका;

यथाभूतञ्च यं ञाणं, एतं आसयसञ्ञित’’न्ति. (विसुद्धि. महाटी. १.१३६; दी. नि. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना; सारत्थ. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना, वेरञ्जकण्डवण्णना; वि. वि. टी. १.वेरञ्जकण्डवण्णना);

चलनायाति विक्खम्भनाय. परानुवत्तियाति समुच्छेदनाय. उग्घटिते जानातीति उग्घटितञ्ञूति मूलविभुजादिपक्खेपेन सद्दसिद्धि वेदितब्बा. विपञ्चितन्ति ‘‘विसमं चन्दिमसूरिया परिवत्तन्ती’’तिआदीसु (अ. नि. ४.७०) विय भावनपुंसकनिद्देसोति आह ‘‘मन्दं सणिक’’न्ति. निस्सरणआदीनवनिस्सरणअस्सादादीनवनिस्सरणानं विभावना वेनेय्यत्तयविनयनसमत्था.

चत्तारोति अस्सादो च आदीनवो च अस्सादो आदीनवो च अस्सादो निस्सरणञ्चाति एते चत्तारो. यदि निस्सरणविभावना वेनेय्यविनयनसमत्था, कस्मा पञ्चमो न गहितोति आह ‘‘आदीनवावचनतो’’ति. यदि हि उग्घटितञ्ञुं सन्धाय अयं नयो वुच्चति, निस्सरणमत्तेन सिद्धं सिया. अथ विपञ्चितञ्ञुं, नेय्यं वा, आदीनवो च निस्सरणञ्च अस्सादो च आदीनवो निस्सरणञ्च वत्तब्बो सिया? तथा अप्पवत्तत्ता न गहितो. तेनाह ‘‘आदीनवावचनतो’’तिआदि. देसनन्ति सामञ्ञतो गहितं ‘‘सुत्तेकदेसं गाथं वा’’ति विसेसेति. पदपरमअग्गहणञ्चेत्थ सउपायस्स निस्सरणस्स अनामट्ठत्ता.

‘‘कल्याण’’न्ति इमिना इट्ठविपाको, ‘‘पापक’’न्ति अनिट्ठविपाको अधिप्पेतोति आह ‘‘अयं अस्सादो, अयं आदीनवो’’ति. लाभादीनं पुञ्ञफलत्ता तदनुरोधं वा सन्धाय ‘‘अयं अस्सादो’’ति वुत्तं. तब्बिपरियायेन अलाभादीनं आदीनवता वेदितब्बा.

कामाति किलेसकामसहिता वत्थुकामा. विरूपरूपेनाति अप्पतिरूपाकारेन. मथेन्तीति मद्दन्ति. पब्बजितोम्हीति पब्बज्जं उपगतो अम्हि. अपण्णकन्ति अविरज्झनकं. सामञ्ञन्ति समणभावो. समितपापभावोयेव सेय्यो सुन्दरतरो.

तत्थ ‘‘कामा हि चित्रा मधुरा मनोरमा’’ति अयं अस्सादो, ‘‘विरूपरूपेन मथेन्ति चित्त’’न्ति अयं आदीनवो, ‘‘अपण्णकं सामञ्ञ’’न्ति इदं निस्सरणन्ति आह ‘‘अयं…पे… निस्सरणञ्चा’’ति.

फलादीनं एककवसेन च तिकवसेन च पाळियं उदाहटत्ता वुत्तं ‘‘दुकवसेनपी’’ति.

सुखा पटिपदा, दुक्खा पटिपदाति या द्वे पटिपदा, तासु एकेका दन्धखिप्पाभिञ्ञताय द्वे द्वे होन्तीति आह ‘‘पटिपदाभिञ्ञाकतो विभागो पटिपदाकतो होती’’ति. कतपुब्बकिच्चस्स पथवीकसिणादीसु सब्बपठमं ‘‘पथवी’’तिआदिना पवत्तमनसिकारो पठमसमन्नाहारो. उपचारन्ति उपचारज्झानं. पटिपज्जितब्बताय झानम्पि ‘‘पटिपदा’’ति वुच्चति. तदञ्ञा हेट्ठिमपञ्ञतो अधिका पञ्ञाति कत्वा ‘‘अभिञ्ञा’’ति वुच्चति.

किलेसेति नीवरणप्पकारे, तंसहगतकिलेसे च. अङ्गपातुभावन्ति वितक्कादिझानङ्गपटिलाभं.

अभिनिविसन्तोति पट्ठपेन्तो. रूपारूपं परिग्गण्हन्तोति रूपारूपधम्मे लक्खणादीहि परिच्छिन्दित्वा गण्हन्तो. परिग्गहितरूपारूपस्स मग्गपातुभावदन्धता च नामरूपववत्थानादीनं किच्छसिद्धिया सियाति न रूपारूपपरिग्गहकिच्छताय एव दुक्खापटिपदता वत्तब्बाति चे? न, नामरूपववत्थापनादीनं पच्चनीककिलेसमन्दताय सुखसिद्धियम्पि तथासिद्धविपस्सनासहगतानं इन्द्रियानं मन्दताय मग्गपातुभावतो. रूपारूपं परिग्गहेत्वाति अकिच्छेनपि परिग्गहेत्वा, किच्छेन परिग्गहिते वत्तब्बमेव नत्थि. एवं सेसेसुपि. नामरूपं ववत्थापेन्तोति ‘‘नामरूपमत्तमेतं, न अञ्ञो कोचि सत्तादिको’’ति ववत्थापनं करोन्तो. कतरो पनेत्थ वारो युत्तरूपोति? यो कोचि सकिं, द्विक्खत्तुं, अनेकसतक्खत्तुन्ति एवमादीसु हि विक्खम्भनवारेसु सकिं, द्विक्खत्तुञ्च विक्खम्भनवारो सुखा पटिपदा एव, न ततो उद्धं सुखा पटिपदा होति, तस्मा तिक्खत्तुं विक्खम्भनवारतो पट्ठाय दुक्खा पटिपदा वेदितब्बा. अपिच कलापसम्मसनावसाने उदयब्बयानुपस्सनाय उप्पन्नस्स विपस्सनुपक्किलेसस्स तिक्खत्तुं विक्खम्भनेन किच्छतावारो दुक्खा पटिपदा वेदितब्बा. एत्थ दन्धत्ता पटिपदाय एतस्स अकिच्छत्तेपि पुरिमानं किच्छत्ते दुक्खापटिपदता वुत्तनयाव. यस्स पन सब्बत्थ अकिच्छता, तस्स परमुक्कंसगता सुखा पटिपदा वेदितब्बा.

यथा नामरूपपरिग्गहकिच्छताय मग्गपातुभावदन्धताय दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा वुत्ता, तथा तब्बिपरियायेन चतुत्थी, तदुभयवोमिस्सतावसेन दुतिया, ततिया च ञातब्बाति दस्सेन्तो आह ‘‘इमिना…पे… वेदितब्बा’’ति. वट्टदुक्खतो निय्यानस्स अधिप्पेतत्ता ‘‘विपस्सनापक्खिका एवा’’ति वुत्तं.

हेतुपायफलेहीति एत्थ तण्हाचरितता, मन्दपञ्ञता च पठमाय पटिपदाय हेतु, तण्हाचरितता, उदत्थपञ्ञता च दुतियाय, दिट्ठिचरितता, मन्दपञ्ञता च ततियाय, दिट्ठिचरितता, उदत्थपञ्ञता च चतुत्थिया. उपायो पन यथाक्कमं सतिसमाधिवीरियपञ्ञिन्द्रियानि, सतिपट्ठानझानसम्मप्पधानसच्चानि च उपनिस्सयभूतानि. फलं वट्टदुक्खतो निय्यानं.

समाधिमुखेनाति समाधिमुखेन भावनानुयोगेन. तेनेवाह ‘‘समथपुब्बङ्गमाय विपस्सनाया’’ति. इधाति इमस्मिं नेत्तिप्पकरणे. वक्खति ‘‘रागविरागा चेतोविमुत्ति सेक्खफल’’न्ति, ‘‘रागविरागा चेतोविमुत्तिकामधातुसमतिक्कम’’न्ति च. सोति अनागामी.

तेनाति पटिपक्खेन. ततोति पटिपक्खतो. समानाधिकरणवसेन च चेतोविमुत्तिसद्दानं समासं कत्वा भिन्नाधिकरणवसेन वत्तुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. पुन ‘‘चेतसो वा’’तिआदिना अञ्ञपदत्थवसेन चेतोविमुत्तिपदानं समासं दस्सेति. विञ्ञाणपरियायेन चेतो-सद्देन वुत्तयोजना न सम्भवतीति आह ‘‘यथासम्भव’’न्ति.

हा-सद्दो गतिअत्थो, गति चेत्थ ञाणगति अधिप्पेताति आह ‘‘हातब्बाति गमेतब्बा’’ति. नेतब्बाति ञापेतब्बा.

७. तन्ति पुग्गलविभागं. ञाणविभागेनाति सुतमयादिञाणप्पभेदेन. निब्बत्तनन्ति उप्पादनं. तत्थाति तस्मिं उग्घटितञ्ञुतातिआदिपुग्गलविभागभूते देसनाभाजने. देसनायन्ति सुत्ते. तं दस्सेतुन्ति तं पुग्गलविभागं दस्सेतुं. ‘‘स्वायं हारो कथं सम्भवती’’ति केचि पठन्ति.

साति वुत्तप्पकारधम्मत्थानं वीमंसनपञ्ञा. अधिकारतोति ‘‘सत्था वा धम्मं देसयती’’तिआदिअधिकारतो. सामत्थियतो उग्घटितञ्ञुआदिवेनेय्यविनयनसमत्थभावतो. परियत्तिधम्मस्स उपधारणन्ति एत्थापि ‘‘अधिकारतो सामत्थियतो वा’’ति आनेत्वा योजेतब्बं.

‘‘वीमंसादिपरियायवती पठमविकप्पवसेन, वीमंसादिविभागवती दुतियविकप्पवसेन, चिन्ताय हेतुभूताय निब्बत्ता चिन्तामयी’’ति एवमादिवुत्तनयानुसारेन सक्का योजेतुन्ति आह ‘‘सेसं वुत्तनयमेवा’’ति.

सुतचिन्तामयञाणेसूति सुतमयञाणे च चिन्तामयञाणे च सुतचिन्तामयञाणेसु च सुतचिन्तामयञाणेसूति एकदेससरूपेकसेसो वेदितब्बो. चिन्तामयञाणेयेव हि पतिट्ठिता महाबोधिसत्ता चरिमभवे विपस्सनं आरभन्ति, इतरे सुतचिन्तामयञाणेसूति. तेहीति तथा पठन्तेहि. वुत्तनयेनाति ‘‘उपादारूपं परिग्गण्हाति, अरूपं परिग्गण्हाती’’तिआदिना पटिपदाकथायं (नेत्ति. अट्ठ. ५) वुत्तनयेन.

८. परतो घोसो पच्चयभूतो एतिस्साति अधिप्पायो. ‘‘पच्चत्तसमुट्ठितेन च योनिसोमनसिकारेना’’ति इदं आवुत्तिनयेन दुतियं आवट्टतीति वेदितब्बं. तेन सावकानं भावनामयञाणुप्पत्ति सङ्गहिता होति. सावकानमेव वा ञाणुप्पत्ति इधाधिप्पेता उग्घटितञ्ञुआदिविभागकथनतो. एतस्मिं पक्खे पुब्बे वुत्तएकसेसनयोपि पटिक्खित्तो दट्ठब्बो. ‘‘आसयपयोगपबोधस्स निप्फादितत्ता’’ति एतेन पच्छिमचक्कद्वयपरियापन्नानि पुब्बहेतुसङ्गहानि सुतचिन्तामयञाणानि सन्धाय ‘‘इमा द्वे पञ्ञा अत्थी’’ति वुत्तन्ति दस्सेति. अत्थिभावो चेतासं पटिपक्खेन अनुपद्दुतता वेदितब्बा. अपरिक्खतत्ता अनभिसङ्खतत्ता. सुतमयञाणस्सापि पुरिमसिद्धस्स.

९. देसनापटिपदाञाणविभागेहीति निस्सरणदेसनादिदेसनाविभागेहि, दुक्खापटिपदादिपटिपदाविभागेहि, सुतमयञाणादिञाणविभागेहि.

अवसिट्ठपारिसज्जेनाति खत्तियगहपतिपरिसपरियापन्नेन. अट्ठन्नन्ति खत्तियपरिसा ब्राह्मणगहपतिसमणचातुमहाराजिकतावतिंसमारब्रह्मपरिसाति इमासं अट्ठन्नं.

समत्थेतीति समत्थं सम्बन्धत्थं करोति.

तमेव द्वादसपदभावं दीपेत्वाति सम्बन्धो. तदत्थस्साति छछक्कपरियायत्थस्स (म. नि. ३.४२० आदयो). सब्बपरियत्तिधम्मसङ्गाहकत्ता छछक्कपरियायस्स, तदत्थस्स च धम्मचक्कप्पवत्तेन सुत्तेन (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १३; पटि. म. २.३०) सङ्गहितत्ता वुत्तं ‘‘सब्बस्सापि…पे… विभावेन्तो’’ति. विसयिभावेन ब्यञ्जनपदानं, विसयभावेन अत्थपदानं सम्बन्धं सन्धायाह ‘‘तेसं…पे… सम्बन्धभाव’’न्ति.

पदावयवो अक्खरानि. पदत्थोति पदत्थावयवो. पदत्थग्गहणस्साति पदत्थावबोधस्स. विसेसाधानं विसेसुप्पत्ति. वाक्यभेदेति वाक्यविसेसे. चित्तपरितोसनं चित्ताराधनं. बुद्धिनिसानं पञ्ञाय तेजनं तिक्खभावकरणं. नानावाक्यविसयतापि सिद्धा होति पदादीहिपि सङ्कासनस्स सिद्धत्ता. एकवाक्यविसयताय हि अत्थपदानं सङ्कासनादयो यथाक्कमं अक्खरादिविसया एवाति नियमो सिया. एतेनाति अत्थपदानं नानावाक्यविसयत्थेन.

उग्घटनादिअत्थानीति उग्घटनविपञ्चननयनप्पयोजनानि.

१०. उपतिट्ठति एत्थाति उपट्ठितन्ति उपट्ठितसद्दस्स अधिकरणत्थतं दस्सेतुं ‘‘उपतिट्ठनट्ठान’’न्ति वुत्तं यथा ‘‘पदक्कन्त’’न्ति. तेनाह ‘‘इदं नेस’’न्तिआदि. पटिपत्तिदेसनागमनेहीति पटिपत्तिगमनदेसनागमनेहि. ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो जायति च…पे… जरामरणस्सा’’तिआदिना जरामरणतो पट्ठाय पटिच्चसमुप्पादमुखेन विपस्सनं अभिनिविसित्वा महागहनं छिन्दितुं निसानसिलायं फरसुं निसेन्तो विय किलेसगहनं छिन्दितुं लोकनाथो ञाणफरसुं तेजेन्तो बुद्धभावाय हेतुसम्पत्तिया परिपाकगतत्ता सब्बञ्ञुतञ्ञाणाधिगमाय विपस्सनागब्भं गण्हापेन्तो अन्तरन्तरा नानासमापत्तियो समापज्जित्वा अनुपदधम्मविपस्सनावसेन अनेकाकारवोकारसङ्खारे सम्मसन्तो छत्तिंसकोटिसतसहस्समुखेन यं ञाणं पवत्तेसि, तं ‘‘महावजिरञाण’’न्ति वदन्ति. अट्ठकथायं पन ‘‘चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससमापत्तिसञ्चारिमहावजिरञाण’’न्ति (दी. नि. अट्ठ. ३.१४१) आगतं, तं देवसिकं वळञ्जनकसमापत्तीनं पुरेचरानुचरञाणं सन्धाय वुत्तं. यं पन वक्खति ‘‘ञाणवजिरमोहजालपदालन’’न्ति, तं सह विपस्सनाय मग्गञाणं वेदितब्बं. एतं ब्रह्मचरियन्ति सासनब्रह्मचरियं अधिप्पेतन्ति तं दस्सेन्तो ‘‘ब्रह्मुनो’’तिआदिमाह.

देसनायाति करणत्थे इदं करणवचनं. नियुत्तोति एत्थ हेतुअत्थो अन्तोनीतोति दस्सेन्तो ‘‘निद्धारेत्वा योजितो’’ति आह.

देसनाहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.

२. विचयहारविभङ्गवण्णना

११. जातिलिङ्गकालसाधनविभत्तिसङ्ख्याविसेसादितो सद्दतो पदविचयो कातब्बो. तत्थ करियमानो च यथासभावनिरुत्तिया एव कतो सुकतो होतीति दस्सेन्तो ‘‘इदं नामपदं …पे… अयं सद्दतो पदविचयो’’ति वत्वा ‘‘सो पनाय’’न्तिआदिमाह. वत्तब्बअत्थसंवण्णनाति तंतंपदवचनीयस्स अत्थस्स भेदं वत्वा परियायेहि विवरित्वा कथनं.

विचियमानस्स सुत्तपदस्साति पुच्छावसेन पवत्तसुत्तपदस्स. ‘‘सुत्तन्तरपदानिपि पुच्छावसेनेव पवत्तानी’’ति वदन्ति ‘‘न सब्बम्पि सुत्तपद’’न्ति. एकस्सेव पदस्स सम्भवन्तानं अनेकेसं अत्थानं उद्धारो अत्थुद्धारो. एकस्सेव पन अत्थस्स सम्भवन्तानं अनेकेसं पदानं उद्धारो पदुद्धारो. सब्बे हि संवण्णियमाने सुत्ते लब्भमाने सब्बे पदत्थे. नव सुत्तन्तेति सुत्तगेय्यादिवसेन नवप्पकारे सुत्तस्मिं आनेत्वा विचिनतीति योजना. अथ वा ‘‘सब्बे नव सुत्तन्ते’’ति इमिना पविचयलक्खणेन हारेन सुत्तगेय्यादीनि सब्बानिपि नवप्पकारानि सुत्तानि विचिनतीति अत्थो. तेनाह ‘‘सुत्तगेय्यादिके’’तिआदि.

‘‘कोसलानं पुरा रम्मा’’तिआदिका (सु. नि. ९८२) छपञ्ञास गाथा वत्थुगाथा. ‘‘पारायनमनुगायिस्स’’न्ति (सु. नि. ११३७ आदयो) पन आदिका एकूनवीसति गाथा अनुगीतिगाथा. इदं नामं कतन्ति इदं ‘‘पारायन’’न्ति नामं कतं. तेनाह ‘‘पारं गमनीया इमे धम्मा, तस्मा इमस्स धम्मपरियायस्स ‘पारायनन्त्वेव अधिवचन’’’न्ति (सु. नि. पारायनत्थुतिगाथा; चूळनि. पारायनत्थुतिगाथा १४९ आदयो). बुद्धियं विपरिवत्तमानन्ति इमस्स विचयहारविभङ्गस्स देसनाकाले आयस्मा महाकच्चानो अत्तनो बुद्धियं वत्तमानं कत्वा एवमाहाति योजना.

एकंसब्याकरणस्स अयन्ति एकंसब्याकरणीया, एकंसेन वा ब्याकातब्बत्ता एकंसब्याकरणीया, एकंसब्याकरणयोग्गाति अत्थो. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. ठपनीयाति ठपेतब्बत्ता अब्याकरणीयाति अत्थो. समयन्तरपरिचयेन निवारणधम्मं पति संसयपक्खन्दो पुच्छतीति अधिप्पायेनाह ‘‘विमतिच्छेदन’’न्ति. पकतिया पन निवारणधम्मं अजानन्तो ञातुकामताय पुच्छतीति अदिट्ठजोतनाय पुच्छापि सिया. तथा हि वक्खति ‘‘लोकस्स निवारणादीनि अजानन्तेना’’ति.

एकवत्थुपरिग्गहाति एकस्स अभिधेय्यत्थस्स गहणतो.

विमुत्तिपरिपाचकइन्द्रियानि विवट्टपक्खे ठितस्स सद्धादयो धम्मा, किं पनेत्थ अरियानम्पि इन्द्रियलोकेन सङ्गहो होतीति आह ‘‘परियापन्नधम्मवसेना’’तिआदि.

काळपक्खचातुद्दसीघनवनसण्डमेघपटलच्छादनअड्ढरत्तीनं वसेन चतुरङ्गसमन्नागतेन. विविच्छाति विचिकिच्छाय. तेनाह ‘‘विचिकिच्छाहेतू’’ति. दुक्खमस्स महब्भयन्ति एत्थ वुत्तं ‘‘अस्सा’’ति पदं ‘‘जप्पाभिलेपनं अस्स ब्रूमी’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बन्ति दस्सेन्तो ‘‘जप्पा तण्हा अस्स लोकस्सा’’ति आह. ‘‘सब्बसत्तान’’न्तिआदिना, ‘‘सब्बसोवा’’तिआदिना च अन्वयतो, ब्यतिरेकतो च सातिसयं अविज्जाय नीवरणभावं दस्सेति. ‘‘दूरे सन्तो पकासन्ति (ध. प. ३०४; नेत्ति. ११), रत्तो अत्थं न जानाती’’ति (नेत्ति. ११, २७) गाथाद्वयेनापि अनुगीतिविचयं दस्सेतीति योजेतब्बं.

रूपावचराति रूपावचरसत्ता. विपरिणामदुक्खताय मुच्चनस्स कारणवचनन्ति सम्बन्धो. यतो वट्टदुक्खतो मुच्चनं. तं वट्टदुक्खं अनवसेसपरियादानवसेन सङ्खारदुक्खतागहणेन.

एकाधारन्ति एकवत्थु अधिट्ठानं. निवारणं विक्खम्भनं पिधानं समुच्छेदोति अत्थद्वयस्स पुच्छितत्ता ‘‘अनेकाधारं दस्सेतु’’न्ति वुत्तं. तेनाह ‘‘निवारणसङ्खातं संवरं…पे… पिधिय्यन्ति पच्छिज्जन्ती’’ति (सु. नि. अट्ठ. २.१०४१; चूळनि. अट्ठ. ३). तस्सत्थो ‘‘निवारणसङ्खातं विक्खम्भनं, संवरं, पिधानञ्च कथेही’’ति.

‘‘वोदान’’न्ति इमिना सोतानं विक्खम्भनविसुद्धि, ‘‘वुट्ठान’’न्ति इमिना समुच्छेदविसुद्धि अधिप्पेताति आह ‘‘पुच्छाय दुविधत्थविसयतं विवरितुं ‘एव’न्तिआदि वुत्त’’न्ति. तथा चाह ‘‘वोदायति…पे… अरियमग्गो’’ति.

दिट्ठिमानाविज्जासोतापि तण्हासोतानुगाति आह ‘‘येभुय्येन अनुरोधवसेना’’ति. उपचारवसेनाति निस्सितुपचारवसेन. सब्बस्माति चक्खुतो याव मनतोति सब्बस्मा द्वारतो. सब्बप्पकारेनात्ति तण्हायनमिच्छाभिनिवेसनउन्नमनादिप्पकारेन.

तमेव सतिन्ति यायं सति पुब्बभागे सोतानं विक्खम्भनवसेन वुत्ता, तमेव सतिं. मग्गक्खणे सोतानं संवरं पिधानं ब्रूमि. यस्मा पन पिधायिकापि सति मग्गक्खणे पञ्ञानुगा, पञ्ञाकिच्चमेवेत्थ अधिकं, तस्मा वुत्तं ‘‘पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति.

संवरपिधानानन्ति एत्थ संवरसद्देन निवारणं वुत्तं.

यस्मिं यस्मिं अरियमग्गे अनधिगते यं यं अभिसङ्खारविञ्ञाणं उप्पज्जनारहं, तस्मिं तस्मिं अधिगते तं तं विञ्ञाणं अनुप्पादनिरोधेन निरुज्झति सद्धिं अत्तना सम्पयुत्तनामरूपेनाति आह ‘‘तस्स तस्स विञ्ञाणस्स निरोधेन सहेवा’’ति. अनुप्पादनिरोधो हि एत्थ ‘‘निरोधो’’ति अधिप्पेतो अनुपादिसेसनिब्बानस्स अधिप्पेतत्ताति. अनुसन्धीयति एतेनाति अनुसन्धि, इध पुच्छियमानो अत्थो.

सह विसयेन दस्सेतुन्ति एत्थ सच्चानि एव विसयो. पहातब्बसभावं समुदयसच्चं, तस्स विसयो दुक्खसच्चं. ‘‘संयोजनियेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो तण्हा पवड्ढती’’ति (सं. नि. २.५३, ५७) हि वुत्तं. पहायकसभावं मग्गसच्चं, तस्स विसयो निरोधसच्चन्ति आह ‘‘सह विसयेन…पे… सच्चेसू’’ति. कामञ्चेत्थ ‘‘समुदयो द्वीसु भूमीसु पहीयती’’ति आरद्धं, ‘‘दस्सनेन तीणि संयोजनानि पहीयन्ति, भावनाय सत्त संयोजनानि पहीयन्ती’’ति पन विभागवचनमेव वत्तन्ति आह ‘‘पहायकविभागमुखेन पहातब्बविभागं दस्सेतु’’न्ति.

निरवसेसकामरागब्यापादा ततियमग्गेन पहीयन्ति, इतरे चतुत्थमग्गेनाति वुत्तं ‘‘इतरेहि पन निरवसेस’’न्ति. तत्थाति कम्मविपाकवट्टप्पभेदेन तेधातुके भवत्तये. संयोजनवसेनाति सब्बदा योजनवसेन बन्धनवसेन.

१२. अग्गफलञाणताय एकम्पि समानं तन्निमित्तस्स खयानुप्पादारम्मणस्स पच्चवेक्खणञाणस्स वसेन फलवोहारेन द्वे नामानि लभति.

सोमनस्सनामलाभो इमिना आरम्मणसङ्केतेनाति तदत्थं विवरन्तो ‘‘खये…पे… समञ्ञाया’’ति आह.

१३. तग्गहणेनेवाति फस्सपञ्चमकपञ्चरूपिन्द्रियग्गहणेनेव. सहचरणादिनाति सहजातादिअनन्तरादिपच्चयभावेन चेव निस्सयारम्मणादिना च. ‘‘सम्पयुत्त’’न्ति इमिना सहितता अविसिट्ठता इधाधिप्पेताति आह ‘‘अविभागेन गहणीयभावं सन्धाया’’ति.

कथं समाधिन्द्रियं उप्पादेतीति आह ‘‘सतिग्गहणेन चेत्थ परियुट्ठानप्पहानं इधाधिप्पेत’’न्ति. न हि समाधिना परियुट्ठानप्पहानं सम्भवति.

पदहति एतेनाति पधानं, वीरियं. तेति वीरियसङ्खारा. एकरसेनाति यथा इन्द्रियानि एकरसानि होन्ति, एवं एकरसभावेन सरणतो पवत्तनतो. तथा पवत्तिया एव सुट्ठु वत वीरियं वाहेसीति योगिना सङ्कप्पेतब्बतो तदुपगवीरियवाहनट्ठेन ‘‘सम्पहंसना’’ति वुत्तं. तेनाह ‘‘एवं मे…पे… हेतुभावतो’’ति.

इद्धिसद्दस्स पठमो कत्तुअत्थो, दुतियो करणत्थो वुत्तो, पादसद्दस्स एको करणत्थो एव. पज्जितब्बा च इद्धी वुत्ता, न च इज्झन्ति. पज्जितब्बा च इद्धी पज्जनकरणेन पादेन समानाधिकरणा न होन्तीति ‘‘पठमेन अत्थेन इद्धि एव पादो’’ति कथं सक्का वत्तुं, तथा इद्धिकिरियाकरणेन साधेतब्बा बुद्धिसङ्खाता इद्धि पज्जनकिरियाकरणेन पज्जितब्बाति द्विन्नं करणानं न समानाधिकरणता सम्भवतीति ‘‘दुतियेन अत्थेन इद्धिया पादो’’ति कथं सक्का वत्तुन्ति चे? सक्का, पादस्स इज्झमानकोट्ठास इज्झनकरणूपायभावतो. अथ वा ‘‘पठमेन अत्थेन इद्धिया पादो, दुतियेन अत्थेन इद्धि एव पादो इद्धिपादो’’ति एवं योजनतो. कथं? अनन्तरत्थो पच्चासत्तिञायेन इध पठमोति अधिप्पेतो, ततो पुरिमो दुतियोति.

‘‘छन्दं चे भिक्खु अधिपतिं करित्वा लभति समाधि’’न्तिआदि (विभ. ४३२) वचनतो छन्दसमाधिप्पधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेतीति एत्थापि छन्दाधिपति समाधि छन्दसमाधीति अधिपतिसद्दलोपं कत्वा समासो वुत्तोति विञ्ञायति. अधिपतिसद्दत्थदस्सनवसेनेव पन ‘‘छन्दहेतुको, छन्दाधिको वा समाधी’’ति सम्मोहविनोदनियं (विभ. अट्ठ. ४३१) वुत्तं, तस्मा इधापि छन्दाधिपति समाधि छन्दसमाधीति वेदितब्बो. तं पन छन्दं वुत्तनयेन सद्धासीसेन दस्सेन्तो ‘‘सद्धाधिपतेय्या चित्तेकग्गता’’ति वुत्तं. ‘‘इदं पधान’’न्ति वा वीरियं वुत्तं. वीरियसद्दापेक्खासहितं एकवचनेन वत्वा चतुब्बिधस्सपि वीरियस्स अधिप्पेतत्ता निब्बत्तेतब्बधम्मविभागेन च ‘‘इमे सङ्खारा’’ति वुत्तं. तेन पधानभूता सङ्खाराति एवं समासो वेदितब्बो. सङ्खतसङ्खारादिनिवत्तनत्थञ्चेत्थ पधानग्गहणं. अथ वा तं तं विसेसं सङ्खरोतीति सङ्खारो, सब्बम्पि वीरियं. तत्थ चतुकिच्चसाधकतो अञ्ञस्स निवत्तनत्थं पधानग्गहणन्ति पधानभूता सेट्ठभूताति अत्थो.

वीरियिद्धिपादनिद्देसे ‘‘वीरियसमाधिप्पधानसङ्खारसमन्नागत’’न्ति (विभ. ४३५) द्विक्खत्तुं वीरियं आगतं. तत्थ पुरिमं समाधिविसेसनं ‘‘वीरियाधिपति समाधि वीरियसमाधी’’ति, दुतियं समन्नागमङ्गदस्सनत्थं. द्वे एव हि सब्बत्थ समन्नागमङ्गानि समाधि, पधानसङ्खारो च. छन्दादयो समाधिविसेसनानि. पधानसङ्खारो पन पधानवचनेनेव विसेसितो, न छन्दादीहीति न इध वीरियाधिपतिता पधानसङ्खारस्स वुत्ता होति. वीरियञ्च समाधिं विसेसेत्वा ठितमेव समन्नागमङ्गवसेन पधानसङ्खारवचनेन वुत्तन्ति नापि द्वीहि वीरियेहि समन्नागमो वुत्तो होति. यस्मा पन छन्दादीहि विसिट्ठो समाधि तथा विसिट्ठेनेव तेन सम्पयुत्तो पधानसङ्खारो, सेसधम्मा च, तस्मा समाधिविसेसनानं वसेन ‘‘चत्तारो इद्धिपादा’’ति वुत्ता. विसेसनभावो च छन्दादीनं तंतंअपस्सयनवसेन होतीति छन्दसमाधि…पे… इद्धिपादन्ति एत्थ निस्सयत्थेपि पादसद्देन उपायत्थेन छन्दादीनं इद्धिपादता वुत्ता होति. तथा हि अभिधम्मे उत्तरचूळभाजनीये ‘‘चत्तारो इद्धिपादा छन्दिद्धिपादो’’तिआदिना (विभ. ४५७) छन्दादीनमेव इद्धिपादता वुत्ता. पञ्हापुच्छके च ‘‘चत्तारो इद्धिपादा – इध भिक्खु छन्दसमाधी’’ति (विभ. ४६२) आरभित्वापि पुन छन्दादीनंयेव कुसलादिभावो विभत्तो. उपायिद्धिपाददस्सनत्थमेव हि निस्सयिद्धिपाददस्सनं कतं. अञ्ञथा चतुब्बिधताव न होतीति. अयमेत्थ पाळिवसेन अत्थविनिच्छयो वेदितब्बो.

तदङ्गसमुच्छेदनिस्सरणविवेकनिस्सितत्तं वत्वा पटिप्पस्सद्धिविवेकनिस्सितस्स अवचनं ‘‘छन्दसमाधि…पे… इद्धिपादं भावेती’’ति (विभ. ४३२) भावेतब्बानं इद्धिपादानं वुत्तत्ता. भावितिद्धिपादस्स हि सच्छिकातब्बा फलपरियापन्ना इद्धिपादाति.

वोस्सग्गसद्दो परिच्चागत्थो, पक्खन्दनत्थो चाति वोस्सग्गस्स दुविधता वुत्ता. यथावुत्तेन पकारेनाति तदङ्गसमुच्छेदप्पकारेन, तन्निन्नभावारम्मणप्पकारेन च. परिणमन्तं विपस्सनक्खणे.

१४. पुब्बभागपञ्ञायाति एकावज्जननानावज्जनवीथीसु पवत्तउपचारपञ्ञाय. अधिगमपञ्ञायाति अप्पनापञ्ञाय. पुन पुब्बभागपञ्ञायाति नानावज्जनुपचारपञ्ञाय, पटिसन्धिपञ्ञाय वा. उपचारपञ्ञायाति एकावज्जने, सब्बत्थ वा पवत्तउपचारपञ्ञाय.

पुच्छाविस्सज्जनविचयोपीति यथावुत्ताय पुच्छाय विस्सज्जनविचयोपि. वुत्तनयानुसारेनाति अदिट्ठजोतना, विमतिच्छेदना चाति हेट्ठा वुत्तनयानुगमनेन.

१५. सेखे असेखेति सेक्खे अरियपुग्गले, असेक्खे अरियपुग्गले. विपस्सनापुब्बङ्गमप्पहानेति विपस्सनं पुरेचारिकं कत्वा पवत्तकिलेसप्पहाने, पहानाभिसमयेति अत्थो.

‘‘यं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति पाळिं दस्सेत्वा पुन ‘‘यं अनिच्चे दुक्खे अनत्तनी’’ति वचनं एवम्पेत्थ पठन्तीति दस्सेतुं.

सेससंकिलेसवोदानधम्माति गेधतो अवसिट्ठसंकिलेसधम्मा च सब्बवोदानधम्मा च. अभावेनाति अभावनेन अभावकरणेन.

पयोगपरक्कमन्ति भुसं योगो पयोगो, पयोगोव परक्कमो पयोगपरक्कमो, चित्तं. उक्खिपतीति कोसज्जपक्खे पतितुं अदेन्तो कुसलपक्खे उद्धं खिपेन्तो विय पवत्तति. पधानवीरियन्ति अकुसलानं अनुप्पादनट्ठेन उत्तमवीरियं. योजेतब्बानीति ‘‘आसेवमानो वायमती’’तिआदिना योजेतब्बानि. अनुप्पन्नाति अवत्तब्बतं आपन्नानन्ति भूमिलद्धारम्मणाधिग्गहिताविक्खम्भितासमुग्घाटितुप्पन्नानं.

१६. ‘‘अट्ठमकस्स इन्द्रियानी’’ति वुत्तत्ता ‘‘पठममग्गे सद्धादयो’’तिआदि वुत्तं. इन्द्रियग्गहणञ्च पाळियं निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं.

असुभानुपस्सना कायानुपस्सनासतिपट्ठानन्ति आह ‘‘सतिपट्ठानभावनाय सुनिग्गहितो कामवितक्को’’ति. समाधि उप्पज्जमानो कामवितक्कम्पि निग्गहेत्वा एव उप्पज्जतीति दस्सेन्तो ‘‘अनवज्जसुखपदट्ठानेना’’तिआदिमाह. ‘‘कुसलेसु धम्मेसु आरद्धवीरियो’’तिआदिना धम्मच्छन्दतो उप्पज्जमानो वीरियच्छन्दो खन्तिं परिब्रूहेतीति दस्सेति. अनवज्जधम्मानं उपकारकधम्मासेवनं विय अनुपकारकधम्मपरिवज्जनम्पि पञ्ञानिसेवनेनेव होतीति आह ‘‘समाधिआदीन’’न्तिआदि.

१७. सब्बधम्माधिट्ठानं देसनं पुग्गलाधिट्ठानेन विभजितुं ‘‘लोको नामा’’तिआदि वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘सब्बधम्मानन्ति…पे… दस्सेतु’’न्ति आह. महग्गतधम्मेसु ठानं तंसम्पादनाव. तथा सेसेसु. वड्ढियमानेसूति यथा विमुत्तिं परिपाचयन्ति, एवं ब्रूहियमानेसु.

दस्सनपरिञ्ञाति रूपारूपधम्मानं सलक्खणतो, पच्चयतो च परिजानना. तेनाह ‘‘ञातपरिञ्ञा’’ति. पटिपक्खविधमनेन सद्धिं लक्खणत्तयविभावना इध ‘‘भावनापरिञ्ञा’’ति अधिप्पेताति आह ‘‘भावना…पे… परिञ्ञा चा’’ति. दस्सनत्था परिञ्ञा दस्सनपरिञ्ञा, भावनत्था परिञ्ञा भावनापरिञ्ञाति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

कक्खळफुसनादीति कक्खळादिफुसनादि. अभिजानित्वाति अभिञ्ञाय पञ्ञाय जानित्वा, ठितस्स अभिजाननहेतु वाति अत्थो. अत्थोति फलं. नयोति वुत्तनयो.

‘‘यं असङ्खत’’न्तिपि पठन्ति. चतुनयकोविदोति एकत्तनानत्तादिनयचतुक्के निपुणो. देसनायुत्तिकुसलोति धम्मानं देसनाविधिम्हि कुसलो.

सदिसी कातब्बा संसन्दनवसेनाति अधिप्पायो. आनेतब्बा ‘‘अयं देसना इमाय देसनाय एवं संसन्दती’’ति. अत्थतो अपेतन्ति अयुत्तत्थं. असम्बन्धत्थन्ति अञ्ञमञ्ञं असम्बन्धपदत्थं. ननु पट्ठानविचारो नयविचारो विय हारेहि असम्मिस्सो विचारणन्तरोति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. इध निक्खित्तोति इध सुत्तविचये सुत्तत्थविचारभावतो निक्खित्तो, एतेन वा पट्ठानस्स हारन्तोगधभावदस्सनेनेव मूलपदानं विय पट्ठानस्स पदत्थन्तराभावो दस्सितोति वेदितब्बं.

इमस्स सुत्तस्साति संवण्णियमानसुत्तं सन्धायाह. कस्मिं वा पदेति संवण्णियमानं गाथं सन्धायाह. तब्बिचयेनाति पुच्छादिविचयेन, अस्सादादिविचयेन च.

विचयहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.

३. युत्तिहारविभङ्गवण्णना

१८. एवमेतस्स सुत्तस्स अत्थो न गहेतब्बो, एवं पन गहेतब्बोति अग्गहेतब्बगहेतब्बानं अत्थानं विजहनग्गहणत्थाय युत्तायुत्तिविचारणायं वज्जेतब्बेसु ताव पठमं पटिपत्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘अतथाकारेन गय्हमाना सुत्तत्था विसयो’’ति यथा ‘‘वामं मुञ्च, दक्खिणं गण्हा’’ति (ध. स. अट्ठ. ४९८; विसुद्धि. महाटी. १.१४; सं. नि. टी. १.१.२१३). वज्जेतब्बभावतो हि सुत्तपदेहि सुत्तत्थे विवेचिते गहेतब्बभावो च अवसिट्ठो होति. तथा हि वक्खति ‘‘मेत्ताविहारस्स सतो ब्यापादो चित्तं परियादाय ठस्सती’ति न युज्जति देसना, ‘ब्यापादो पहानं अब्भत्थं गच्छती’ति युज्जति देसना’’ति (नेत्ति. २१).

युत्तिनिद्धारणेन अयथासभावतो विवेचित्वा यथासभावतो धम्मस्स गहणकारणानि कथेन्तो ‘‘महन्ता अपदिसितब्बा एतेसन्ति महापदेसा’’ति इममत्थमाह ‘‘बुद्धादयो’’तिआदिना. पतिट्ठानानीति पतिट्ठानसाधनानि. सेसेसूति सङ्घापदेसादीसु. पठमत्थो एव हि इध पाळि आगतो, विनिच्छयने कारणं महापदेसोति अधिप्पायो. सुत्तोतरणादीति आदिसद्देन सुत्तानोतरणादिपि सङ्गय्हति. सुत्तोतरणविनयसन्दस्सनानि हि केनचि यथाभतस्स गन्थस्स ‘‘धम्मो’’ति विनिच्छयने कारणं. सुत्तानोतरणविनयासन्दस्सनानि ‘‘अधम्मो’’ति. यदि एवन्ति यदि यथाभतस्स गन्थस्स सुत्तविनयेहि संसन्दनं ‘‘धम्मो’’ति, असंसन्दनं ‘‘अधम्मो’’ति विनिच्छयकारणं, एवं सन्तेति अत्थो. सम्पदीयति ञापीयति धम्मो एतेहीति सम्पदाया, अक्खातारो.

विनीयन्ति रागादयो एतेनाति विनयो, कारणं. तेनाह ‘‘रागादिवूपसमनिमित्त’’न्ति. किं पन तं? साधिट्ठानसमथविपस्सनादिधम्मा. ये परतो ‘‘तेचत्तालीसं बोधङ्गमा धम्मा’’ति (नेत्ति. २४) वक्खति.

विनयमहापदेसा कप्पियानुलोमतो अनुलोमकप्पियं नाम, तंसदिसताय सुत्तन्तमहापदेसापि अनुलोमकप्पियन्ति अट्ठकथावोहारो. तेन वुत्तं ‘‘यं अनुलोमकप्पियन्ति वुच्चती’’ति.

यदिपि तत्थ तत्थ पवत्ता भगवतो पकिण्णकदेसना अट्ठकथा, सा पन धम्मसङ्गाहकेहि तेपिटकं बुद्धवचनं सङ्गायित्वा तस्स अत्थसंवण्णनानुरूपेन वाचनामग्गं आरोपितत्ता आचरियवादो नाम. तेन वुत्तं ‘‘आचरियवादो नाम अट्ठकथा’’ति. तिस्सोपि सङ्गीतियो आरुळ्हो एव हि बुद्धवचनस्स अत्थसंवण्णनाभूतो कथामग्गो पच्छा तम्बपण्णियेहि महाथेरेहि सीहळभासाय ठपितो. अत्तनोमति थेरवादो. समेन्तमेव गहेतब्बन्ति यथा पाळिया संसन्दति, एवं महापदेसतो अत्था उद्धरितब्बाति दस्सेति. पमादपाठवसेन आचरियवादस्स कदाचि पाळिया असंसन्दनापि सिया, सो न गहेतब्बोति दस्सेन्तो आह – ‘‘सुत्तेन समेन्तो एव गहेतब्बो’’ति.

चतूहि महापदेसेहि युज्जतीति चतूहि महापदेसेहि न विरुज्झति. इदानि तं अविरुज्झनाकारं दस्सेन्तो ‘‘येन येना’’तिआदि वुत्तं. सुत्तोतरणादि एव हेत्थ कारणं. तस्स च अनेकाकारताय ‘‘पकारेना’’ति वुत्तो. संवण्णियमाने सुत्ते संवण्णनावसेन गहेतब्बन्ति सम्बन्धो. आभतेनाति आनीतेन. सुत्ततोति सुत्तन्तरतो. अयञ्हेत्थ अत्थो – केनचि पसङ्गेन सुत्तन्तरतो उद्धरित्वा आनीतेन सुत्तपदेन सुत्तोतरणादिना, कारणप्पकारेन च चतुमहापदेसाविरोधेन संवण्णियमाने सुत्ते संवण्णनावसेन अत्थजातं गहेतब्बन्ति. तेनाह ‘‘तेन…पे… कातब्बा’’ति. तत्थ युत्तिहारयोजना कातब्बाति युत्तिनिद्धारणवसेन अयं युत्तिहारो योजेतब्बो. अथ वा युत्तिहारयोजना कातब्बाति इमिना हारेन वक्खमाननयेन युत्तिगवेसनं कत्वा ताय युत्तिया सब्बहारयोजना कातब्बाति अत्थो. लक्खणञ्हेतं युत्तिगवेसनाय, यदिदं युत्तिहारो. तेनाह ‘‘सब्बेसं हारानं, या भूमी, यो च गोचरो तेसं. ‘‘युत्तायुत्तपरिक्खा’’ति (नेत्ति. ४), ‘‘इमाय युत्तिया अञ्ञमञ्ञेहि कारणेहि गवेसितब्ब’’न्ति (नेत्ति. २०) च.

१९. यदि वा सब्बानि पदानि एकं अत्थं अभिवदन्तीति योजना.

२०. जरायं ठितस्स अञ्ञथत्तन्ति ठितस्स यं अञ्ञथत्तं अञ्ञथाभावो, अयं जरा नाम. खणिकमरणं खणिकनिरोधो. समुच्छेदमरणं खीणासवानं खन्धपरिनिब्बानं.

केवलस्साति जराय अमिस्सस्स. अञ्ञाव जरा, अञ्ञं मरणन्ति ‘‘पटिञ्ञातस्स केवलस्स मरणस्स दिट्ठत्ता’’ति हेतु. यथा तं देवानन्ति सदिसूदाहरणं, विसदिसूदाहरणं पन इद्धिपादादयो, अन्वयब्यतिरेका गहेत्वा योजेतब्बा.

तेहीति जरामरणेहि.

‘‘जीरणभिज्जनसभावा’’ति इमिना लेसेन तण्हाजरामरणानं अनञ्ञत्तं योजेति. यदिपि ‘‘अञ्ञा तण्हा, अञ्ञा जरा, अञ्ञं मरण’’न्ति सिद्धोवायमत्थो, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘न इद’’न्तिआदि, तथापि सक्कुणेय्यपरिहारायं चोदनाति अज्झारुळ्हं तत्थ दोसं दस्सेतुं ‘‘यदि च यथा जरामरण’’न्ति पाळिपवत्तानि दस्सेन्तो ‘‘यदि…पे… दस्सेती’’ति आह. भावोति अधिप्पायो. एतेसन्ति तण्हाजरामरणानं.

‘‘इमाय युत्तिया अञ्ञमञ्ञेहि कारणेहि गवेसितब्ब’’न्ति च केचि पठन्ति, ब्यञ्जनतोपि गवेसितब्बं, अञ्ञत्थ अत्थतो अञ्ञत्थम्पीति अधिप्पायो. तमेव ब्यञ्जनतो अञ्ञत्थं दस्सेतुं पाळियं ‘‘सल्लोति वा’’तिआदि वुत्तं. इमेसन्ति सल्लधूपायनानं. इच्छाविपरियायेति इच्छितालाभे, अप्पच्चयसमवाये वा. इदम्पि समत्थनं होति यथाधिप्पेतस्स अञ्ञत्थस्स ब्यतिरेकदस्सनभावतो. जरामरणविपरियायेति जरामरणे असति. न हि यथाधिप्पेतजरामरणाभावे तण्हा न होतीति.

द्विधा वुत्ताति द्विप्पकारेन वुत्ता, द्विक्खत्तुं वा वुत्ता. यं इदं…पे… आरम्मणकरणवसेन वा अभिलपनन्ति एवं किरियापरामसनं योजेतब्बन्ति वेदितब्बं. विसेसोति अयं एतासं इच्छातण्हानं पकतिसङ्खातो विसेसो. ‘‘द्वीहि नामेही’’तिपि पाळि. यदिपि एवन्ति कामं विसयविसेसेसु एवं यथावुत्तअवत्थाविसेसेन इच्छातण्हानं अत्थि काचि भेदमत्ताति अत्थो. सभावतो पन भेदो नत्थीति दस्सेन्तो ‘‘तथापी’’ति आह.

इच्छन्तीति कामेन्ति. तण्हायना पातुकामता. सन्तापनट्ठेनाति परिदहनभावेन. आकड्ढनट्ठेनाति अवहरणट्ठेन. सरितानीति रागवसेन अल्लानि. तंसम्पयुत्तपीतिवसेन सिनिद्धानि सिनेहितानि. विसत्तिकाति वित्थता रूपादीसु तेभूमकधम्मेसु ब्यापनवसेन. विसटाति पुरिमवेवचनमेव त-कारस्स ट-कारं कत्वा वुत्तं. विसालाति विपुला. विसक्कतीति परिसक्कति सहति. रत्तो हि रागवत्थुना पादेन ताळियमानोपि सहति. ‘‘ओसक्कनं, विप्फन्दनं वा विसक्कन’’न्ति वदन्ति. अनिच्चादिकं निच्चादितो गण्हन्ती विसंवादिका होति. विसंहरतीति तथा तथा कामेसु आनिसंसं दस्सेन्ती विविधेहि आकारेहि नेक्खम्माभिमुखप्पवत्तितो चित्तं संहरति संखिपति. विसं वा दुक्खं, तं हरति, वहतीति अत्थो. दुक्खनिब्बत्तकस्स कम्मस्स हेतुभावतो विसमूला, विसं वा दुक्खादिभेदा वेदना मूलं एतायाति विसमूला, दुक्खसमुदयत्ता विसं फलं एतिस्साति विसफला. रूपादिदुक्खस्सेव परिभोगो एताय, न अमतस्साति विसपरिभोगा. सब्बत्थ निरुत्तिवसेन पदसिद्धि वेदितब्बा. यो पनेत्थ पधानो अत्थो, तं दस्सेतुं पुन ‘‘विसता वा पना’’तिआदि वुत्तं.

सिनेहनं पेमकरणं. बन्धनट्ठेनाति संयोजनट्ठेन. आसीसनट्ठेनाति इच्छनट्ठेन. अभिनन्दनट्ठेनाति अस्सादनट्ठेन, सम्पटिच्छनट्ठेन वा.

२१. अनभिरतीति उक्कण्ठा. ञाणनिब्बिदाति निब्बिदानुपस्सना. यथा च दुक्खू…पे… चारेसु युत्ति वुत्ताति योजना.

सुखापटिपदादन्धाभिञ्ञा सुखापटिपदाखिप्पाभिञ्ञा सुखापटिपदादयो. यो दुक्खाय पटिपदाय विसेसं अधिगन्तुं भब्बो, तस्स सुखापटिपदायोग्यस्स विय करियमाना धम्मदेसना विसेसावहा न होति, तस्मा सा न युत्ताति इममत्थं दस्सेति ‘‘रागचरितो’’तिआदिना. रागचरितस्स तथा तथा कामानं आदीनवं, ओकारं, संकिलेसं, नेक्खम्मे आनिसंसञ्च अविभावेत्वा आदितो विपस्सनाकथाव करियमाना न विसेसावहा होति आसयस्स असोधितत्ताति एतमत्थं दस्सेन्तो पाळियं ‘‘विपस्सना…पे… देसना’’ति आहाति वेदितब्बं. सेसपदेसुपीति यथा ‘‘रागचरितस्सा’’तिआदिना रागचरितकोट्ठासवसेन पाळियं देसनाय अयुत्ति वुत्ता, इमिना नयेन सेसपदेसुपि दोसचरितकोट्ठासादीसुपि ‘‘दोसचरितस्स पुग्गलस्स असुभं देसेय्या’’तिआदिना पाळियं अवुत्तोपि यथासम्भवमत्थो निद्धारेत्वा वत्तब्बो. कस्मा पन युत्तिहारे अयुत्तिनिद्धारणा कताति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘एत्थ चा’’तिआदि. सेसेसुपि एसेव नयोति सेसेसुपि दोसचरितादिवसेन निद्धारितेसु अयुत्तिगवेसनेसु अयमेव उपायो. अनुलोमप्पहान’’न्तिपि पाळि, सो एवत्थो.

‘‘यावतिका ञाणस्स भूमी’’ति एतेन युत्तिहारस्स महाविसयतं दस्सेति. कस्मा पनायं महाविसयोति? युत्तिविचारभावतो, संवण्णेतब्बस्स च धम्मस्स नानानयनिपुणादिगुणविसेसयोगतोति दस्सेन्तो ‘‘तं किस्स हेतू’’ति आह.

अपरभागेति पच्छाभागे. मेत्ताविहारिभागस्स अपरिहीनतावचनतो अयोगो वुत्तो. तेनाह ‘‘सतो’’ति. यथावुत्तकारणतो एवाति पटिपक्खत्ता एव.

पहानेकट्ठभावतो दिट्ठिमञ्ञितस्स. आदीनवदस्सनेन वितक्कं जिगुच्छन्ता दुतियज्झानस्स आसन्नउपचारज्झानधम्मापि वितक्कारम्मणा न होन्ति, पगेव दुतियज्झानधम्माति अधिप्पायेनाह ‘‘आरम्मणकरणत्थो हेत्थ सहगतसद्दो’’ति.

एवं युत्तिहारलक्खणं आगमतो युत्तायुत्तविचारं दस्सेत्वा इदानि आगमानुगताय युत्तियापि तं दस्सेतुं गुणमुखेन दोसविभजनं विभजन्तो ‘‘अपिचेत्था’’तिआदिमाह. तं उत्तानत्थमेव.

युत्तिहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.

४. पदट्ठानहारविभङ्गवण्णना

२२. तेसं तेसन्ति अनवसेसपरियादानं, तेन ये सुत्ते वुत्ता च धम्मा, ये च तेसं कारणभूतं, तेसं सब्बेसम्पीति वुत्तं होति. सब्बधम्मयाथावअसम्पटिवेधोति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘कत्थ पन सो’’तिआदि वुत्तं.

पियायितब्बजातियन्ति पेमनीयसभावं. मिच्छापटिपदाति पमादापत्ति, मिच्छाभिनिवेसो वा. एकवारं उप्पन्नापि पाणातिपातचेतना वेरप्पसवनतो दोसस्स, एकवारं उप्पन्नापि पमादापत्ति, मिच्छाभिनिवेसो वा मोहस्स उप्पत्तिकारणन्ति पाळियं अवुत्तम्पि नयतो निद्धारेतब्बन्ति दस्सेन्तो ‘‘दोसस्स…पे… इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो’’ति आह. निमित्तत्थग्गहणलक्खणं वण्णसण्ठानं, अनुब्यञ्जनत्थग्गहणलक्खणं अनुब्यञ्जनन्ति ‘‘निमित्तानुब्यञ्जनग्गहणलक्खणा’’ति वुत्तं. तत्थ तत्थ निमित्तं इत्थिपुरिसनिमित्तं. अनुब्यञ्जनं हत्थपादहसितकथितादि. फस्सो पच्चयो एतिस्साति फस्सपच्चया, तंभावो फस्सपच्चयता. अस्सादेति एतायाति अस्सादो, तण्हा.

वत्थूनि ञेय्यधम्मोति आह ‘‘वत्थुअविप्पटिपत्ति विसयसभावपटिवेधो’’ति. इधाधिप्पेतं सम्मापटिपत्तिं दस्सेतुं ‘‘सीलसमाधिसम्पदान’’न्ति वुत्तं. एकदेसुपलक्खणवसेन, वण्णगन्धरागिसप्पायवसेन वा पाळियं ‘‘विनीलकविपुब्बकग्गहणलक्खणा असुभसञ्ञा’’ति वत्वा ‘‘तस्सा निब्बिदापदट्ठान’’न्ति वुत्तं निब्बिदं दस्सेन्तो ‘‘निब्बिदा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ परितस्सनतो विसेसेतुं ‘‘ञाणेना’’ति विसेसितं. तथा पवत्तन्ति निब्बिदनाकारेन पवत्तनं.

योनिसो उम्मुज्जन्तिया विदेहरञ्ञो धीताय रुचाय जातिस्सरञाणं कम्मस्सकतञ्ञाणस्स कारणं अहोसि, न पन असप्पुरिसूपनिस्सयतो, अयोनिसो उम्मुज्जन्तस्स तस्सेव रञ्ञो सेनापतिनो अलातस्स बीजकस्स दासस्साति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘इमस्स च…पे… उदाहरितब्बो’’ति आह. सोति पसादो. अवत्थाविसेसोति सम्पयुत्तधम्मानं अनाविलभावलक्खितो अवत्थाभेदो. आयतनगतोति ठानगतो, रतनत्तयविसयोति अत्थो. ‘‘कायो’’तिआदिना अवत्थाविसेसेन विना सभावसिद्धमेव पदट्ठानं दस्सेति.

इमस्मिं च ठाने पाळियं पुब्बे येसं धम्मानं पदट्ठानं निद्धारितं, ते धम्मा येसं धम्मानं पदट्ठानानि होन्ति, ते दस्सेतुं ‘‘अपरो नयो’’तिआदि आरद्धन्ति वेदितब्बं. अस्सादमनसिकारो अयोनिसोमनसिकारलक्खणो वुत्तो निदस्सनमत्तअत्थोति वेदितब्बो, येभुय्येन सत्तानं लोभवसेन अयोनिसोमनसिकारा संवत्तन्तीत्ति दस्सनत्थं वा एवं वुत्तं. उपपत्ति एव ओपपच्चयं, तस्स भावो ओपपच्चयिकन्ति आह ‘‘उपपत्तिभवभावेना’’ति. ववत्थितभावोति ववत्थितभावो रूपस्स दस्सनादिपटिनियतारम्मणकिच्चता. भवस्स अङ्गानीति भवस्स कारणानि. दुतिये अङ्गानीति अवयवा, कम्मवट्टम्पि वा कारणङ्गभावेन योजेतब्बं.

कम्मट्ठानस्साति भावनाय ब्रूहना वड्ढना. तेसूति तित्थञ्ञुतादीसु. कल्याणमित्तस्स सम्मदेव पयिरुपासनायपीति तं निस्साय लद्धेन सब्बाय धम्मस्सवनेन धम्मुपसंहितं पामोज्जं होतीति तित्थञ्ञुता पीतञ्ञुताय पदट्ठानं. एवं याय विमुत्तिया सति विमुत्तिञाणदस्सनं होतीति सा तस्स पदट्ठानन्ति अयमत्थो पाकटोति आह ‘‘पुरिमानं…पे… सुविञ्ञेय्यो एवा’’ति. सह अधिट्ठानेनाति ञातपरिञ्ञाय सद्धिं. ञातपरिञ्ञा हि तीरणपरिञ्ञाय अधिट्ठानं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

पदट्ठानहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.

५. लक्खणहारविभङ्गवण्णना

२३. ‘‘लक्खणहारस्स विसयं पुच्छती’’ति वुत्तं, ‘‘को पन तस्स विसयो’’ति वुत्ते समानलक्खणा अवुत्तधम्मा. कायानुपस्सनाय समारद्धाय वेदनानुपस्सनादयो सुखेनेव सिज्झन्तीति तब्बचनेन वेदनागतासतिआदीनं वुत्तभावो दस्सितो सतिपट्ठानभावेन एकलक्खणत्ताति कायानुपस्सनासतिपट्ठानस्स सद्धानुग्गहितानि वीरियसतिसमाधिपञ्ञिन्द्रियानि साधनं, एवं इतरेसम्पीति कत्वा वुत्तं. अयं अत्थो अट्ठकथायमेव (नेत्ति. अट्ठ. ५१) परतो आगमिस्सति. इमिना नयेन सेसेसुपि एकलक्खणतानिद्देसेसु अत्थो वेदितब्बो. परतोति चतुब्यूहहारवण्णनायं (नेत्ति. अट्ठ. २०).

असम्मिस्सतोति वेदनादयोपि एत्थ सिता एत्थ पटिसन्धाति काये वेदनादिअनुपस्सनापसङ्गेपि आपन्ने तदसम्मिस्सतोति अत्थो.

अवयविगाहसमञ्ञातिधावनसारादानाभिनिवेसनिसेधनत्थं कायं अङ्गपच्चङ्गेहि, तानि च केसादीहि, केसादिके च भूतुपादायरूपेहि विनिब्भुजितुं ‘‘तथा न काये’’तिआदिमाह. पासादादिनगरावयवसमूहे अवयविवादिनोपि अवयविगाहणं करोन्ति. नगरं नाम कोचि अत्थो अत्थीति पन केसञ्चि समञ्ञातिधावनं सियाति इत्थिपुरिसादिसमञ्ञातिधावने नगरनिदस्सनं वुत्तं. अञ्ञो कोचि सत्तादिको. यं पस्सति इत्थिं, पुरिसं वा. ननु चक्खुना इत्थिपुरिसदस्सनं नत्थीति? सच्चं नत्थि, ‘‘इत्थिं पस्सामि, पुरिसं पस्सामी’’ति पन पवत्तसमञ्ञावसेन ‘‘यं पस्सती’’ति वुत्तं. मिच्छादस्सनेन वा दिट्ठिया यं पस्सति, न तं दिट्ठं रूपायतनं होति, रूपायतनं वा तं न होतीति अत्थो. अथ वा तं कोसादिभूतुपादायसमूहसङ्खातं दिट्ठं न होति, दिट्ठं वा यथावुत्तं न होतीति अत्थो. यं दिट्ठं तं न पस्सतीति यं रूपायतनं, केसादिभूतुपादायसमूहसङ्खातं वा दिट्ठं, तं पञ्ञाचक्खुना भूततो न पस्सतीति अत्थो.

न अञ्ञधम्मानुपस्सीति न अञ्ञसभावानुपस्सी, असुभादितो अञ्ञाकारानुपस्सी न होतीति वुत्तं होति.

पथवीकायन्ति केसादिं पथवीधम्मसमूहत्ता ‘‘कायो’’ति वदति, लक्खणपथविमेव वा अनेकभेदभिन्नं सकलसरीरगतं पुब्बापरियभावेन पवत्तमानं समूहवसेन गहेत्वा ‘‘कायो’’ति वदति. एवं अञ्ञत्थापि.

आकारसमूहसङ्खातस्साति अनिच्चतादिआकारसमुदायपरियायस्स.

तीसु भवेसु किलेसेति भवत्तयविसयकिलेसे. सब्बत्थिकन्ति सब्बत्थ लीने, उद्धते च चित्ते इच्छितब्बत्था, सब्बे वा लीने, उद्धते च भावेतब्बा बोज्झङ्गा अत्थिका एतायाति सब्बत्थिका. अन्तो सङ्कोचोति अन्तो ओलीयना, कोसज्जन्ति अत्थो.

२४. गहितेसूति भावनाग्गहणेन गहितेसु, भावितेसूति अत्थो, वचनेन वा गहितेसु. भावनाग्गहणदीपनत्थत्ता पन वचनेन गहणस्स भावनाग्गहणमेत्थ पधानं. यस्स सतिपट्ठाना भाविता, तस्स सम्मप्पधानादयो बोधिपक्खियधम्मा न भाविताति नेतं ठानं विज्जतीति च समानलक्खणतापदेसेन इममत्थं दस्सेतुं पाळियं ‘‘चतूसु सतिपट्ठानेसु भावियमानेसु चत्तारो सम्मप्पधाना भावनापारिपूरिं गच्छन्ती’’तिआदि वुत्तं.

विपल्लासा पहीयन्ति उजुविपच्चनीकभावतो. ‘‘आहारसमुदया कायस्स समुदयो, फस्ससमुदया वेदनानं समुदयो (सं. नि. ५.४०८), सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति (सं. नि. १.१, ३९; म. नि. ३.१२६; महाव. १; उदा. १; विभ. २२५) वचनतो कायादीनं समुदयभूता कबळीकाराहारफस्समनोसञ्चेतनाविञ्ञाणाहाराकायादीनं परिजाननेन परिञ्ञाता होन्ति तप्पटिपक्खप्पहानतोति दस्सेन्तो ‘‘चत्तारो आहारा’’तिआदिमाह. सब्बत्थाति ‘‘उपादानेहि अनुपादानो भवती’’ति एवमादीसु.

तत्थ यस्मा पञ्च कामगुणा सविसेसा काये लब्भन्तीति विसेसेन कायो कामुपादानस्स वत्थु, सुखवेदनस्सादवसेन परलोकनिरपेक्खो ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदि (दी. नि. १.१७१; म. नि. १.४४५; २.९४-९५, २२५; ३.९१, ११६; सं. नि. ३.२१०; ध. स. १२२१; विभ. ९३८) परामासं उप्पादेतीति दिट्ठुपादानस्स वेदना, चित्ते निच्चग्गहणवसेन सस्सतस्स ‘‘अत्तनो सीलादिवसेन परिसुद्धपरामसनं होती’’ति सीलब्बतुपादानस्स चित्तं, नामरूपपरिच्छेदेन भूतं भूततो अपस्सन्तस्स ‘‘अत्ताभिनिवेसो होती’’ति अत्तवादुपादानस्स धम्मा वत्थु, तस्मा ‘‘चतूसु सतिपट्ठानेसु भावियमानेसु उपादानेहि अनुपादानो भवती’’ति वुत्तं.

यस्मा पन वुत्तनयेनेव कायो कामयोगस्स वत्थु, भवेसु सुखग्गहणवसेन भवस्सादो होतीति भवयोगस्स वेदना, सन्ततिघनग्गहणवसेन चित्ते अत्ताभिनिवेसो होतीति दिट्ठियोगस्सचित्तं, धम्मविनिब्भोगस्स दुक्करत्ता, धम्मानं धम्ममत्तताय च दुप्पटिविज्झत्ता सम्मोहो होतीति अविज्जायोगस्स धम्मा, वत्थु, तस्मा चतुसतिपट्ठानभावनाय तेसु तेसं पहानसिद्धितो योगेहि विसंयुत्तता वुत्ता. एतेनेव आसवेहि अनासवता, ओघेहि नित्तिण्णता च संवण्णिता होति कामरागादीनं एव कामयोगकामासवकामोघादिभावतो.

वुत्तनयेनेव कायो अभिज्झाकायगन्थस्स वत्थु, ‘‘दुक्खाय वेदनाय पटिघानुसयो अनुसेती’’ति (म. नि. १.४६५) दुक्खदुक्खविपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खभूता वेदना विसेसेन ब्यापादकायगन्थस्स वत्थु, चित्ते निच्चाभिनिवेसवसेन सस्सतस्स ‘‘अत्तनो सीलेन सुद्धी’’तिआदिपरामसनं होतीति सीलब्बतपरामासस्स चित्तं वत्थु, सप्पच्चयनामरूपदस्सनाभावतो भवविभवदिट्ठिसङ्खातो इदंसच्चाभिनिवेसो होतीति तस्स धम्मा वत्थूति चतुसतिपट्ठानाति योजेतब्बं.

वुत्तनयेनेव विसेसतो कायो रागसल्लस्स वत्थु, वेदना दोससल्लस्स, ‘‘चित्तं निच्चग्गहणवसेन अत्ताभिनिवेसं अत्तानं सेय्यादितो दहती’’ति चित्तं मानसल्लस्स, वुत्तनयेनेव धम्मा मोहसल्लस्स वत्थूति चतुसतिपट्ठानाति योजेतब्बं.

यस्मा पन कायानुपस्सनादीहि कायवेदनाचित्तधम्मेसु परिञ्ञातेसु रूपवेदनासञ्ञासङ्खारक्खन्धा परिञ्ञाता होन्ति, चित्ते हि परिञ्ञाते सञ्ञापि परिञ्ञाताव होति, तस्मा ‘‘विञ्ञाणट्ठितियो चस्स परिञ्ञं गच्छन्ती’’ति वुत्तं.

तथा विसेसतो काये सापेक्खा छन्दागतिं गच्छतीति कायो छन्दागतिया वत्थु, वुत्तनयेनेव वेदना ब्यापादस्स निमित्तन्ति सा दोसागतिया वत्थु, सन्ततिघनग्गहणवसेन सरागादिचित्ते सम्मोहो होतीति मोहागतिया चित्तं, धम्मसभावानवबोधेन भयं होतीति भयागतिया धम्मा वत्थूति चतुसतिपट्ठानभावनाय अगतिगमनप्पहानं होतीति आह ‘‘अगतिगमनेहि च न अगतिं गच्छती’’ति.

‘‘अकुसलस्स सोमनस्सस्स वसेना’’ति इदं ‘‘अयम्पि अत्थो सम्भवती’’ति कत्वा वुत्तं. ‘‘सुखाय वेदनाय रागानुसयो अनुसेती’’ति (म. नि. १.४६५) पन वचनतो सुखवेदनाग्गहणेन तत्थानुसयनेन समुदयसच्चं देसितन्ति वेदितब्बं. देसितं दुक्खं अरियसच्चन्ति दुक्खदुक्खग्गहणेन सातिसयं दुक्खं अरियसच्चं पकासितं होतीति पाळियं ‘‘दुक्खं अरियसच्चं देसित’’न्ति वुत्तं. सहचरणादीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा निद्देसवारवण्णनायं (नेत्ति. अट्ठ. ५ आदयो) वुत्तं.

लक्खणहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.

६. चतुब्यूहहारविभङ्गवण्णना

२५. हारानन्ति निद्धारणे सामिवचनं. हारेसु इमस्स चतुब्यूहहारस्स विसेसतो सुत्तस्स ब्यञ्जनविचयभावतोति योजना. तेन वुत्तं ‘‘ब्यञ्जन…पे… दस्सेती’’ति. यायाति निरुत्तिया.

यथारहन्ति संवण्णियमाने सुत्ते यं यं अरहति निब्बचनं वत्तुं, तंतंलोकसमञ्ञानुरोधेनेव. पुब्बभागपटिपदा सम्पादेत्वा पच्छा सच्चाभिसमयं पापुणातीति आह ‘‘सम्मुति…पे… होती’’ति, तंतंपञ्ञत्तिग्गहणमुखेन परमत्थग्गहणं होतीति एवं वा इमिना सम्बन्धो.

यमिदं अनिन्द्रियबद्धरूपसन्तानं सन्धाय ‘‘उभयमन्तरेना’’ति इध वुत्तं. ओतरणहारे (नेत्ति. अट्ठ. ४२ आदयो) पनस्स द्वारप्पवत्तफस्सादिधम्मे सन्धाय वुत्तभावं दस्सेतुं ‘‘उभयमन्तरेनाति फस्ससमुदितेसु धम्मेसू’’ति अत्थो वुत्तो. अट्ठकथाचरिया पनाहु ‘‘अन्तरेनाति वचनं पन विकप्पन्तरदीपन’’न्ति. तस्मा अयमेत्थ अत्थो – न इमं लोकं, न हुरं लोकं, अथ खो उभयमन्तरेनाति. अपरो विकप्पो – उभयमन्तरेनाति वा वचनं विकप्पन्तराभावदीपनं. तस्सत्थो – न इमं लोकं, न हुरं लोकं निस्साय झायति झायी, उभयमन्तरेन पन अञ्ञं ठानं अत्थीति.

येपि च ‘‘अन्तरापरिनिब्बायी, सम्भवेसी’’ति च इमेसं सुत्तपदानं अत्थं मिच्छा गहेत्वा अत्थि एव अन्तराभवोति वदन्ति, तेपि यस्मा अविहादीसु तत्थ तत्थ आयुवेमज्झं अनतिक्कमित्वा अन्तरा अग्गमग्गाधिगमेन अनवसेसकिलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायन्तीति अन्तरापरिनिब्बायी, न अन्तराभवभूतोति पुरिमस्स सुत्तपदस्स अत्थो. पच्छिमस्स च ये भूता एव, न पुन भविस्सन्ति, ते हि (कथा. अनुटी. ५०७) खीणासवा, पुरिमपदेहि ‘‘भूता’’ति वुत्ता. तब्बिपरीतताय सम्भवं एसन्तीति सम्भवेसिनो. अप्पहीनभवसंयोजनत्ता सेक्खा, पुथुज्जना च. चतूसु वा योनीसु अण्डजजलाबुजसत्ता याव अण्डकोसं, वत्थिकोसञ्च न भिन्दन्ति, ताव सम्भवेसी नाम. अण्डकोसतो, वत्थिकोसतो च बहि निक्खन्ता भूता नाम. संसेदजओपपातिका च पठमचित्तक्खणे सम्भवेसी नाम, दुतियचित्तक्खणतो पट्ठाय भूता नाम. येन वा इरियापथेन जायन्ति, याव ततो अञ्ञं न पापुणन्ति, ताव सम्भवेसी, ततो परं भूताति अत्थो, तस्मा नत्थीति पटिक्खिपितब्बं. सति हि उजुके पाळिअनुगते अत्थे किं अनिद्धारितसामत्थियेन अन्तराभवेन अत्तभावपरिकप्पितेन पयोजनन्ति.

यं पन ये ‘‘सन्तानवसेन पवत्तमानानं धम्मानं अविच्छेदेन देसन्तरेसु पातुभावो दिट्ठो. यथा तं वीहिआदिअविञ्ञाणकसन्ताने, एवं सविञ्ञाणकसन्तानेपि अविच्छेदेन देसन्तरेसु पातुभावेन भवितब्बं. अयञ्च नयो सति अन्तराभवे युज्जति, नाञ्ञथा’’ति युत्तिं वदन्ति. तेहि इद्धिमतो चेतोवसिप्पत्तस्स चित्तानुगतिकं कायं अधिट्ठहन्तस्स खणेन ब्रह्मलोकतो इधूपसङ्कमने, इतो वा ब्रह्मलोकगमने युत्ति वत्तब्बा. यदि सब्बत्थेव विच्छिन्नदेसे धम्मानं पवत्ति न इच्छिता, यदिपि सिया ‘‘इद्धिविसयो अचिन्तेय्यो’’ति, तं इधापि समानं ‘‘कम्मविपाको अचिन्तेय्यो’’ति वचनतो, तस्मा तं तेसं मतिमत्तमेव. अचिन्तेय्यसभावा हि सभावधम्मा, ते कत्थचि पच्चयविसेसेन विच्छिन्नदेसे पातुभवन्ति, कत्थचि अविच्छिन्नदेसे च. तथा हि मुखघोसादीहि अञ्ञस्मिं देसे आदासपब्बतप्पदेसादिके पटिबिम्बपटिघोसादिकं पच्चयुप्पन्नं निब्बत्तमानं दिस्सति, तस्मा न सब्बं सब्बत्थ उपनेतब्बन्ति अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारतो पन पटिबिम्बस्स उदाहरणभावसाधनादिको अन्तराभवविचारो कथावत्थुप्पकरणस्सटीकायं (कथा. अनुटी. ५०७) गहेतब्बो.

अपरे पन ‘‘इधाति कामभवो, हुरन्ति अरूपभवो, उभयमन्तरेनाति रूपभवो वुत्तो’’ति वदन्ति, ‘‘इधाति पच्चयधम्मा, हुरन्ति पच्चयुप्पन्नधम्मा, उभयमन्तरेनाति पण्णत्तिधम्मा वुत्ता’’ति च वदन्ति, तं सब्बअट्ठकथासु नत्थि, तस्मा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. अवसिट्ठं रूपन्ति आपोधातुआकासधातूहि सद्धिं लक्खणरूपानि, ओजञ्च सन्धायाह अनिन्द्रियबद्धरूपस्स अधिप्पेतत्ता. तस्स खीणासवस्स तं निब्बानारम्मणं चित्तं न जानन्ति न ञायन्ति ‘‘झायमाना’’ति वुत्तत्ता. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

चतुब्यूहहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.

७. आवट्टहारविभङ्गवण्णना

२९. अकुसलानं धम्मानं विद्धंसनसभावत्ता, अकुसलानं वा पजहने कुसलानं सम्पादने पट्ठपनसभावत्ता आरम्भधातु. तथाभूताति सीलादीहि समङ्गीभूता. कामधातुआदिका तिधातुयोव तेधातु. तस्स अभिभवनतो तेधातुइस्सरो मच्चुराजा. अनादिमतिसंसारे चिरकालं लद्धपतिट्ठापि अचिरकालं भावितेहि कुसलेहि धम्मेहि समुच्छिन्दनीयत्ता अबला किलेसाति वुत्तं ‘‘अबलं दुब्बल’’न्ति. तेनाह ‘‘अबला नं बलीयन्ती’’ति.

इदं वचनं अयं गाथापादो. समाधिस्स पदट्ठानन्ति एत्थ समाधिस्स कारणं समतानुयोगे नियोजनतोति योजेतब्बं. एस नयो सेसेसुपि. पपञ्चाति रागादयोव. तथा चेव संवण्णितन्ति देसनाय पदट्ठानभावेनेव अत्थसंवण्णना कताति अत्थो.

न्ति तं देसनं. तस्साति सभागादिवसेन आवट्टनस्स. परिपक्कञाणानं विसेसाधिगमाय. लाभविनिच्छयपरिग्गहमच्छरियानीतिआदीसु लाभोति रूपादिआरम्मणप्पटिलाभो. सो परियेसनाय सति होतीति परियेसनाग्गहणेन गहितो. विनिच्छयोति ‘‘एत्तकं मे रूपारम्मणत्थाय भविस्सति, एत्तकं सद्दादिआरम्मणत्थाय, एत्तकं मय्हं, एत्तकं परस्स, एत्तकं परिभुञ्जिस्सामि, एत्तकं निदहिस्सामी’’ति एवं पवत्तो वितक्को विनिच्छयो. सो लापितहेतुकत्ता परियेसनमूलकताय परियेसनाग्गहणेनेव गहितो, तथा परिग्गहमच्छरियानि. तत्थ परिग्गहो ‘‘मम इद’’न्ति परिग्गण्हनं. मच्छरियं ‘‘मय्हेव होतू’’ति परेहि साधारणभावासहनं. तेनेवस्स पोराणा एवं वचनत्थं वदन्ति ‘‘मय्हेविदमच्छरियं होतु, मा अञ्ञेसं अच्छरियं होतूति पवत्तत्ता मच्छरियन्ति वुच्चती’’ति (दी. नि. अट्ठ. २.१०३; अ. नि. अट्ठ. ३.९.२३). परिभोगत्थानं पन विनिच्छयादीनं परिभोगन्तोगधता वेदितब्बा. छन्दरागो दुब्बलरागो. अज्झोसानं ‘‘मम इद’’न्ति तण्हावसेन बलवसन्निट्ठानन्ति आह ‘‘छन्दरागअज्झोसाना तण्हा एवा’’ति. आरक्खनिमित्तं द्वारपिदहनमञ्जूसागोपनादिना सुट्ठु रक्खणनिमित्तं. पापानि करोन्तो परिभोगनिमित्तं रत्तो गिद्धो गधितो मुच्छितो हुत्वा मिगोव परिभुञ्जननिमित्तं पमादं आपज्जतीति एवं परियेनारक्खा परिभोगनिमित्तं. पमादो तिविधो तण्हाय वसेन कथितोति दस्सेन्तो ‘‘तिविधो तण्हायाति वुत्त’’न्ति आह.

अविसेसेन वुत्तन्ति ‘‘कतमेन उपादानेन सउपादाना’’ति विभागेन पुच्छित्वापि ‘‘अविज्जाय च तण्हाय चा’’ति अविनिब्भुजित्वा वुत्तं. तण्हञ्च अविज्जञ्च चतुरुपादानं वसेनाति कामुपादानादीनं चतुन्नं उपादानानं वसेन विभजित्वा खन्धानं दुक्खभावेन दुक्खसच्चभावेन सह परिञ्ञेय्यभावं, उपादानानं समुदयभावेन समुदयसच्चभावेन सह पहातब्बभावं दस्सेतीति योजना.

३०. ‘‘यो’’तिआदिना वुत्तो तिविधो पमादो परियेसति, आरक्खणञ्च करोति, परिभोगनिमित्तञ्चाति सम्बन्धो. पमादो हि पमज्जन्तस्स पुग्गलस्स भोगानं परियेसनाय, आरक्खणाय च हेतुभूतो कत्तुभावेन उपचरितो, परिभोगस्स पन निमित्तं. ‘‘तप्पटिपक्खेना’’ति पदस्स अत्थं विवरति ‘‘अप्पमादानुयोगेना’’ति, तेन समथभावं दस्सेति. खेपनाति खयपापना. वोदानपक्खविसभागधम्मवसेनाति वोदानपक्खो च सो पमादस्स विसभागधम्मो चाति वोदान…पे… धम्मो, समथो, तस्स वसेन.

समथे सतीति अधिट्ठानभूते झाने सति, तं पादकं कत्वाति अत्थो. या पञ्ञाति नामरूपपरिच्छेदादिवसेन पवत्तपञ्ञा. तेनाह ‘‘अयं विपस्सना’’ति. पहीनेसूति पहीयमानेसु.

वोदानपक्खन्ति आरम्भधातुआदिवोदानपक्खं निक्खिपित्वा. विसभागधम्मवसेनाति पमादवसेनेव. सभागधम्मवसेनाति पुब्बे निक्खित्तस्स आरम्भधातुआदिवोदानधम्मस्स समथादिसभागधम्मवसेन.

पुन अपरियोदापनियं सिखाप्पत्तपरियोदापनं इधाधिप्पेतन्ति आह ‘‘तं पन अरहत्तेन होती’’ति.

मोहसमुट्ठानता वुत्ता ‘‘मोहो एव समुट्ठान’’न्ति कत्वा. अञ्ञथा पिसुणावाचाय दोससमुट्ठानता मुसावादस्स विय मोहसमुट्ठानभावा वत्तब्बा सिया.

कम्मपथभावं पत्तानं, अप्पत्तानञ्च अकुसलधम्मानं ‘‘सब्बपाप’’न्ति पदेन परिग्गहितत्ता वुत्तं ‘‘कम्मपथकम्मविभागेना’’ति.

३१. सेसपदानन्ति ‘‘कुसलस्स उपसम्पदा’’तिआदीनं (दी. नि. २.९०; ध. प. १८३; नेत्ति. ३०, ५०, ११६, १२४; पेटको. २९) गाथाय अवसिट्ठपदानं. यथाधिगतन्ति अत्तना अधिगतप्पकारं, पच्छा भूमिदिसा.