नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
खुद्दकनिकाये
नेत्तिप्पकरण-टीका
गन्थारम्भकथावण्णना
संवण्णनारम्भे (दी. नि. टी. १.गन्थारम्भकथावण्णना; म. नि. टी. १.१ गन्थारम्भकथावण्णना; सं. नि. टी. १.१.१ गन्थारम्भकथावण्णना) रतनत्तयवन्दना संवण्णेतब्बस्स धम्मस्स पभवनिस्सयविसुद्धिपटिवेदनत्थं, तं पन धम्मसंवण्णनासु विञ्ञूनं बहुमानुप्पादनत्थं, तं सम्मदेव तेसं उग्गहणधारणादिक्कमलद्धब्बाय सम्मापटिपत्तिया सब्बहितसुखनिप्फादनत्थं. अथ वा मङ्गलभावतो, सब्बकिरियासु पुब्बकिच्चभावतो, पण्डितेहि सम्माचरितभावतो, आयतिं परेसं दिट्ठानुगतिआपज्जनतो च संवण्णनायं रतनत्तयपणामकिरिया. अथ वा रतनत्तयपणामकरणं पूजनीयपूजापुञ्ञविसेसनिब्बत्तनत्थं, तं अत्तनो यथालद्धसम्पत्तिनिमित्तस्स कम्मस्स बलानुप्पदानत्थं, अन्तरा च तस्स असङ्कोचनत्थं, तदुभयं अनन्तरायेन अट्ठकथाय परिसमापनत्थं. इदमेव च पयोजनं आचरियेन इधाधिप्पेतं. तथा हि वक्खति ‘‘वन्दनाजनितं…पे… तस्स तेजसा’’ति. वत्थुत्तयपूजा हि निरतिसयपुञ्ञक्खेत्तसम्बुद्धिया अपरिमेय्यप्पभावो पुञ्ञातिसयोति बहुविधन्तरायेपि लोकसन्निवासे अन्तरायनिबन्धनसकलसंकिलेसविद्धंसनाय पहोति, भयादिउपद्दवञ्च निवारेति. यथाह –
‘‘पूजारहे पूजयतो, बुद्धे यदि व सावके’’ति. (ध. प. १९५; अप. थेर १.१०.१) च,
तथा –
‘‘ये, भिक्खवे, बुद्धे पसन्ना, अग्गे ते पसन्ना, अग्गे खो पन पसन्नानं अग्गो विपाको होती’’ति (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) च,
तथा –
‘‘‘बुद्धो’ति कित्तयन्तस्स, काये भवति या पीति;
वरमेव हि सा पीति, कसिणेनपि जम्बुदीपस्स;
‘‘‘धम्मो’ति…पे… ‘सङ्घो’ति…पे… दीपस्सा’’ति. (दी. नि. अट्ठ. १.६; इतिवु. अट्ठ ९०; दी. नि. टी. १.गन्थारम्भकथावण्णना; म. नि. टी. १.१; अ. नि. टी. २.४.३४) च,
तथा –
‘‘यस्मिं, महानाम, समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोस…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होती’’ति (अ. नि. ६.१०; ११.११) च,
तथा –
‘‘अरञ्ञे रुक्खमूले वा…पे…;
भयं वा छम्भितत्तं वा, लोमहंसो न हेस्सती’’ति. (सं. नि. १.२४९) च;
तत्थ यस्स रतनत्तयस्स वन्दनं कत्तुकामो, तस्स गुणातिसययोगसन्दस्सनत्थं ‘‘महाकारुणिक’’न्तिआदिना गाथात्तयमाह. गुणातिसययोगेन हि वन्दनारहभावो, वन्दनारहे च कता वन्दना यथाधिप्पेतप्पयोजनं साधेतीति. तत्थ यस्सा संवण्णनं कत्तुकामो, सा नेत्ति विसेसतो यथानुलोमसासनसन्निस्सया, तस्स च विचित्ताकारप्पवत्तिविभाविनी. तथा हि सुत्तन्तदेसना न विनयदेसना विय करुणाप्पधाना, नापि अभिधम्मदेसना विय पञ्ञाप्पधाना, अथ खो करुणापञ्ञाप्पधानाति तदुभयप्पधानदेसनाविसेसविभावनं ताव सम्मासम्बुद्धस्स थोमनं कातुं तम्मूलकत्ता सेसरतनानं ‘‘महाकारुणिकं नाथ’’न्तिआदि वुत्तं.
तत्थ किरतीति (दी. नि. टी. १.गन्थारम्भकथावण्णना; म. नि. टी. १.१; सं. नि. टी. १.१.१; अ. नि. टी. १.१.१) करुणा, परदुक्खं विक्खिपति अपनेतीति अत्थो. अथ वा किणातीति करुणा, परदुक्खे सति कारुणिकं हिंसति विबाधतीति अत्थो. कम्पनं करोतीति वा करुणा, परदुक्खे सति साधूनं हदयखेदं करोतीति अत्थो. कमिति वा सुखं, तं रुन्धतीति करुणा. एसा हि परदुक्खापनयनकामतालक्खणा, अत्तसुखनिरपेक्खताय कारुणिकानं सुखं रुन्धति विबन्धतीति अत्थो. किरियति दुक्खितेसु पसारियतीति वा करुणा, करुणाय नियुत्तोति कारुणिको यथा ‘‘दोवारिको’’ति (अ. नि. ७.६७). यथा हि द्वारट्ठानतो अञ्ञत्थ वत्तमानोपि द्वारपटिबद्धजीविको पुरिसो द्वारानतिवत्तवुत्तिताय द्वारे नियुत्तोति ‘‘दोवारिको’’ति वुच्चति, एवं भगवा मेत्तादिवसेन करुणाविहारतो अञ्ञत्थ वत्तमानोपि करुणानतिवत्तवुत्तिताय करुणाय नियुत्तोति ‘‘कारुणिको’’ति वुच्चति. महाभिनीहारतो पट्ठाय हि याव महापरिनिब्बाना लोकहितत्थमेव लोकनाथा तिट्ठन्तीति. महन्तो कारुणिकोति महाकारुणिको. सतिपि भगवतो तदञ्ञगुणानम्पि वसेन महन्तभावे कारुणिकसद्दसन्निधानेन वुत्तत्ता करुणावसेनेवेत्थ महन्तभावो वेदितब्बो यथा ‘‘महावेय्याकरणो’’ति. एवञ्च कत्वा ‘‘महाकारुणिको’’ति इमिना पदेन पुग्गलाधिट्ठानेन सत्थु महाकरुणा वुत्ता होति.
अपरो नयो – अत्थसाधनतो करुणं करुणायनं करुणासम्पवत्तनं अरहतीति कारुणिको. भगवतो हि सब्बञ्ञुताय अनवसेसतो सत्तानं हितं, हितुपायञ्च जानतो, तत्थ च अकिलासुनो हितेसिता सत्थिका, न तथा अञ्ञेसन्ति. अथ वा करुणा करुणायनं सीलं पकति सभावो एतस्साति कारुणिको. भगवा हि पथवीफस्सादयो विय कक्खळफुसनादिसभावा करुणासभावो सभावभूतकरुणोति अत्थो. सेसं पुरिमसदिसमेव. अथ वा महाविसयताय, महानुभावताय, महप्फलताय च महती करुणाति महाकरुणा. भगवतो हि करुणा निरवसेसेसु सत्तेसु पवत्तति, पवत्तमाना च अनञ्ञसाधारणा पवत्तति, दिट्ठधम्मिकादिभेदञ्च महन्तमेव सत्तानं हितसुखं एकन्ततो निप्फादेति, महाकरुणाय नियुत्तोति महाकारुणिको, तं महाकारुणिकं. सेसं सब्बं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. सुमागधादिपदानं विय चेत्थ सद्दसिद्धि वेदितब्बा.
नाथतीति नाथो, वेनेय्यानं हितसुखं आसीसति पत्थेतीति अत्थो, मेत्तायनवसेन चेत्थ हितसुखासीसनं वेदितब्बं, न करुणायनवसेन पठमपदेन वुत्तत्ता. अथ वा नाथति वेनेय्यगतं किलेसब्यसनं उपतापेतीति नाथो, नाथतीति वा नाथो, याचतीति अत्थो. भगवा हि ‘‘साधु, भिक्खवे, भिक्खु कालेन कालं अत्तसम्पत्तिं पच्चवेक्खिता’’तिआदिना (अ. नि. ८.७, ८) सत्तानं तं तं हितप्पटिपत्तिं याचित्वापि महाकरुणाय समुस्साहितो ते तत्थ नियोजेति. परमेन वा चित्तिस्सरियेन समन्नागतो, सब्बसत्ते वा सीलादिगुणेहि ईसति अभिभवतीति परमिस्सरो भगवा ‘‘नाथो’’ति वुच्चति, तं नाथं.
ञातब्बन्ति ञेय्यं, अतीतादिभेदभिन्नं सब्बं सङ्खतं, असङ्खतञ्च. सङ्गरणट्ठेन सागरो, पतितपतितानं अत्तनो पुथुलगम्भीरभावेहि संसीदनं निम्मुज्जनं करोतीति अत्थो. सं-सद्दस्स चेत्थ ‘‘साभावो, सारागो’’तिआदीसु (ध. स. ३८९, ३९१) विय निरुत्तिनयेन दट्ठब्बो. सङ्गरणट्ठेनाति वा सङ्गरकरणट्ठेन, ठितधम्मताय ‘‘अयं मे मरियादा, इमं वेलं नातिक्कमामी’’ति लोकेन सङ्गरं सङ्केतं करोन्तो विय होतीति अत्थो. सङ्गरणं वा समन्ततो गलनं सन्दनं उदकेन करोतीति सागरो. कप्पवुट्ठानकाले हि महासमुद्दो इतो चितो च पग्घरित्वा सकलं लोकधातुं एकोघं करोतीति. लोकिया पन वदन्ति ‘‘सागरस्स रञ्ञो पुत्तेहि सागरेहि निब्बत्तितो खतोति सागरो, पुरत्थिमो समुद्दप्पदेसो, तंसम्बन्धताय रुळ्हिवसेन सब्बोपि समुद्दो तथा वोहरीयती’’ति. सागरसदिसत्ता सागरो, ञेय्यमेव सागरोति ञेय्यसागरो. सदिसता चेत्थ पुथुलदुत्तरगम्भीरानादिकालिकताहि वेदितब्बा, निहीनं चेतमोपम्मं. तथा हि ञेय्यस्सेव सातिसया पुथुलता अपरिमाणलोकधातुब्यापनतो, सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सेव तरणीयताय दुत्तरता, गम्भीरता, आदिकोटिरहिता च पवत्ति, न इतरस्स परिच्छिन्नदेसत्ता बाहिरकवीतरागेहिपि इत्तरेन खणेन अतिक्कमितब्बत्ता, परिमितगम्भीरत्ता, परिमितकालत्ता च. ञेय्यसागरस्स पारं परियन्तं गतोति ञेय्यसागरपारगू, तं ञेय्यसागरपारगुं.
गमनञ्चेत्थ ञाणगमनमेव, न इतरं ञेय्यग्गहणतो, तं पन ञाणं दुविधं सम्मसनपटिवेधभेदतो, तथा हेतुफलभेदतो. तत्थ ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो’’तिआदिना (दी. नि. २.५७; सं. नि. २.४, १०; पेटको. २३) करुणायनवसेनेव अभिनिविसित्वा अनेकाकारवोकारे सङ्खारे सम्मसन्तं भगवतो सम्मसनञाणं छत्तिंसकोटिसतसहस्समुखेन ञेय्यसागरं अज्झोगाहेत्वा तस्स पारं परियन्तं अगमासि, यं ‘‘महावजिरञाण’’न्ति वुच्चति. पटिवेधञाणं पन सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानं आसवक्खयञाणं, आसवक्खयञाणपदट्ठानञ्च सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, यं ‘‘महाबोधी’’ति वुच्चति. पारगमनञ्च तस्स किच्चसिद्धिया, समत्थताय च वेदितब्बं. तथा यथावुत्तं सम्मसनञाणं हेतु, इतरं फलं. सह सम्मसनञाणेन वा आसवक्खयञाणं हेतु, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं फलं तदानिसंसभावतोति वेदितब्बं.
वन्देति नमामि, अभित्थवामि वा. सण्हट्ठेन निपुणा, अनुपचितञाणसम्भारानं अगाधट्ठेन गम्भीरा, एकत्तादिभेदतो नन्दियावट्टादिविभागतो च विचित्रा विसिट्ठा नानाविधा नया एतिस्साति निपुणगम्भीरविचित्रनया, निपुणगम्भीरविचित्रनया देसना अस्साति निपुणगम्भीरविचित्रनयदेसनो, तं निपुण…पे… देसनं. नयतीति वा नयो, पाळिगति, सा च वुत्तनयेन अत्थतो निपुणा, अत्थतो ब्यञ्जनतो च गम्भीरा, सङ्खेपवित्थारानुलोमादिप्पवत्तिया नानाविधताय विचित्रा. तथा हि पञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिआदिवसेन, संकिलेसभागियादिलोकियादितदुभयवोमिस्सतादिवसेन, कुसलादिखन्धादिसङ्गहादिसमयविमुत्तादिठपनादिकुसलमूलादितिकपट्ठानादिवसेन च अनेकविधा पाळिगतीति.
तत्थ (दी. नि. टी. १.गन्थारम्भकथावण्णना) द्वीहाकारेहि भगवतो थोमना वेदितब्बा अत्तहितसम्पत्तितो, परहितप्पटिपत्तितो च. तेसु अत्तहितसम्पत्ति अनावरणञाणाधिगमतो, सवासनानं सब्बेसं किलेसानं अच्चन्तप्पहानतो च वेदितब्बा, परहितप्पटिपत्ति लाभसक्कारादिनिरपेक्खचित्तस्स सब्बदुक्खनिय्यानिकधम्मदेसनतो, पटिविरुद्धेसुपि निच्चं हितज्झासयञाणपरिपाककालागमनतो च वेदितब्बा. सा पनेत्थ पयोगतो, आसयतो च दुविधा, परहितप्पटिपत्ति, यथावुत्तभेदा दुविधा च अत्तहितसम्पत्ति पकासिता होति. कथं? ‘‘महाकारुणिक’’न्ति इमिना आसयतो, ‘‘निपुण…पे… देसन’’न्ति इमिना पयोगतो, ‘‘नाथ’’न्ति इमिना पन उभयथापि भगवतो परहितप्पटिपत्ति पकासिता करुणाकिच्चदीपनतो, ‘‘ञेय्यसागरपारगु’’न्ति इमिना सातिसयं अत्तहितसम्पत्ति परमुक्कंसगतञाणकिच्चदीपनतो.
अथ वा तीहाकारेहि भगवतो थोमना वेदितब्बा हेतुतो, फलतो, उपकारतो च. तत्थ हेतु महाकरुणा, सा पन पठमपदेन सरूपेनेव दस्सिता. फलं चतुब्बिधं ञाणसम्पदा पहानसम्पदा आनुभावसम्पदा रूपकायसम्पदा चाति. तासु पधानभूता ञाणपहानसम्पदा ‘‘ञेय्यसागरपारगु’’न्ति इमिना पदेन पकासिता. पधाने हि दस्सिते अविनाभावतो इतरम्पि द्वयं दस्सितमेव होति. न हि बुद्धानं आनुभावरूपकायसम्पत्तीहि विना कदाचिपि धम्मकायसिरी वत्ततीति. उपकारो अनन्तरं अबाहिरं कत्वा तिविधयानमुखेन विमुत्तिधम्मदेसना, सा ‘‘नाथं, निपुण…पे… देसन’’न्ति पदद्वयेन पकासिताति वेदितब्बं.
तत्थ (दी. नि. टी. १.गन्थारम्भकथावण्णना) ‘‘महाकारुणिक’’न्ति एतेन सम्मासम्बोधिया मूलं दस्सेति. महाकरुणासञ्चोदितमानसो हि भगवा संसारपङ्कतो सत्तानं समुद्धरणत्थं कताभिनीहारो अनुपुब्बेन पारमियो पूरेत्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अधिगतोति करुणा सम्मासम्बोधिया मूलं. ‘‘ञेय्यसागरपारगु’’न्ति एतेन पुब्बभागप्पटिपत्तिया सद्धिं सम्मासम्बोधिं दस्सेति. अनावरणञाणपदट्ठानञ्हि मग्गञाणं, मग्गञाणपदट्ठानञ्च अनावरणञाणं ‘‘सम्मासम्बोधी’’ति वुच्चति. वुत्तप्पभेदं पन सम्मसनञाणं सह पञ्ञापारमिया तस्सा पुब्बभागपटिपदा. तस्सा हि आनुभावेन लीनुद्धच्चपतिट्ठानायूहनकामसुखल्लिकत्तकिलमथानुयोगसस्सतुच्छेदादिअन्तद्वयविरहिता उक्कंसपारमिप्पत्ता मज्झिमा पटिपदा भावनापारिपूरिं गता. ‘‘नाथ’’न्ति इमिना सम्मासम्बोधिया फलं दस्सेति लोकत्तयनायकभावदीपनतो. तथा हि सब्बानत्थपरिहारपुब्बङ्गमाय निरवसेसहितसुखविधानतप्पराय निरतिसयाय पयोगसम्पत्तिया, सदेवमनुस्साय पजाय अच्चन्तुपकारिताय अपरिमितनिरुपमभावगुणविसेससमङ्गिताय च सब्बसत्तुत्तमो भगवा अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं अनुत्तरगारवट्ठानभूतताय च ‘‘नाथो’’ति वुच्चतीति. ‘‘निपुण…पे… देसन’’न्ति इमिना सम्मासम्बोधिया पयोजनं दस्सेति. संसारमहोघतो सत्तसन्तारणत्थञ्हि भगवता सम्मासम्बोधि अभिपत्थिता, तञ्च सत्तसन्तारणं यथावुत्तदेसनासम्पत्तिया समिज्झति तदविनाभावतो. इमिना भगवतो सातिसया परहितप्पटिपत्ति दस्सिता, इतरेहि अत्तहितसम्पत्तीति तदुभयेन अत्तहिताय पटिपन्नादीसु चतूसु पुग्गलेसु भगवतो चतुत्थपुग्गलभावं दीपेति, तेन च अनुत्तरदक्खिणेय्यभावं, उत्तमवन्दनीयभावं, अत्तनो च वन्दनकिरियाय खेत्तङ्गतभावं दीपेति.
एत्थ च यथा ‘‘महाकारुणिक’’न्ति इमिना पदेन भगवतो महाकरुणा दस्सिता, एवं ‘‘ञेय्यसागरपारगु’’न्ति एतेन महापञ्ञा दस्सिता. तेसु करुणाग्गहणेन लोकियेसु महग्गतभावप्पत्तासाधारणगुणदीपनतो भगवतो सब्बलोकियगुणसम्पत्ति दस्सिता होति, पञ्ञाग्गहणेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानमग्गञाणदीपनतो सब्बलोकुत्तरगुणसम्पत्ति. तदुभयग्गहणसिद्धो एव चत्थो नाथसद्देन पकासीयति. करुणावचनेन उपगमनं निरुपक्किलेसं दस्सेति, पञ्ञावचनेन अपगमनं. तथा करुणाग्गहणेन लोकसमञ्ञानुरूपं भगवतो पवत्तिं दस्सेति लोकवोहारविसयत्ता करुणाय, पञ्ञाग्गहणेन समञ्ञाय अनतिधावनं. सभावानवबोधेन हि धम्मानं समञ्ञं अतिधावित्वा सत्तादिसम्मसनं होतीति. तथा करुणाग्गहणेन महाकरुणासमापत्तिविहारं दस्सेति, पञ्ञाग्गहणेन तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणं, चतुसच्चञाणं, चतुपटिसम्भिदाञाणं, चतुवेसारज्जञाणं. करुणाग्गहणेन महाकरुणासमापत्तिञाणस्स गहितत्ता सेसासाधारणञाणानि, छ अभिञ्ञा, अट्ठसु परिसासु (म. नि. १.१५१, १७८) अकम्पनञाणानि, दस बलानि, चुद्दस बुद्धञाणानि, सोळस ञाणचरिया, अट्ठारस बुद्धधम्मा (महानि. ६९, १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५; पटि. म. ३.५; दी. नि. अट्ठ. ३.३०५; विभ. मूलटी. सुत्तन्तभाजनीयवण्णना; दी. नि. टी. ३.१४१), चतुचत्तालीस ञाणवत्थूनि सत्तसत्तति ञाणवत्थूनीति (सं. नि. २.३४) एवमादीनं अनेकेसं पञ्ञाप्पभेदानं वसेन ञाणचारं दस्सेति.
तथा करुणाग्गहणेन चरणसम्पत्ति, पञ्ञाग्गहणेन विज्जासम्पत्ति. करुणाग्गहणेन सत्ताधिपतिता, पञ्ञाग्गहणेन धम्माधिपतिता. करुणाग्गहणेन लोकनाथभावो, पञ्ञाग्गहणेन अत्तनाथभावो. तथा करुणाग्गहणेन पुब्बकारिभावो, पञ्ञाग्गहणेन कतञ्ञुता. करुणाग्गहणेन अपरन्तपता, पञ्ञाग्गहणेन अनत्तन्तपता. करुणाग्गहणेन वा बुद्धकरधम्मसिद्धि, पञ्ञाग्गहणेन बुद्धभावसिद्धि. तथा करुणाग्गहणेन परेसं तारणं, पञ्ञाग्गहणेन सयं तारणं. तथा करुणाग्गहणेन सब्बसत्तेसु अनुग्गहचित्तता, पञ्ञाग्गहणेन सब्बधम्मेसु विरत्तचित्तता दस्सिता होति. सब्बेसञ्च बुद्धगुणानं करुणा आदि तंनिदानभावतो, पञ्ञा परियोसानं ततो उत्तरि करणीयाभावतो, इति आदिपरियोसानदस्सनेन सब्बे बुद्धगुणा दस्सिता होन्ति. तथा करुणावचनेन सीलक्खन्धपुब्बङ्गमो समाधिक्खन्धो दस्सितो होति. करुणानिदानञ्हि सीलं ततो पाणातिपातादिविरतिप्पवत्तितो, सा च झानत्तयसम्पयोगिनीति. पञ्ञावचनेन पञ्ञाक्खन्धो. सीलञ्च सब्बबुद्धगुणानं आदि, समाधि मज्झे, पञ्ञा परियोसानन्ति एवम्पि आदिमज्झपरियोसानकल्याणा सब्बे बुद्धगुणा दस्सिता होन्ति नयतो दस्सितत्ता. एसो एव हि निरवसेसतो बुद्धगुणानं दस्सनुपायो, यदिदं नयग्गाहणं, अञ्ञथा को नाम समत्थो भगवतो गुणे अनुपदं निरवसेसतो दस्सेतुं. तेनेवाह –
‘‘बुद्धोपि बुद्धस्स भणेय्य वण्णं, कप्पम्पि चे अञ्ञमभासमानो;
खीयेथ कप्पो चिरदीघमन्तरे, वण्णो न खीयेथ तथागतस्सा’’ति. (दी. नि. अट्ठ. १.३०४; ३.१४१; म. नि. अट्ठ. ३.४२५; उदा. अट्ठ. ५३; अप. अट्ठ. २.७.२०; बु. वं. अट्ठ. ४.४; चरिया. अट्ठ. निदानकथा, पकिण्णककथा; दी. नि. टी. १.गन्थारम्भकथावण्णना; म. नि. टी. १.१; सं. नि. टी. १.१.१; अ. नि. टी. १.१.१; वजिर. टी. गन्थारम्भकथा; सारत्थ. टी. १.गन्थारम्भकथावण्णना);
तेनेव च आयस्मता सारिपुत्तत्थेरेनापि बुद्धगुणपरिच्छेदनं पति अनुयुत्तेन ‘‘नो हेतं, भन्ते’’ति (दी. नि. २.१४५) पटिक्खिपित्वा ‘‘अपिच मे, भन्ते, धम्मन्वयो विदितो’’ति (दी. नि. २.१४६) वुत्तं.
एवं सङ्खेपेन सकलसब्बञ्ञुगुणेहि भगवन्तं अभित्थवित्वा इदानि सद्धम्मं थोमेतुं ‘‘विज्जाचरणसम्पन्ना’’तिआदिमाह. तत्थ विज्जाचरणसम्पन्ना हुत्वाति वचनसेसो. विन्दियं धम्मानं सलक्खणं, सामञ्ञलक्खणञ्च विन्दतीति विज्जा, लोभक्खन्धादीनि वा विज्झनट्ठेन विज्जा, चतुन्नं वा अरियसच्चानं विदितकरणट्ठेन विज्जाति एवं तावेत्थ वचनत्थतो विज्जा वेदितब्बा. पभेदतो पन तिस्सोपि विज्जा विज्जा भयभेरवसुत्ते आगतनियामेनेव, अट्ठपि विज्जा विज्जा अम्बट्ठसुत्तादीसु (दी. नि. १.२७८ आदयो) आगतनियामेनेव. चरन्ति तेहीति चरणानि, सीलसंवरादयो पञ्चदस धम्मा, इति इमाहि विज्जाहि, इमेहि च चरणेहि सम्पन्ना सम्पन्नागताति विज्जाचरणसम्पन्ना.
येनाति येन धम्मेन करणभूतेन, हेतुभूतेन च. तत्थ मग्गधम्मस्स करणत्थो वेदितब्बो निय्यानकिरियासाधकतमभावतो, निब्बानधम्मस्स हेतुअत्थो आरम्मणपच्चयभावतो. पच्चयत्थो हि अयं हेत्वत्थो. परियत्तिधम्मस्सपि हेतुअत्थो युज्जतेव परम्पराय हेतुभावतो. फलधम्मे पन उभयम्पि सम्भवति. कथं? ‘‘ताय सद्धाय अवूपसन्ताया’’ति वचनतो मग्गेन समुच्छिन्नानं किलेसानं पटिप्पस्सद्धिप्पहानकिच्चताय फलस्स निय्यानानुगुणता, निय्यानपरियोसानता चाति इमिना परियायेन सिया करणत्थो निय्यानकिरियाय. सकदागामिमग्गविपस्सनादीनं पन उपनिस्सयपच्चयभावतो सिया हेतुअत्थो. एवञ्च कत्वा अग्गप्पसादसुत्तादीसु (इतिवु. ९०) अग्गादिभावेन अग्गहितापि फलपरियत्तिधम्मा छत्तमाणवकविमानादीसु (वि. व. ८८६ आदयो) सरणीयभावेन गहिताति तेसं मग्गनिब्बानानं विय महाअट्ठकथायं सरणभावो उद्धटो. विसेसतो चेत्थ मग्गपरियापन्ना एव विज्जाचरणधम्मा वेदितब्बा. ते हि निप्परियायेन निय्यानकिरियाय साधकतमभूता, न इतरे. इतरेसं पन निय्यानत्थताय निय्यानता. यदि एवं कस्मा ‘‘विज्जाचरणसम्पन्ना हुत्वा’’ति वुत्तं, निय्यानसमकालमेव हि यथावुत्तविज्जाचरणसम्पत्तिसमधिगमोति? नायं विरोधो समानकालताय एव अधिप्पेतत्ता यथा ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्ति (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३-४५; ४.६०; कथा. ४६५, ४६७). सम्पन्नाति वा पदस्स वत्तमानकालत्थता वेदितब्बा ‘‘उप्पन्ना धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका १७) एत्थ उप्पन्नसद्दस्स विय. एवञ्च कत्वा वचनसेसमन्तरेनेव पदयोजना सिद्धा होति. ‘‘येना’’ति च पदं उभयत्थ सम्बन्धितब्बं ‘‘येन धम्मेन विज्जाचरणसम्पन्ना, येन धम्मेन निय्यन्ती’’ति.
लोकतोति खन्धादिलोकतो, वट्टतोति अत्थो. न्ति तं मग्गनिब्बानफलपरियत्तिभेदं धम्मं. उत्तमन्ति सेट्ठं. तथा हेस अत्तना उत्तरितरस्स अभावेन ‘‘अनुत्तरो’’ति वुच्चति. तत्थ मग्गस्स निय्यानहेतुआदिअत्थेन, निब्बानस्स निस्सरणविवेकादिअत्थेन, फलस्स अरियसन्तभावादिअत्थेन च सेट्ठता वेदितब्बा. स्वायमत्थो ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४) आदिसुत्तपदानुसारेन विभावेतब्बो.
धम्मन्ति यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने अपायतो, संसारतो च अपतमाने कत्वा धारेतीति धम्मो. सम्मा, सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धो, सब्बञ्ञुताअनावरणञाणो समन्तचक्खु भगवा, तेन यथा सम्मासम्बोधिसमधिगमेनेव सब्बे बुद्धगुणा सम्पापुणीयन्ति, एवं सम्मदेव आसेवनाय भावनाय बहुलीकिरियाय सम्मापटिपत्तिया सम्मदेव पच्चवेक्खणाय सक्कच्चं धम्मदेसनाय वेनेय्यसन्तानेसु पतिट्ठापनेन –
‘‘अरियं, वो भिक्खवे, सम्मासमाधिं देसेस्सामि (म. नि. ३.१३६; पेटको. २४). मग्गानट्ठङ्गिको सेट्ठो (ध. प. २७३; नेत्ति. १७०; पेटको. ३०). यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायति (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४). एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो सत्तानं विसुद्धिया (दी. नि. २.३७३; म. नि. १.१०६; सं. नि. ५.३६७, ३८४). धम्मं, वो भिक्खवे, देसेस्सामि आदिकल्याण’’न्ति (म. नि. ३.४२०; नेत्ति. ५) –
आदिवचनेहि, अभित्थवनेन च पूजितो मानितो अपचितोति सम्मासम्बुद्धपूजितो, तं सम्मासम्बुद्धपूजितं धम्मं वन्देति सम्बन्धो.
अयं पनेत्थ सङ्खेपत्थो – यस्स धम्मस्स अधिगमने विज्जासम्पन्ना चेव होन्ति चरणसम्पन्ना च, सब्बवट्टदुक्खतो च निय्यन्ति, तमेव अरियानं सकलगुणसमङ्गिभावनिमित्तं, अनवसेसदुक्खनिस्सरणहेतुभूतञ्च उत्तमं पवरं सद्धिं परियत्तिधम्मेन नवविधं लोकुत्तरधम्मं भगवतापि सम्मापटिपत्तिआदिविधिना पूजितं नमामि, अभित्थवामि वाति.
एत्थ च ‘‘येन लोकतो निय्यन्ति, विज्जाचरणसम्पन्ना च होन्ती’’ति पदद्वयेन यथाक्कमं धम्मस्स भावेतब्बभावो, सच्छिकातब्बभावो च वुत्तो. तेसु पठमेन विज्जासम्पत्तिया धम्मं थोमेति, दुतियेन विमुत्तिसम्पत्तिया. तथा पठमेन झानसम्पदाय, दुतियेन विमोक्खसम्पदाय. पठमेन वा समाधिसम्पदाय, दुतियेन समापत्तिसम्पदाय. पठमेन वा खयञाणभावेन, दुतियेन अनुप्पादञाणभावेन. अथ वा पुरिमेन विज्जूपमताय, दुतियेन वजिरूपमताय. पुरिमेन वा विरागसम्पत्तिया, दुतियेन निरोधसम्पत्तिया. तथा पठमेन निय्यानभावेन, दुतियेन निस्सरणभावेन. पठमेन वा हेतुभावेन, दुतियेन असङ्खतभावेन. पठमेन वा दस्सनभावेन, दुतियेन विवेकभावेन. पठमेन वा अधिपतिभावेन, दुतियेन अमतभावेन धम्मं थोमेति. अथ वा पठमेन निय्यानिकभावदस्सनतो स्वाक्खातताय धम्मं थोमेति, दुतियेन सच्छिकातब्बभावतो सन्दिट्ठिकताय. तथा पुरिमेन अकालिकताय, पच्छिमेन एहिपस्सिकताय. पुरिमेन वा ओपनेय्यिकताय, पच्छिमेन पच्चत्तं वेदितब्बताय धम्मं थोमेति.
‘‘उत्तम’’न्ति च एतेन अञ्ञस्स विसिट्ठस्स अभावदीपनेन परिपुण्णताय धम्मं थोमेति, ‘‘सम्मासम्बुद्धपूजित’’न्ति एतेन परिसुद्धताय. सब्बदोसापगमेन हिस्स पूजनीयता. परिसुद्धताय चस्स पहानसम्पदा, परिपुण्णताय पभवसम्पदा. पहानसम्पत्तिया च भावनापारिपूरी अनवसेसदोससमुग्घाटनतो, पभवसम्पत्तिया सच्छिकिरियनिब्बत्ति ततुत्तरि करणीयाभावतो. अनञ्ञसाधारणताय हि उत्तमोति. तथा भावेतब्बभावेनस्स सह पुब्बभागसीलादीहि सेक्खा सीलसमाधिपञ्ञाक्खन्धा, सच्छिकातब्बभावेन सह असङ्खताय धातुया असेक्खा सीलसमाधिपञ्ञाक्खन्धा दस्सिता होन्तीति.
एवं सङ्खेपेन सब्बसद्धम्मगुणेहि सद्धम्मं थोमेत्वा इदानि अरियसङ्घं थोमेतुं ‘‘सीलादिगुणसम्पन्नो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सीलादिगुणसम्पन्नोति सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तियादिगुणेहि सम्पन्नो समन्नागतो, सम्पन्नसीलादिगुणो वा. अरियानञ्हि तंतंमग्गवज्झकिलेसप्पहानेन हतपटिपक्खा सुविसुद्धा सीलादयो ‘‘सम्पन्ना’’ति वत्तब्बतं अरहन्ति, न पुथूज्जनानं, यतो ‘‘सुप्पटिपन्नो’’तिआदिना (म. नि. १.७४; अ. नि. ६.१०; उदा. १८) अरियसङ्घो थोमीयति. अथ वा सीलादिगुणसम्पन्नोति परिपुण्णसीलादिगुणो. अरियपुग्गलानञ्हि अरियसच्चप्पटिवेधेन सहेव यथारहं सेक्खासेक्खा सीलादिधम्मक्खन्धा पारिपूरिं गच्छन्तीति. ठितो मग्गफलेसूति मग्गेसु, फलेसु च ठितो, मग्गट्ठो, फलट्ठो चाति अत्थो. योति अनियमतो अरियसङ्घं निद्दिसति, तस्स ‘‘त’’न्ति इमिना नियमं वेदितब्बं.
ननु च अरियसङ्घे न सब्बे अरियपुग्गला मग्गट्ठा, नापि सब्बे फलट्ठाति? सच्चमेतं, अवयवधम्मेन पन समुदायं निद्दिसन्तो एवमाह यथा ‘‘समं चुण्ण’’न्ति. यथा हि योगचुण्णस्स अवयवेसु लब्भमानो समभावो समुदाये अपदिसीयति ‘‘समं चुण्ण’’न्ति, एवं अरियसङ्घस्स अवयवभूतेसु अरियपुग्गलेसु लब्भमानो मग्गट्ठफलट्ठभावो समुदायभूते अरियसङ्घे ठितो ‘‘मग्गफलेसू’’ति अपदिट्ठोति वेदितब्बं.
आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये च इरियनतो, सदेवकेन च लोकेन ‘‘सरण’’न्ति अरणीयतो अरियो, दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतत्ता सङ्घो, अरियो च सो सङ्घो चाति अरियसङ्घो, तं अरियसङ्घं. पुज्जभवफलनिब्बत्तनतो अत्तनो सन्तानं पुनातीति वा पुञ्ञं, खित्तं वुत्तं बीजं विरुहनट्ठानताय तायति रक्खतीति खेत्तं केदारादि, खेत्तं वियाति खेत्तं, सत्तानं पुञ्ञस्स महप्फलभावकरणेन विरुहनट्ठानताय खेत्तन्ति पुञ्ञक्खेत्तं. अनुत्तरं वन्देति सम्बन्धो.
एत्थ च ‘‘सीलादिगुणसम्पन्नो’’ति एतेन अरियसङ्घस्स भगवतो अनुजातपुत्ततं दस्सेति, तेनस्स पभवसम्पदा दीपिता होति. ‘‘ठितो मग्गफलेसू’’ति एतेन पहानसम्पदं, ञाणसम्पदञ्च दस्सेति किलेसानं समुच्छेदप्पटिप्पस्सद्धिप्पहानदीपनतो, मग्गफलञाणाधिगमदीपनतो च. ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति एतेन पभवसम्पदं सब्बसङ्घानं अग्गभावदीपनतो, सदेवकेन च लोकेन अरणीयभावदीपनतो. ‘‘पुञ्ञक्खेत्तं अनुत्तर’’न्ति एतेन लोकस्स बहूपकारतं दस्सेति अग्गदक्खिणेय्यभावदीपनतो.
तथा ‘‘सीलादिगुणसम्पन्नो’’ति इदं अरियसङ्घस्स सम्माउजुञायसामीचिप्पटिपन्नभावदीपनं. ‘‘ठितो मग्गफलेसू’’ति इदं सतिपि सन्तानविभागेन अनेकभावे चतुपुरिसयुगअट्ठपुरिसपुग्गलभावदीपनं. ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति इदं आहुनेय्यादिभावदीपनं. ‘‘पुञ्ञक्खेत्तं अनुत्तर’’न्ति इदं लोकस्स हितसुखाय पटिपन्नतादीपनं. तथा ‘‘ठितो मग्गफलेसू’’ति इदं अरियसङ्घस्स लोकुत्तरसरणगमनसब्भावदीपनं, तेनस्स भगवतो ओरसपुत्तभावो दस्सितो होति. ‘‘सीलादिगुणसम्पन्नो’’ति इमिना पनस्स विहतविधस्तकिलेसा अनवसेसा सेक्खासेक्खा सीलादिधम्मक्खन्धा दस्सिता. ‘‘अरियसङ्घं पुञ्ञक्खेत्तं अनुत्तर’’न्ति इमिना तेसं तेसञ्ञेव यथावुत्तगुणविसेसानं सुपरिसुद्धतं दीपेति. तेनस्स महानुभावतं, अनुत्तरदक्खिणेय्यभावं, वन्दनारहभावं, अत्तनो च वन्दनाकिरियाय खेत्तङ्गतभावं दीपेति. सरणगमनञ्च सावकानं सब्बगुणानं आदि, सपुब्बभागप्पटिपदा सेक्खा सीलक्खन्धादयो मज्झे, असेक्खा सीलक्खन्धादयो परियोसानन्ति आदिमज्झपरियोसानकल्याणा सब्बे अरियसङ्घगुणा इमाय गाथाय पकासिताति वेदितब्बं.
एवं गाथात्तयेन सङ्खेपतो सकलगुणसंकित्तनमुखेन रतनत्तयस्स पणामं कत्वा इदानि तं निपच्चकारं यथाधिप्पेते पयोजने परिणामेन्तो ‘‘वन्दनाजनित’’न्ति गाथमाह. तत्थ वन्दनाजनितन्ति वन्दनाकारेन निब्बत्तितं, रतनत्तयगुणाभित्थवनवसेन, निपच्चकारवसेन वा उप्पादितन्ति अत्थो. इतीति एवं ‘‘महाकारुणिक’’न्तिआदिप्पकारेन. रतिजननट्ठेन रतनं, बुद्धधम्मसङ्घा, चित्तीकतादिभावो वा रतनट्ठो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘चित्तीकतं महग्घञ्च, अतुलं दुल्लभदस्सनं;
अनोमसत्तपरिभोगं, रतनं तेन वुच्चती’’ति. (खु. पा. अट्ठ. ६.३; दी. नि. अट्ठ. २.३३; सं. नि. ५.२२३; सु. नि. अट्ठ. १.२२६; महानि. अट्ठ. ५०; दी. नि. टी. १.गन्थारम्भकथा; म. नि. टी. १.४; सं. नि. टी. १.१.४; अ. नि. टी. १.१.४; सारत्थ. टी. १.गन्थारम्भकथावण्णना);
चित्तीकतभावादयो च अनञ्ञसाधारणा बुद्धादीसु एव लब्भन्ति, रतनानं तयं रतनत्तयं, तस्मिं रतनत्तये. हतन्तरायोति विधस्तउपद्दवो हुत्वाति सम्बन्धो, एतेन अत्तनो पसादसम्पत्तिया, रतनत्तयस्स च खेत्तभावसम्पत्तिया तस्स पुञ्ञस्स अत्थसंवण्णनाय उपघातकउपद्दवानं विहनने समत्थतं दस्सेति. सब्बत्थाति सब्बस्मिं अन्तो चेव बहि च, अज्झत्तिकबाहिरवत्थूसूति अत्थो. सब्बत्थाति वा सब्बस्मिं काले, संवण्णनाय आदिमज्झपरियोसानकालेसूति वुत्तं होति. हुत्वाति पुब्बकालकिरिया, तस्स ‘‘करिस्सामत्थवण्णन’’न्ति एतेन सम्बन्धो. तस्साति यं रतनत्तये वन्दनाजनितं पुञ्ञं, तस्स. तेजसाति आनुभावेन बलेन.
एवं रतनत्तयवन्दनाय पयोजनं दस्सेत्वा इदानि नेत्तिप्पकरणस्स गम्भीरत्थत्ता अत्थसंवण्णनाय दुक्करभावं दस्सेतुं ‘‘ठिति’’न्तिआदिमाह. तत्थ ठितिन्ति ठानं अनन्तरधानं अविच्छेदप्पवत्तिं. आकङ्खमानेनाति इच्छमानेन पत्थयन्तेन, ‘‘अहोवतायं सद्धम्मनेत्ति चिरं तिट्ठेय्या’’ति एवं पत्थयन्तेनाति वुत्तं होति. चिरन्ति दीघकालं, पञ्चवस्ससहस्सपरिमाणं कालन्ति अत्थो. सद्धम्मनेत्तियाति सद्धम्मसङ्खाताय नेत्तिया. सद्धम्मो हि वेनेय्यसन्तानेसु अरियगुणानं नयनतो नेत्ति, सद्धम्मस्स वा नेत्ति सद्धम्मनेत्ति, तस्सा सद्धम्मनेत्तिया, स्वायमत्थो अट्ठकथायं विचारितो एव. थेरेनाति थिरगुणयुत्तेन. अभियाचितोति आदरगारवेन याचितो. अभिमुखं वा याचितो, अनुत्तरं कत्वा याचितोति अत्थो. उद्दिस्स वा याचितो, गरुतरं कत्वा याचितोति अत्थो, ‘‘करोतु आयस्मा नेत्तिप्पकरणस्स कञ्चि अत्थसंवण्णन’’न्ति एवं नेत्तिया अत्थसंवण्णनं पति अज्झेसितोति वुत्तं होति. एत्थ च सद्धम्मस्स चिरं ठितिकामेन अज्झासयसम्पन्नेन सासने थिरगुणयुत्तेन सब्रह्मचारिना आदरगारवेन, अभिमुखं वा याचितेन मे न सक्का तस्स अभियाचनं पटिक्खिपितुन्ति दस्सेति ‘‘ठितिं आकङ्खमानेना’’ति गाथाय.
पदुमुत्तरनाथस्साति पदुमुत्तरस्स सम्मासम्बुद्धस्स. पस्सताति पुब्बेनिवासचक्खुना, समन्तचक्खुना एव वा हत्थतले ठपितआमलकं विय अभिनीहारं पस्सन्तेन. तादिनाति तादिभावयुत्तेन, सब्बत्थ वा निब्बिकारेन, ‘‘अम्हाकं भगवता’’ति वचनसेसो. यस्साति आयस्मतो महाकच्चानत्थेरस्स. ठपितोति –
‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं विभजन्तानं यदिदं महाकच्चानो’’ति (अ. नि. १.१८८, १९७) –
एवं ठपितो. सीलादिगुणविसेसेहि महन्ता सावकाति महासावका (थेरगा. अट्ठ. २.१२८८; अ. नि. टी. २.३.५९), महाकस्सपादयो, तेसु अयमायस्मा अञ्ञतरोति, महासावको च सो गुणविसेसयोगतो उत्तमो चाति महासावकुत्तमो.
झानादीसु सातिसयानं आवज्जनादिवसीभावानं, अरियिद्धिवसेन परमस्स च चेतोवसीभावस्स अधिगतत्ता वसिप्पत्तो. अत्थादीसु सविसेसभेदगतपटिसम्भिदाञाणत्ता पभिन्नपटिसम्भिदो. ‘‘पण्डितो, भिक्खवे, महाकच्चानो, महापञ्ञो, भिक्खवे, महाकच्चानो’’तिआदिना (म. नि. १.२०५) अनेकेसु ठानेसु भगवता पसंसितत्ता सम्बुद्धेन पसंसितो. तेन वुत्तं ‘‘सत्थु चेव संवण्णितो संभावितो, विञ्ञूनञ्च सब्रह्मचारिन’’न्ति.
अनुमोदिताति ‘‘साधु साधु, कच्चान, साधु खो, त्वं कच्चान, इमं धम्मसंवण्णनं अभासी’’ति एवं अनुमोदिता. एकस्मिं किर समये अयं महाथेरो जम्बुवनसण्डे विहरन्तो अत्तनो सन्तिकावचरानं भिक्खूनं इमं हारनयपटिमण्डितं पकरणं अभासि. भासित्वा च भगवतो सन्तिकं उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसिन्नो यथाभासितं इमं पकरणं भगवतो निवेदेसि. तं सुत्वा भगवा ‘‘साधु साधू’’तिआदिना अनुमोदित्वा ‘‘तस्मातिह, त्वं कच्चान, इमं धम्मसंवण्णनं धम्मनेत्तित्वेव धारेही’’ति नामग्गहणं अकासीति वदन्ति. देसनाहारादिनन्दियावट्टनयादिहारनयानुसारेनेव सब्बधम्मसंवण्णनानं गतियोति आह ‘‘सासनस्स सदायत्ता, नवङ्गस्सत्थवण्णना’’ति.
गम्भीरञाणेहीहि गम्भीरेहि ञाणेहि, न सद्धामत्तकेन, गम्भीरञाणेहि वा महापञ्ञेहि अरियेहि. पकरणस्स गम्भीरत्थतं, अत्तनो च ञाणस्स नातिविसयतं विदित्वा संवण्णनारम्भे संसीदन्तम्पि मं सासनगुणादिउपनिस्सयसम्पदा उस्साहेसीति इममत्थं दस्सेति ‘‘किञ्चापी’’तिआदिना.
‘‘पञ्चपि निकाये ओगाहेत्वा’’ति इमिना नेत्तिया पञ्चपि महानिकाये अनुपविसित्वा अवट्ठानं, तेसं संवण्णनाभावञ्च दीपेति. तत्थ ‘‘कतमो अस्सादो च आदीनवो चा’’तिआदिपेटकोपदेसपाळिं (पेटको. २३) आनेत्वा इध देसनाहारादीनं पदत्थविनिच्छयो पेटकेन संसन्दनं नाम. ‘‘यथाबल’’न्ति इमिना सब्बथा सब्बभागेनापि नेत्तिया संवण्णना मया न सुकरा कातुं, अत्तनो पन ञाणबलानुरूपं करिस्सामीति निरतिमानतं दीपेति.
सुविसुद्धन्ति सुट्ठु विसुद्धं, निकायन्तरलद्धिदोसेहि अन्तरन्तरा अनुप्पवेसितेहि असम्मिस्सन्ति अधिप्पायो. असंकिण्णन्ति सनिकायेपि पदत्थन्तरपरिकप्पनादिना असंकिण्णं तादिससङ्कररहितं अनाकुलं सुपरिच्छिन्नं. विविधेहि आकारेहि निच्छिनोतीति विनिच्छयो. अत्थानं विनिच्छयो अत्थविनिच्छयो. गण्ठिट्ठानभूतेसु अत्थेसु खिलमद्दनाकारेन पवत्ता विमतिच्छेदकथा, निपुणो सुखुमो सण्हो अत्थविनिच्छयो एतस्साति निपुणत्थविनिच्छयो. अथ वा अत्थे विनिच्छिनोतीति अत्थविनिच्छयो, यथावुत्तअत्थविसयञाणं, निपुणो छेको अत्थविनिच्छयो एतस्साति निपुणत्थविनिच्छयो, तं निपुणत्थविनिच्छयं. समयन्ति सिद्धन्तं. इदं वुत्तं होति – महाविहारवासीनं सिद्धन्तो वुत्तनयेन सुपरिसुद्धो, अनाकुलो, सण्हसुखुमविनिच्छयो च, सिद्धन्तं तं अविलोमेन्तो अनुकूलतो तत्थ सिद्धंयेव धम्मनेत्तिं पकासयन्तो नेत्तिप्पकरणस्स अत्थसंवण्णनं करिस्सामीति.
पमादलेखन्ति अपरभागे पोत्थकारुळ्हकाले पमज्जित्वा लिखनवसेन पवत्तप्पमादपाठं. वज्जेत्वाति अपनेत्वा. पाळिं सम्मा नियोजयन्ति तं तं नेत्तिपाळिं तत्थ तत्थ उदाहरणभावेन आनीतसुत्ते सम्मदेव नियोजेन्तो, अत्थसंवण्णनाय वा तं तं उदाहरणसुत्तसङ्खातं पाळिं तस्मिं तस्मिं लक्खणभूते नेत्तिगन्थे सम्मदेव नियोजेन्तो. उपदेसन्ति नेत्तिउपनिसं नेत्तिहदयं. य्वायं सपट्ठानविभागस्स तेत्तिंसविधस्स नेत्तिपदत्थस्स सह निमित्तविभागेन असङ्करतो ववत्थितो विसयो, तं. विभावेन्तो पकासेन्तो. तस्सा नेत्तिया करिस्सामि अत्थवण्णनन्ति सम्बन्धो.
एत्थ च ‘‘अभियाचितो’’ति इमिना अत्थसंवण्णनाय निमित्तं दस्सेति, ‘‘ठितिं आकङ्खमानेन चिरं सद्धम्मनेत्तिया’’ति इमिना पयोजनं, ‘‘करिस्सामत्थवण्णन’’न्ति इमिना पिण्डत्थं. संवण्णियमाना हि पकरणत्था संवण्णनाय पिण्डत्थो. ‘‘तमुपनिस्साया’’तिआदिना करणप्पकारं.
इदानि संवण्णनाय सवने नियोजेन्तो ‘‘इति अत्थ’’न्ति ओसानगाथमाह. तत्थ ‘‘सक्कच्च’’न्ति पदं उभयत्थ योजेतब्बं ‘‘सक्कच्चं विभजन्तस्स, सक्कच्चं निसामयथा’’ति.
गन्थारम्भकथावण्णना निट्ठिता.
निदानकथावण्णना
वचनत्थजाननेन विदितप्पकरणत्थसामञ्ञत्थस्स पकरणकथा वुच्चमाना सोभेय्याति नेत्तिपदत्थपरिजाननमेव आदिम्हि युत्तरूपन्ति तदत्थं पुच्छति ‘‘तत्थ केनट्ठेन नेत्ती’’ति. तत्थ तत्थाति ‘‘तस्सा नेत्तिया करिस्सामत्थवण्णन’’न्ति यदिदं वुत्तं, तस्मिं; यस्सा करिस्सामत्थवण्णनन्ति पटिञ्ञातं, सा नेत्ति केनट्ठेन नेत्तीति अत्थो. तत्थाति वा ‘‘नेत्तिप्पकरणस्सा’’ति एतस्मिं वचने या नेत्ति वुत्ता, सा केनट्ठेन नेत्तीति अत्थो. ‘‘नयनट्ठेना’’ति इदं कत्तुकरणाधिकरणसाधनानं साधारणवचनन्ति ‘‘अरियधम्मं नयती’’ति कत्तुसाधनवसेन ताव नेत्तिसद्दस्स अत्थं वत्वा इदानि करणाधिकरणसाधनवसेन वत्तुं ‘‘नयन्ति ताया’’तिआदि वुत्तं.
तथा हि वुत्तन्ति नेत्तिउपदेसाधीनत्ता एव सुत्तावबोधस्स वुत्तं. पेटके ‘‘तस्मा निब्बायितुकामेन सुतमयेन अत्था परियेसितब्बा, तत्थ परियेसनाय अयं अनुपुब्बी भवति सोळस हारा पञ्च नया अट्ठारस मूलपदानी’’तिआदि (पेटको. ३). हारनयविचारणा विनिमुत्तो अत्थसंवण्णनाविसेसो नत्थीति आह ‘‘सुत्तस्स अत्थसंवण्णना नेत्तिउपदेसायत्ता’’ति. स्वायमत्थो परतो पकिण्णककथायं आवि भविस्सति. एवं महाविसया चायं नेत्ति कुतो पभवाति आह ‘‘सुत्तप्पभवा’’ति, एतेन नेत्तिया पमाणभूततं दस्सेति. इदञ्च सुत्तस्स नेत्तिसन्निस्सयतापरिदीपनपरं, न थेरप्पभवतापटिक्खेपपरं. थेरो हि पञ्च महानिकाये ओगाहेत्वा तंसन्निस्सयेनेव तेसं संवण्णनाभूतं इमं पकरणं अभासि, तस्मा अयमेव संवण्णनाधम्मो, यदिदं संवण्णेतब्बधम्मसन्निस्सयता.
पकरणपरिच्छेदतोति पकरणस्स विभागतो. हारविचारादयो हि तयो नेत्तिप्पकरणस्स विभागा, पकरणभूतपरिच्छेदतो वा. तीणि हि एतानि पकरणानि तयो अधिकारा, यदिदं हारविचारादयो. पाळिववत्थानतोति पाठसन्निवेसतो.
‘‘सब्बो हि पकरणत्थो’’तिआदिना सङ्गहवारस्स अन्वत्थसञ्ञतं दस्सेति. ‘‘ननु चेत्थ पट्ठानं असङ्गहित’’न्ति चोदको ब्यभिचारमाह. इतरो यदिपि सरूपतो असङ्गहितं, अत्थतो पन सङ्गहितन्ति दस्सेन्तो ‘‘नयिदमेव’’तिआदिना परिहरति. पुन ‘‘तथा ही’’तिआदिना तमेवत्थं पाळिया पाकटतरं करोति. अत्थनया नन्दियावट्टादयो. सङ्खारत्तिका पुञ्ञाभिसङ्खारादयो, कायसङ्खारादयो च. तेसु अत्थनयानं अञ्ञमञ्ञसङ्गहो परतो आवि भविस्सति. इतरे पन कामावचरा, रूपावचरा च कुसला चेतना पुञ्ञाभिसङ्खारो, अकुसला चेतना अपुञ्ञाभिसङ्खारो, अरूपावचरा कुसला चेतना आनेञ्जाभिसङ्खारो. पुञ्ञाभिसङ्खारो च अपुञ्ञाभिसङ्खारो च कायद्वारप्पवत्तो कायसङ्खारो, सो एव वचीद्वारप्पवत्तो वचीसङ्खारो, मनोद्वारप्पवत्तो पन तिविधोपि चित्तसङ्खारो. इति जातिवसेन पुरिमत्तिके वुत्ता एव धम्मा द्वारवसेन दुतियत्तिके वुत्ता, ते एव च पुरिमत्तिकेति अञ्ञमञ्ञसङ्गहो वेदितब्बो.
यत्थाति यस्मिं वारे. पेटकेति पेटकोपदेसे. सम्पतमानाति संवण्णनावसेन सन्निपतन्ता. ‘‘ब्यञ्जनविधिपुथुत्ता’’ति इदं एकस्मिं सुत्ते अनेकेसं हारानं सन्निपतनस्स कारणवचनं. तथा हि ‘‘अनेकसामत्थियनिचिता सद्दा’’ति अक्खरचिन्तका वदन्ति.
‘‘न सरूपतो’’ति इमिना सङ्गहवारे विय उद्देसनिद्देसवारेसुपि पट्ठानस्स अत्थतो उद्धटतं दस्सेति. मूलपदग्गहणेनेव गहितत्ता उद्देसवारे ताव एवं होतु, निद्देसवारे पन कथन्ति? तत्थापि नयग्गहणेनेव मूलपदानिपि गहितानीति वेदितब्बं. न हि मूलपदेहि विना काचि नययोजना सम्भवति. अपरे पन ‘‘हारनया विय पट्ठानं न सुत्तस्स संवण्णनाविसेसो, अथ खो तस्मिं तस्मिं सुत्ते संकिलेसभागियतादिलब्भमानविसेसमत्तन्ति न तस्स पकरणस्स पदत्थसङ्गहो. एवञ्च कत्वा तेत्तिंसाय नेत्तिपदत्थेसु पट्ठानं असङ्गहितं, उद्देसनिद्देसवारेसु च अनुद्धटमेवा’’ति वदन्ति.
‘‘पाळितो एव विञ्ञायती’’ति वुत्तमत्थं समत्थेन्तो ‘‘तथा हि…पे… आभत’’न्ति आह, तेन थेरेन भासितभावो विय भगवता अनुमोदितभावोपि पाळिअनुगतो एवाति दस्सेति. सावकभासितत्ता निदानं न वुत्तन्ति न सक्का वत्तुन्ति चोदेन्तो ‘‘सावक…पे… भासित’’न्ति आह. नयिदं एकन्तिकन्ति च सावकभासितबुद्धभासितभावो निदानावचनस्स, निदानवचनस्स च अकारणं उभयत्थापि उभयस्स दस्सनतो. तस्मा निदानावचनेन नेत्तिया असावकभासितता न सिज्झतीति दस्सेति. तेनाह ‘‘न च तावता तानि अप्पमाणं, एवमिधापि दट्ठब्ब’’न्ति.
येनेव कारणेन निदानावचनस्स पमाणभावसाधनता, तेनेव कारणेन इमस्स पकरणस्स पमाणभावसिद्धीति दस्सेति ‘‘निदानञ्च नामा’’तिआदिना. इदानि ‘‘अथ वा’’तिआदिना नेत्तिया निदानावचनेन अब्यभिचारहेतुमाह. अयञ्हेत्थ पयोगो न नेत्तिया निदानं वत्तब्बं पाळिया अत्थसंवण्णनाभावतो. या हि पाळिया अत्थसंवण्णना न तस्सा निदानवचनं दिट्ठं यथा पटिसम्भिदामग्गस्स, निद्देसादीनञ्चाति.
‘‘अयं विभागो’’तिआदिना एकविधतो पट्ठाय याव चतुरासीतिसहस्सप्पभेदा, ताव यथादस्सितस्स पकरणविभागस्स पुन ‘‘आदिना नयेन पकरणविभागो वेदितब्बो’’ति इदं निगमनं. तत्थ आदिना नयेनाति आदिसद्देन अभिञ्ञेय्यधम्मनिद्देसतो पञ्ञत्तिपञ्ञपेतब्बधम्मविभजनतो तियद्धपरियापन्नधम्मविचारतो चतुरोघनित्थरणत्थतो पञ्चाभिनन्दनादिप्पहानतो छतण्हाकायुपसमनतो सङ्गहवारादिसत्तवारसङ्गहतो अट्ठमिच्छत्तसमुग्घातदीपनतोति एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो.
१. सङ्गहवारवण्णना
यन्ति अनियमत्थो सब्बनामसद्दो कम्मसाधनवसेन वुत्तो. अत्थावबोधनत्थो सद्दप्पयोगो अत्थपराधीनो केवलो अत्थपदत्थको, सो पदत्थविपरियेसकारिना इति-सद्देन परभूतेन सद्दपदत्थको जायतीति आह ‘‘यन्ति अनियमतो उपयोगनिद्देसो’’ति. लोकोति कत्तुनिद्देसोतिआदीसुपि एसेव नयो.
एवं ‘‘य’’न्तिआदीनं गाथापदानं कम्मकत्तुकिरियाकत्तुविसेसनादिदस्सनवसेन अत्थं वत्वा इदानि अवयवजोतनवसेन पदत्थं दस्सेतुं ‘‘लोकियन्ति एत्था’’तिआदिमाह. लोकसद्दो इध सामत्थियतो सत्तलोकवचनो दट्ठब्बो. तेनाह ‘‘पूजनकिरियायोग्यभूततावसेना’’ति. सासनन्तरधानतो परं पूजना अञ्ञबुद्धुप्पादेन वेदितब्बा, यथेतरहि विपस्सीआदिसम्मासम्बुद्धानं. ‘‘दीपङ्करो’’तिआदिना यदिपि बुद्धवंसदेसनायं (बु. वं. २.७५) भगवताव वुत्तं, सुमेधपण्डितत्तभावेन पन पवत्तिं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘यथाह भगवा सुमेधभूतो’’ति.
परिञ्ञाक्कमेनाति ञातपरिञ्ञादिपटिपाटिया. लक्खणावबोधप्पटिपत्तियाति विपस्सनाय. तेन वुत्तं ‘‘सुञ्ञतमुखादीही’’ति. तथा च वुत्तन्ति विञ्ञूहि वेदनीयताय एव सासनवरस्स वुत्तं भगवता –
‘‘एतु विञ्ञू पुरिसो असठो अमायावी उजुजातिको, अहमनुसासामि, अहं धम्मं देसेमि, यथानुसिट्ठं तथा पटिपज्जमानो न चिरस्सेव सामञ्ञेव उस्सति, सामं दक्खिती’’तिआदि (म. नि. २.२८१).
यं-सद्दो सासनविसयो, लोकपालसद्दो सत्थुविसयोपि लोकं पति गुणीभूतोति ‘‘तस्सा’’ति पटिनिद्देसस्स कथं सत्थुविसयताति चोदनं मनसिकत्वा आह ‘‘सलोकपालोति चेत्था’’तिआदि, गुणीभूतोपि लोकपालसद्दो पधानभूतो विय पटिनिद्देसं अरहति. अञ्ञो हि सद्दक्कमो, अञ्ञो अत्थक्कमोति.
धम्मगारवेन भगवा धम्मं पूजेन्तो वेनेय्यबन्धवे अचिन्तेत्वा समापत्तिसमापज्जनधम्मपच्चवेक्खणाहि सत्तसत्ताहं वीतिनामेसीति आह ‘‘भगवतो…पे… दीपेतब्बा’’ति. तत्थ आदिसद्देन सावकेहि धम्मस्सवनस्स, तेसं पच्चुग्गमनादीनञ्च सङ्गहो वेदितब्बो.
इच्चस्साति इति अस्स, एवं भगवतो अविपरीतअनन्तरायिकनिय्यानिकधम्मदेसनाय सब्बञ्ञुतानावरणभावदीपनेनाति अत्थो. तेनाति चतुवेसारज्जयोगेन. तदविनाभाविना दसबल…पे… पकासिता होति. आवेणिकबुद्धधम्मादीति एत्थ आदिसद्देन तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणानि, चतुसच्चञाणानि, चतुपटिसम्भिदाञाणानि, पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणानि, छ अभिञ्ञाञाणानि, सत्त अरियधनानि, सत्त बोज्झङ्गा, अट्ठ विज्जा, अट्ठसु परिसासु अकम्पनञाणानि, अट्ठ विमोक्खा, नव समाधिचरिया, नव अनुपुब्बविहारा, दस नाथकरणा धम्मा, दस अरियवासा, द्वादस धम्मचक्काकारा, तेरस धुतधम्मा, चुद्दस बुद्धञाणानि, पन्नरस चरणधम्मा, सोळस ञाणचरिया, सोळस आनापानस्सती, एकूनवीसति पच्चवेक्खणञाणानि, चतुवीसति पच्चयविभावनञाणानि, चतुचत्तारीस ञाणवत्थूनि, सत्तसत्तति ञाणवत्थूनि, चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससमापत्तिसञ्चारिमहावजिरञाणं, अनन्तनयसमन्तपट्ठानपविचयदेसनाकारप्पवत्तञाणानि चाति एवमादीनं भगवतो गुणविसेसानं सङ्गहो दट्ठब्बो.
अपरो नयो – गुणविसिट्ठतं दीपेति, सा च गुणविसिट्ठता महाकरुणामहापञ्ञाहि वेदितब्बा ताहि सत्थुसम्पत्तिसिद्धितो. तत्थ महाकरुणाय पवत्तिभेदो ‘‘बहुकेहि आकारेहि पस्सन्तानं बुद्धानं भगवन्तानं सत्तेसु महाकरुणा ओक्कमती’’तिआदिना पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.११७) वुत्तनयेन वेदितब्बो. महापञ्ञाय पन पवत्तिभेदो वुत्तो एव. तत्थ करुणाय भगवतो चरणसम्पत्ति, पञ्ञाय विज्जासम्पत्ति. करुणाय सत्ताधिपतिता, पञ्ञाय धम्माधिपतिता. करुणाय लोकनाथता, पञ्ञाय अत्तनाथता. करुणाय पुब्बकारिता, पञ्ञाय कतञ्ञुता. करुणाय अपरन्तपता, पञ्ञाय अनत्तन्तपता. करुणाय बुद्धकरधम्मसिद्धि, पञ्ञाय बुद्धभावसिद्धि. करुणाय परेसं तारणं, पञ्ञाय सयं तारणं. करुणाय सब्बसत्तेसु अनुग्गहचित्तता, पञ्ञाय सब्बधम्मेसु विरत्तचित्तता पकासिता होतीति अनवसेसतो परहितपटिपत्तिया, अत्तहितसम्पत्तिया च पारिपूरी वेदितब्बा. तीसुपि अवत्थासूति हेतुफलसत्तूपकारावत्थासु.
अभिसमयो पटिवेधसासनस्स, मनसिकरणं पटिपत्तिसासनस्स, सवनादीहि परिचयकरणं परियत्तिसासनस्साति तिण्णम्पि वसेन योजेतब्बो. तेनाह ‘‘यथारह’’न्ति. ‘‘सक्कच्चं धम्मदेसनेना’’ति इमिना इध ‘‘सासन’’न्ति वुत्तस्स तिविधस्सापि सद्धम्मस्स अविसेसेन देसनापूजं वत्वा थोमनापूजनस्स वसेन तं विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘अरियं, वो भिक्खवे’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘थोमनेना’’ति पदेनापि ‘‘सक्कच्च’’न्ति पदं योजेतब्बं. पूजनाद्वयस्सापि वा वसेन इधापि पदयोजना वेदितब्बा. अरियभावादयोति अरियसेट्ठअग्गभावादयो. निय्यानादयोति निय्यानहेतुदस्सनादयो. स्वाक्खाततादयोति स्वाक्खातसन्दिट्ठिकतादयो.
इदानि अरियसङ्घगुणानम्पि इमाय गाथाय पकासितभावं दस्सेतुं ‘‘यस्मा पना’’तिआदि वुत्तं. बाल्यादिसमतिक्कमनतोति बालअब्यत्तभावादिसमतिक्कमनतो.
ञाणविसेसो सुतचिन्ताभावनामयञाणानि. सोतब्बमनसिकातब्बपटिविज्झितब्बावत्था अवत्थाभेदो. उभयन्ति ब्यञ्जनपदं, अत्थपदञ्च. उभयथाति करणकम्मसाधनवसेन पच्चेकं योजेतब्बं. पटिपज्जितब्बत्ताति ञातब्बत्ता.
‘‘अयञ्च गाथा’’तिआदि केसञ्चि वादो. तथा हि अपरे ‘‘थेरेनेवायं गाथा भासिता’’ति वदन्ति. अत्तूपनायिकापि हि कदाचि धम्मदेसना होति एव यथा ‘‘दसबलसमन्नागतो, भिक्खवे, तथागतो चतुवेसारज्जविसारदो’’तिआदि (सं. नि. २.२१-२२). एवञ्च कत्वा ‘‘कतमे सोळस हारा’’तिआदिवचनं समत्थितं होति.
यथावुत्तअत्थमुखेनेवाति मूलपदसङ्खातअत्थुद्धारेनेव. परतो आगमिस्सतीति निद्देसवारस्स परियोसाने आगमिस्सति ‘‘तीणि च नया अनूना’’तिआदिना (नेत्ति. ४ द्वादसपद).
वुच्चतीति कत्तरि कम्मनिद्देसोति आह ‘‘वदती’’ति. अथ वा वुच्चतीति कम्मकत्तुनिद्देसोयं. अयञ्हेत्थ अत्थो – हारा, नया चाति उभयं परिग्गहितं संवण्णकेन सब्बथा गहितञ्चे, वुच्चति सुत्तं, सयमेव सुत्तं संवण्णेतीति, एतेन हारनयेसु वसीभावेन सुत्तसंवण्णनाय सुकरतं दस्सेति.
पकारन्तरेनाति पुब्बे ‘‘सासन’’न्ति वुत्तमत्थं ‘‘देसना, देसित’’न्ति ततो अञ्ञेन पकारेन. नियमेत्वाति तस्स एकन्ततो विञ्ञेय्यतं अवधारेत्वा. विञ्ञेय्यता विसिट्ठेसु देसनादेसितेसु विञ्ञेय्यपदे लब्भमाना विजाननकिरिया.
देसनादेसितानि च यावदेव विजाननत्थानीति विजाननं पधानन्ति तमेव निद्धारेन्तो ‘‘तत्राति तस्मिं विजानने’’ति आह.
एत्थाहाति नवङ्गसासननवविधसुत्तन्ताति एतस्मिं अत्थवचने आह चोदको. तस्सायं अधिप्पायो – नवहि अङ्गेहि ववत्थितेहि अञ्ञमञ्ञसङ्कररहितेहि भवितब्बं, तथा च सति असुत्तसभावानेव गेय्यङ्गादीनीति नवविधसुत्तन्तवचनं विरुज्झेय्य. अथ सुत्तसभावानि गेय्यङ्गादीनि, एवं सति ‘‘सुत्त’’न्ति विसुं सुत्तङ्गं न सिया, एवं सन्ते अट्ठङ्गसासनं आपज्जतीति. तेनाह ‘‘कथं पना’’तिआदि. गेय्यङ्गादीसु कतिपयानम्पि सुत्तभावे यथावुत्तदोसानतिवत्ति, पगेव सब्बेसन्ति दस्सेति ‘‘यञ्चा’’तिआदिना. सङ्गहेसूति अट्ठकथासु. पोराणट्ठकथानञ्हि सङ्खेपभूता इदानि अट्ठकथा ‘‘सङ्गहा’’ति वुत्ता. सुत्तं नाम सगाथकं वा सिया, निग्गाथकं वाति अङ्गद्वयेनेव तदुभयङ्गं कतन्ति विसुं सुत्तङ्गस्स असम्भवो तदुभयविनिमुत्तस्स सुत्तस्स अभावतो. तेन वुत्तं ‘‘सुत्तङ्गमेव न सिया’’ति. अथापि कथञ्चि. सियाति वक्खमानं सामञ्ञविधिं सन्धायाह. एवम्पि अयं दोसोति दस्सेन्तो ‘‘मङ्गलसुत्तादीन’’न्तिआदिमाह.
तब्भावनिमित्तन्ति गेय्यङ्गभावनिमित्तं. वेय्याकरणस्स तब्भावनिमित्तन्ति सम्बन्धो. चोदको ‘‘गाथाविरहे’’ति वचनं अग्गण्हन्तो ‘‘पुच्छाविस्सज्जनं ब्याकरण’’न्ति वचनमत्तमेव गहेत्वा ‘‘एवं सन्ते’’तिआदिना चोदेति. इतरो पन ओकासविधितो अनोकासो विधि बलवाति ञायं गाथाविरहितंयेव वेय्याकरणन्ति, इधाधिप्पेतन्ति च दस्सेन्तो ‘‘नापज्जती’’तिआदिना परिहरति. तथा हीति तेनेव कारणेन, सतिपि सञ्ञन्तरनिमित्तयोगे अनोकाससञ्ञानं बलवभावेनेवाति अत्थो.
सङ्गहवारवण्णना निट्ठिता.
२. उद्देसवारवण्णना
१. विभागेनाति सरूपविभागेन. अदिट्ठं जोतीयति एतायाति अदिट्ठजोतना. दिट्ठं संसन्दीयति एतायाति दिट्ठसंसन्दना, संसन्दनं चेत्थ साकच्छावसेन विनिच्छयकरणं. विमति छिज्जति एतायाति विमतिच्छेदना. अनुमतिया पुच्छा अनुमतिपुच्छा. ‘‘तं किं मञ्ञथा’’ति हि का तुम्हाकं अनुमतीति अनुमति पुच्छिता. कथेतुकम्यताति कथेतुकम्यताय.
‘‘हरीयन्ति एतेही’’तिआदिना करणाधिकरणकत्तुभावकम्मसाधनानं वसेन हार-सद्दस्स अत्थं वत्वा सदिसकप्पनावसेन दस्सेतुं ‘‘हारा विया’’तिआदि वुत्तं. पुन गन्थकरणादिअत्थेन गन्थादिसद्दानं विय हारकरणादिअत्थेन हारसद्दसिद्धिं दस्सेतुं ‘‘हारयन्ती’’तिआदिमाह. ‘‘हरणतो, रमणतो चा’’ति इमिना मनोहरा मनोरमा चेते संवण्णनाविसेसाति दस्सेति.
उपपत्तिसाधनयुत्तीति लक्खणहेतु. वुत्तनयेनाति ‘‘ननु च अञ्ञेपि हारा युत्तिसहिता एवा’’तिआदिना देसनाहारे वुत्तनयानुसारेन.
चतुन्नं ब्यूहो एत्थाति भिन्नाधिकरणानम्पि पदानं अञ्ञपदत्थसमासो लब्भति ‘‘उरसिलोमो’’तिआदीनं (दी. नि. टी. ३.५४, ३०३) वियाति वुत्तं.
सेसन्ति ‘‘विवचनमेव वेवचन’’न्ति एवमादि.
अनुप्पवेसीयन्तीति अवगाहीयन्ति. समाधीयन्तीति परिहरीयन्ति. विना विकप्पेनाति जाति सामञ्ञं, भेदो सामञ्ञं, सम्बन्धो सामञ्ञन्तिआदिना पदत्थन्तरभावविकप्पनमन्तरेन.
पदट्ठानादिमुखेनाति पदट्ठानवेवचनभावनापहानमुखेन. केचीति पदट्ठानपरिक्खारआवट्टपरिवत्तनपञ्ञत्तिओतरणे सन्धाय वदति.
२. सम्बन्धोति हेतुफलभावयोगो. तथाभूतानञ्हि धम्मानं एकसन्तानसिद्धता एकत्तनयो. विभागो सतिपि नेसं हेतुफलभावे विभत्तसभावता. अञ्ञो एव हि हेतु, अञ्ञं फलन्ति. ब्यापारविरहो निरीहता. न हि हेतुफलानं एवं होति ‘‘अहं इमं निब्बत्तेमि, इमिनाहं निब्बत्तो’’ति. अनुरूपफलता पच्चयुप्पन्नानं पच्चयानुकूलता. समूहादिं उपादाय लोकसङ्केतसिद्धा वोहारमत्तता सम्मुतिसभावो. पथवीफस्सादीनं कक्खळफुसनादिलक्खणं परमत्थसभावो. अयञ्हेत्थ सङ्खेपो – यस्मिं भिन्ने, इतरापोहे वा चित्तेन कतेन तथा बुद्धि, इदं सम्मुतिसच्चं यथा घटे, ससम्भारजले च, तब्बिपरियायेन परमत्थसच्चन्ति. परमत्थसच्चप्पटिवेधायाति निब्बानाधिगमाय.
अन्तोति अब्भन्तरो. पधानावयवेनाति मूलभावेन. ‘‘नन्दी दुक्खस्स मूल’’न्तिआदीसु (म. नि. १.१३) तण्हा ‘‘नन्दी’’ति वुत्ता. ‘‘सङ्गामे च नन्दिं चरती’’तिआदीसु पमोदोति आह ‘‘तण्हाय, पमोदस्स वा’’ति.
३. जातिभेदतोति कुसला, अकुसलाति इमस्मा विसेसा. युज्जन्तीति एत्थ हेतुअत्थो अन्तोनीतो वेदितब्बोति आह ‘‘योजीयन्ती’’ति. केहि योजीयन्ति? संवण्णनकेहीति अधिप्पायो. युज्जन्तीति वा युत्ता होन्ति, तेहि समानयोगक्खमा तग्गहणेनेव गहिता होन्तीति अत्थो तदेकट्ठभावतो. इमस्मिं अत्थे ‘‘नवहि पदेही’’ति सहयोगे करणवचनं, पुरिमस्मिं करणे. ‘‘एते खो’’ति च पाठो. तत्थ खो-सद्दस्स पदपूरणता, अवधारणत्थता वा वेदितब्बा. एते एवाति एते तण्हादयो एव, न इतो अञ्ञेति अत्थो. अट्ठारसेव न ततो उद्धं, अधो वाति. पुरिमस्मिं पक्खे मूलपदन्तराभावो, दुतियस्मिं तेसं अनूनाधिकता दीपिता होति.
उद्देसवारवण्णना निट्ठिता.
३. निद्देसवारवण्णना
४. निद्देसवारे सामञ्ञतोति साधारणतो. विसेसेनाति असाधारणतो. पदत्थोति सद्दत्थो. लक्खणन्ति सभावो. कमोति अनुपुब्बी. एत्तावताति एत्तकप्पमाणभावो. हेत्वादीति हेतुफलभूमिउपनिसासभागविसभागलक्खणनया. विसेसतो पन लक्खणन्ति सम्बन्धो.
हारसङ्खेपवण्णना
१. यं, भिक्खवेति एत्थ यन्ति पच्चत्तवचनं, तञ्च सुखं, सोमनस्सन्ति द्वयेन समानाधिकरणन्ति कत्वा ‘‘अस्सादीयतीति अस्सादो, सुखं, सोमनस्सञ्चा’’ति वुत्तं. सुखादिवेदना विय मनापियरूपादिपि अवीतरागस्स अस्सादेतब्बन्ति आह ‘‘एवं इट्ठारम्मणम्पी’’ति. ‘‘अस्सादेति एतायाति वा अस्सादो, तण्हा’’ति एतेन ‘‘य’’न्ति हेतुअत्थे निपातोति दस्सेति. तत्रायमत्थो – येन हेतुना पञ्चुपादानक्खन्धे पटिच्च अस्सादनीयभावेन उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं तण्हासङ्खातो अस्सादो अस्सादनकिरियाय कारणन्ति. इति कत्वा अयमत्थो दिट्ठाभिनन्दनादिभावतो विपल्लासेसुपि सम्भवतीति आह ‘‘एवं विपल्लासापी’’ति. अनिट्ठम्पीति पि-सद्देन इट्ठम्पीति योजेतब्बं, अनवसेसा सासवा धम्मा इध आरम्मणग्गहणेन गहिताति आह ‘‘सब्बेसं तेभूमकसङ्खारान’’न्ति.
दुक्खादुक्खमसुखवेदनानन्ति एत्थ दुक्खसभावा एव अदुक्खमसुखा वेदना गहिता अनिट्ठारम्मणस्स अधिप्पेतत्ता, न सुखसभावा. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘यायं, भन्ते, अदुक्खमसुखा वेदना, सन्तस्मिं एसा पणीते सुखे वुत्ता भगवता’’ति (म. नि. २.८८; सं. नि. ४.२६७). ‘‘सुखपरियायसब्भावतो’’ति इमिना इट्ठतामत्ततोपि लेसेन सत्तानं आरम्मणस्स अस्सादनीयता सम्भवतीति दस्सेति.
आदीनवो दोसनिस्सन्दनताय दोसो, स्वायं पीळनवुत्तिया वेदितब्बोति आह ‘‘आदीनवो दुक्खा वेदना, तिस्सोपि वा दुक्खता’’ति. एवं दोसत्थतं आदीनवस्स दस्सेत्वा इदानि कपणत्थतं दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. यतोति यस्मा दोसकपणसभावत्ताति वुत्तं होति.
निस्सरतीति विवित्ति, सब्बसङ्खारविवेकोति अत्थो. सामञ्ञनिद्देसेनाति निस्सरणसद्दवचनीयतासामञ्ञेन. पुरिमानन्ति अस्सादादीनवतानं. उपायो चातिआदीसु च-सद्दो पदपूरणमत्तन्ति कत्वा आह ‘‘पच्छिमानञ्चा’’ति, फलादीनन्ति अत्थो. तदन्तोगधभेदानन्ति अरियमग्गपरियापन्नविसेसानं.
कामभवादीनन्ति आदि-सद्देन न रूपारूपभवा एव गहिता, अथ खो ते च सञ्ञीभवादयो च एकवोकारभवादयो च गहिता. तेनाह ‘‘तिण्णं तिण्णं भवान’’न्ति.
यावदेव अनुपादापरिनिब्बानत्था भगवतो देसनाति आह ‘‘ननु च…पे… निप्फादीयती’’ति. ‘‘वुत्तमेवा’’ति इमिना पुनरुत्तिदोसं चोदेति. इतरो ‘‘सच्चमेत’’न्ति अनुजानित्वा ‘‘तञ्च खो’’तिआदिना परिहरति. ‘‘परम्पराया’’ति एतेन अज्झत्तं योनिसोमनसिकारो विय न परतोघोसो आसन्नकारणं धम्माधिगमस्स धम्मस्स पच्चत्तं वेदनीयत्ताति दस्सेति. तथा हि ‘‘अक्खातारो तथागता, पटिपन्ना पमोक्खन्ति, झायिनो मारबन्धना’’ति (ध. प. २७६) वुत्तं. तदधिगमकारणं अरियमग्गाधिगमकारणं सिया. किं पन तन्ति आह ‘‘सम्पत्तिभवहेतू’’ति, तेन चरिमत्तभावहेतुभूतं पुञ्ञसम्पत्तिं वदति.
‘‘अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च, एवं मच्चुतरो सिया’’ति इदं अरियमग्गस्स पुब्बभागपटिपदाय फलभावसाधनं. येन हि विधिना अत्तानुदिट्ठिसमुग्घातो, मच्चुतरणञ्च सिया, सो ‘‘एव’’न्ति इमिना पकासितोति. अत्तानुदिट्ठिसमुग्घातमच्चुतरणानं फलभावे वत्तब्बमेव नत्थि.
‘‘धम्मो हवे’’ति पन गाथायं लोकियस्स पुञ्ञफलस्स वुत्तत्ता आह ‘‘इदं फल’’न्ति. यं निब्बत्तेतब्बं, तं फलं. यं निब्बत्तकं, सो उपायो. अयमेत्थ विनिच्छयो. तेनाह ‘‘एतेन नयेना’’तिआदि. उपधिसम्पत्तीति अत्तभावसोभा.
विसुद्धीति ञाणदस्सनविसुद्धि अधिप्पेताति आह – ‘‘एत्थापि…पे… विञ्ञातु’’न्ति. ‘‘यस्मा पना’’तिआदिनापि तमेवत्थं वचनन्तरे पाकटतरं करोति.
सरूपतो आगतानि ‘‘यतो खो, भिक्खवे, भिक्खु पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च यथाभूतं पजानाती’’तिआदीसु (सं. नि. ३.२६-२८). एकदेसेन आगतानि ‘‘संयोजनियेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो (सं. नि. २.५३), बहुदुक्खा बहुपायासा, आदीनवो एत्थ भिय्यो (म. नि. १.११७), सङ्खारानमेतं निस्सरणं, यदिदं निब्बान’’न्तिआदीसु (पटि. म. १.२४; ३.४१). न सरूपेन आगतानि यथा सामञ्ञफलसुत्तादीसु. अत्थवसेनाति अस्सादेतब्बादिअत्थवसेन. न पपञ्चितोति न वित्थारितो.
२. एसेव नयोति अतिदेसेन विचियमानवचनसेसो अतिदिट्ठो. भावत्थे तोहि आह ‘‘विस्सज्जितन्ति विस्सज्जना’’ति. सुत्ते आगतं न अत्थसंवण्णनावसेन अट्ठकथायं आगतन्ति अधिप्पायो. पुच्छानुरूपता इध पुब्बापरन्ति चतुब्यूहपुब्बापरतो इमं विसेसेत्वा दस्सेति. पुच्छानुसन्धीति पुच्छाय विस्सज्जनेन अनुसन्धानं. अट्ठकथायं पन हेट्ठिमदेसनाय पुच्छानिमित्तपवत्तउपरिदेसनाय सम्बन्धो ‘‘पुच्छानुसन्धी’’ति वुत्तं. पुब्बापेक्खन्ति पुच्छितविस्सज्जितपदापेक्खं. ‘‘सुत्तस्सा’’ति वा इमिना पुच्छाविस्सज्जनाअनुगीतियो ठपेत्वा सेसो विचयहारपदत्थो सङ्गहितोति पदस्सापि सङ्गहो वेदितब्बो. इमस्मिं पक्खे गाथायं च-सद्दो पदपूरणमत्ते दट्ठब्बो.
‘‘चक्खु अनिच्च’’न्ति पुट्ठे ‘‘आम, चक्खु अनिच्चमेवा’’ति एकन्ततो विस्सज्जनं एकंसब्याकरणं. ‘‘अञ्ञिन्द्रियं भावेतब्बं, सच्छिकातब्बञ्चा’’ति पुट्ठे ‘‘मग्गपरियापन्नं भावेतब्बं, फलपरियापन्नं सच्छिकातब्ब’’न्ति विभजित्वा विस्सज्जनं विभज्जब्याकरणं. ‘‘अञ्ञिन्द्रियं कुसल’’न्ति पुट्ठे ‘‘किं अनवज्जट्ठो कुसलट्ठो, उदाहु सुखविपाकट्ठो’’ति पटिपुच्छित्वा विस्सज्जनं पटिपुच्छाब्याकरणं. ‘‘सस्सतो अत्ता, असस्सतो वा’’ति वुत्ते ‘‘अब्याकतमेत’’न्तिआदिना अविस्सज्जनं ठपनं. ‘‘किं पनेते कुसलाति वा धम्माति वा एकत्था, उदाहु नानत्था’’ति इदं पुच्छनं सावसेसं. विस्सज्जनस्स पन सावसेसता वेनेय्यज्झासयवसेन देसनायं वेदितब्बा. अप्पाटिहीरकं सउत्तरं. सप्पाटिहीरकं निरुत्तरं. सेसं विचयहारनिद्देसे सुविञ्ञेय्यमेव.
एत्थ च अस्सादो अस्सादहेतु याव आणत्तिहेतूति एवं हेतूनम्पि अस्सादादयो वेदितब्बा. तत्थ सङ्खेपतो सुखसुखपच्चयलक्खणो अस्सादो, सो विसेसतो सग्गसम्पत्तिया दीपेतब्बो. सा हि तस्स उक्कंसो, सेसा पनेत्थ भवसम्पत्ति तदन्वायिका वेदितब्बा. तस्स हेतु दानमयं, सीलमयञ्च पुञ्ञकिरियवत्थु. दुक्खदुक्खपच्चयलक्खणो आदीनवो. विपरिणामसङ्खारदुक्खतानं तदवरोधतो वट्टदुक्खस्सापि एत्थ सङ्गहो. विसेसतो पन कामानं ओकारोति दट्ठब्बो, स्वायं संकिलेसवत्थुना, इत्तरपच्चुपट्ठानतादीहि च विभावेतब्बो, तस्स हेतु दस अकुसलकम्मपथा. नेक्खम्मं निस्सरणं, तस्स हेतु यथारहं तदनुच्छविका पुब्बभागप्पटिपदा. फलं देसनाफलमेव, तस्स हेतु देसना. उपायो यथावुत्तउपायोव, तस्स हेतु चत्तारि चक्कानि. आणत्ति उपदेसो, तस्स रागग्गिआदीहि लोकस्स आदित्तता, सत्थु महाकरुणायोगो च हेतु.
तथा चतूसु अरियसच्चेसु समुदयेन अस्सादो, दुक्खेन आदीनवो, मग्गनिरोधेहि निस्सरणं, मग्गो वा उपायो, तदुपदेसो आणत्ति, अनुपादिसेसा निब्बानधातु फलं. इति अनुपुब्बकथाय सद्धिं बुद्धानं सामुक्कंसिकाय धम्मदेसनाय निद्धारणभावेन विचयो वेदितब्बो. पदस्स पदत्थसम्बन्धो हेतु. सो हि तस्स पवत्तिनिमित्तं, पञ्हस्स ञातुकामता, कथेकुकामता च. अदिट्ठजोतनादीनञ्हि चतुन्नं ञातुकामता, इतरस्स इतरा. विस्सज्जनस्स पञ्हो हेतु. एवं सेसानम्पि यथारहं वत्तब्बं.
३. ब्यञ्जनत्थानं युत्तायुत्तपरिक्खाति ब्यञ्जनग्गहणेन पदं गहितं, अत्थग्गहणेन पञ्हादीहि सद्धिं अस्सादादयो गहिता. विचयहारपदत्था एव हि युत्तायुत्तादिविसेससहिता युत्तिहारादीनं पदत्था. तथा हि पदट्ठानपदट्ठानिकभावविसिट्ठा तेयेव पदट्ठानहारस्स पदत्था. लक्खणलक्खितब्बताविसिट्ठा, निद्धारिता च लक्खणहारस्स, निब्बचनादिविभावनाविसिट्ठा चतुब्यूहहारस्स, सभागधम्मवसेन, विसभागधम्मवसेन च आवट्टनविसिट्ठा आवट्टहारस्स, भूमिविभागादिविसिट्ठा विभत्तिहारस्स, पटिपक्खतो परिवत्तनविसिट्ठा परिवत्तनहारस्स, परियायवेवचनविसिट्ठा वेवचनहारस्स, पभवादिपञ्ञापनविसिट्ठा पञ्ञत्तिहारस्स, खन्धादिमुखेहि ओतरणविसिट्ठा ओतरणहारस्स, पदपदत्थपञ्हारम्भसोधनविसिट्ठा सोधनहारस्स, सामञ्ञविसेसनिद्धारणविसिट्ठा अधिट्ठानहारस्स, पच्चयधम्मेहि परिक्खरणविसिट्ठा परिक्खारहारस्स, पहातब्बभावेतब्बतानिद्धारणविसिट्ठा समारोपनहारस्स पदत्था. ‘‘ब्यञ्जनस्स सभावनिरुत्तिता, अत्थस्स सुत्तादीहि अविलोमनं युत्तभावो’’ति इमिना असभावनिरुत्तिता, सुत्तादीहि विलोमनञ्च अयुत्तभावोति दीपेति, तेन युत्तायुत्तीनं हेतुं दस्सेति.
४. योनिसोमनसिकारादीति आदिसद्देन सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सयादिसाधारणं, असाधारणञ्च देय्यपटिग्गाहकादिं सङ्गण्हाति. सम्भवतोति यथारहं तस्स धम्मस्स अनुरूपं. याव सब्बधम्माति एत्थ सब्बं नाम पदेससब्बं, न सब्बसब्बन्ति. अयञ्हि सब्बसद्दो यथा पठमविकप्पे सुत्ते आगतधम्मवसेन पदेसविसयो, एवं दुतियविकप्पे पदट्ठानपदट्ठानिकनिद्धारणेन तंतंपकरणपरिच्छिन्नधम्मग्गहणतो पदेसविसयो एव, न अनवसेसधम्मविसयोति. सुत्तागतधम्मानं यानि पदट्ठानानि, तेसञ्च यानीति एवं कारणपरम्परानिद्धारणलक्खणो पदट्ठानहारो, परिक्खारहारो पन सुत्तागतधम्मानं तंतंपच्चयुप्पन्नानं पटिहेतुपच्चयताविसेसविभावनलक्खणोति सतिपि कारणविचारणभावे अयं पदट्ठानहारपरिक्खारहारानं विसेसो.
५. यथा ‘‘समानाधिकरणसमानपदे’’तिआदीसु एकसद्दस्स अत्थो समानसद्दो, एवं एकरसट्ठेन भावना ‘‘एकुप्पादा’’तिआदीसु (कथा. ४७३) विय एकलक्खणाति एत्थ एकसद्दो समानत्थोति आह ‘‘समानलक्खणा’’ति. संवण्णनावसेनाति एत्थ कम्मत्थे अन-सद्दो, संवण्णेतब्बतावसेनाति अत्थो. लक्खणाति उपलक्खणा. ‘‘नानत्तकायनानत्तसञ्ञिनो (दी. नि. ३.३४१, ३५७, ३५९; अ. नि. ९.२४), नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा’’तिआदीसु सहचारिता दट्ठब्बा. सञ्ञासहगता हि धम्मा तत्थ सञ्ञाग्गहणेन गहिता. ‘‘ददं मित्तानि गन्थती’’तिआदीसु (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १८९) समानकिच्चता. पियवचनत्थचरिया समानत्ततापि हि तत्थ मित्तगन्थनकिच्चेन समानकिच्चा गय्हन्ति सङ्गहवत्थुभावतो. ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’तिआदीसु (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१, ३९; महाव. १; विभ. २२५; उदा. १; नेत्ति. २४) समानहेतुता. यथा हि फस्सो वेदनाय, एवं सञ्ञादीनम्पि सहजातादिना पच्चयो होति एवाति तेपि समानहेतुताय वुत्ता एव होन्ति. तथा हि वुत्तं ‘‘तज्जामनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजा चेतना’’ति (ध. स. ५), ‘‘फुट्ठो सञ्जानाति, फुट्ठो चेतेती’’तिआदि (सं. नि. ४.९३). एवं ‘‘तण्हापच्चया उपादान’’न्ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१, ३९; महाव. १; विभ. २२५; उदा. १; नेत्ति. २४) एवमादिपि उदाहरितब्बं. ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदीसु (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१, ३९; महाव. १; विभ. २२५; उदा. १; नेत्ति. २४) समानफलता दट्ठब्बा. यथा हि सङ्खारा अविज्जाय फलं, एवं तण्हुपादादीनम्पीति तेपि तत्थ गहिताव होन्ति. तेनाह ‘‘पुरिमकम्मभवस्मिं मोहो अविज्जा आयूहना सङ्खारा निकन्ति तण्हा उपगमनं उपादान’’न्ति. ‘‘रूपं अस्सादेति अभिनन्दति, तं आरब्भ रागो उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. १.१.४२४) वुत्ते तंसम्पयुत्ता वेदनादयो वुत्ता एव होन्ति समानारम्मणभावतो. न हि तेहि विना तस्स उप्पत्ति अत्थि. एवमादीहीति एत्थ आदिसद्देन अत्थप्पकरणलिङ्गसद्दन्तरसन्निधानसामत्थियादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. अत्थादिवसेनपि हि सुत्ते अवुत्तानम्पि वुत्तानं विय निद्धारणं सम्भवतीति. वुत्तप्पकारेनाति ‘‘वधकट्ठेन एकलक्खणानी’’तिआदिना पाळियं, ‘‘सहचारिता’’तिआदिना अट्ठकथायञ्च वुत्तेन पकारेन.
६. ‘‘फुसनट्ठेन फस्सो’’तिआदिना निद्धारेत्वा वचनं निब्बचनं, तं पन पदस्सेव, न वाक्यस्साति आह ‘‘पदनिब्बचन’’न्ति. अधिप्पायनिदानानिपेत्थ ब्यञ्जनमुखेनेव निद्धारेतब्बानि. निब्बचनपुब्बापरसन्धीसु वत्तब्बमेव नत्थीति आह ‘‘विसेसतो ब्यञ्जनद्वारेनेव अत्थपरियेसना’’ति. पवत्तिनिमित्तं अज्झासयादि.
७. ‘‘पदट्ठाने’’ति इदं सुत्ते आगतधम्मानं कारणभूतेपि धम्मे निद्धारेत्वा सभागतो, विसभागतो च आवट्टनं कातब्बन्ति दस्सनत्थं वुत्तं, न तन्तिवसेन. तस्मा पदट्ठाननिद्धारणाय विनापि आवट्टनं युत्तमेवाति सिद्धं होति. पदस्स वा सद्दपवत्तिट्ठानं पदट्ठानं पदत्थो. एतस्मिं पक्खे ‘‘आरम्भथ निक्कमथाति (सं. नि. १.१८५; नेत्ति. २९; पेटको. ३८; मि. प. ५.१.४) वीरियस्स पदट्ठान’’न्ति (नेत्ति. २९) एत्थ य्वायमारम्भधातुआदिको अत्थो वुत्तो, तं वीरियसद्दस्स पवत्तिट्ठानं वीरियसद्दाभिधेय्यो अत्थोति एवमत्थो वेदितब्बो. सेसेसुपि एसेव नयो. सेसकं नामगहिततो इतरं, तं पन तस्स पटिपक्खभूतं वा सिया, अञ्ञं वाति आह ‘‘विसभागताय अग्गहणेन वा’’ति. संवण्णनाय योजेन्तोति यथावुत्तविसभागधम्मनिद्धारणभूतेन अत्थकथनेन पाळियं योजेन्तो. तेनाह ‘‘देसन’’न्ति. ‘‘पटिपक्खे’’ति इदं निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं सभागधम्मवसेनपि आवट्टनस्स इच्छितत्ता.
८. नामवसेनाति साधारणनामवसेन. पाळियं पन ‘‘मिच्छत्तनियतानं सत्तानं, अनियतानञ्च सत्तानं दस्सनपहातब्बा किलेसा साधारणा’’तिआगतत्ता (नेत्ति. ३४) ‘‘दस्सनपहातब्बादिनामवसेना’’ति वुत्तं. वत्थुवसेनाति सत्तसन्तानवसेन. सो हि धम्मानं पवत्तिट्ठानताय इध ‘‘वत्थू’’ति अधिप्पेतो. तेनाह – ‘‘पुथुज्जनस्स, सोतापन्नस्स च कामरागब्यापादा साधारणा’’तिआदि (नेत्ति. ३४). वुत्तविपरियायेनाति नामतो, वत्थुतो च आवेणिकताय. तंतंमग्गफलट्ठानञ्हि तंतंमग्गफलट्ठता, भब्बानं भब्बता, अभब्बानं अभब्बता असाधारणा.
९. ‘‘भाविते’’ति इदं भावनाकिरियाय उपलक्खणं, न एत्थ कालवचनिच्छाति आह ‘‘भावेतब्बेति अत्थो’’ति. भावना चेत्थ आसेवनाति, कुसलसद्दोपि अनवज्जट्ठोति वेदितब्बो. पटिपक्खतोति विपक्खतो. विसदिसूदाहरणेन ब्यतिरेकतो यथाधिप्पेतधम्मप्पतिट्ठाना हेसा.
१०. पदत्थस्साति पदाभिधेय्यस्स अत्थस्स, सभावधम्मस्स वा.
११. निक्खेपो देसना. पभवो समुदयो.
१२. ‘‘अवुत्तानम्पि सङ्गहो’’ति इमिना अवुत्तसमुच्चयत्थो च-सद्दोति दस्सेति.
१३. ‘‘गाथारुळ्हे’’ति इमिना पाळिआगतोव पञ्हो वेदितब्बो, न इतरोति दस्सेति. तेनाह ‘‘बुद्धादीहि ब्याकते’’ति. तस्स अत्थस्साति आरद्धस्स अत्थस्स, तेन आरम्भसोधनस्स विसयमाह. एत्थ च अत्थद्वारेनेव पदपुच्छासोधनम्पि करीयतीति पुन ‘‘तस्स अत्थस्सा’’ति वुत्तं. अथ वा विस्सज्जितम्हीति विस्सज्जने. विस्सज्जनसोधनेन हि पञ्हासोधनं. पञ्हेति पुच्छायं. गाथायन्ति उपलक्खणं, तेन गाथायं, सुत्तगेय्यादीसु चाति वुत्तं होति. यमारब्भाति यं सीलादिमारब्भ गाथादीसु देसितं, तस्मिं आरम्भेति अत्थो. पुच्छिताति पुच्छाकारिनी, ‘‘का एत्थ पदसुद्धि, का पञ्हासुद्धि, का आरम्भसुद्धी’’ति एवं पुच्छाकारिनी पुच्छं कत्वा पवत्तिता सुद्धासुद्धपरिक्खाति योजना.
१४. न विकप्पयितब्बाति यथा लोके ‘‘जाति सामञ्ञं, भेदो सामञ्ञं, सम्बन्धो सामञ्ञ’’न्तिआदिना सामञ्ञं जातिआदिं, तब्बिधुरञ्च विसेसं विकप्पेन्ति परिकप्पेन्ति, एवं न विकप्पयितब्बाति अत्थो. यदा यो कालविसेसो ‘‘स्वे’’ति लद्धवोहारो, तदा सो तंदिवसातिक्कमे ‘‘अज्जा’’ति, पुन तंदिवसातिक्कमे ‘‘हिय्यो’’ति वोहरीयतीति अनवट्ठितसभावा एते कालविसेसा. दिसायपि ‘‘एकं अवधिं अपेक्खित्वा पुरत्थिमा दिसा, ततो अञ्ञं अपेक्खित्वा पच्छिमा नाम होती’’तिआदिना अनवट्ठितसभावता वेदितब्बा. जातिआदिअपेक्खायाति जातिआदिदुक्खविसेसापेक्खाय. सच्चापेक्खायाति सच्चसामञ्ञापेक्खाय. ‘‘तण्हा’’ति वुच्चमानं कामतण्हादिअपेक्खाय सामञ्ञम्पि समानं सच्चापेक्खाय विसेसो होतीति एवमादिं सन्धायाह ‘‘एस नयो समुदयादीसुपी’’ति.
१६. एत्थाति एतस्मिं बुद्धवचने. तेनाह ‘‘सिक्खत्तयसङ्खातस्सा’’तिआदि. यथारुतं यथाकथितं सद्दतो अधिगतं निद्धारितं, न अत्थप्पकरणलिङ्गसद्दन्तरसन्निधानादिप्पमाणन्तराधिगतं. ‘‘अत्थतो दस्सिता’’ति इदं यस्मिं सुत्ते भावनाव कथिता, न पहानं, तं सन्धाय वुत्तं.
नयसङ्खेपवण्णना
१७. तण्हाविज्जाहि करणभूताहि. संकिलेसो पक्खो एतस्साति संकिलेसपक्खो, संकिलेसपक्खिको सुत्तत्थो, तस्स नयनलक्खणोति योजना. वोदानपक्खस्स सुत्तत्थस्साति सम्बन्धो. वुट्ठानगामिनिया, बलवविपस्सनाय च दुक्खादीसु परिञ्ञेय्यतादीनि मग्गानुगुणो गहणाकारो अनुगाहणनयो. यदि एवं कथं नयोति आह ‘‘तस्स पना’’तिआदि. तत्थ ‘‘नयवोहारो’’ति इमिना नयाधिट्ठानं नयोति वुत्तन्ति दस्सेति.
१८. बाधकादिभावतोति बाधकपभवसन्तिनिय्यानभावतो. अञ्ञथाभावाभावेनाति अबाधकअप्पभवअसन्ति अनिय्यानभावाभावेन. सच्चसभावत्ताति अमुसासभावत्ता. अविसंवादनतोति अरियसभावादिभावस्स न विसंवादनतो एकन्तिकत्ताति अत्थो.
१९. संकिलिट्ठधम्माति संकिलेससमन्नागता धम्मा सद्धम्मनयकोविदाति सच्चपटिच्चसमुप्पादादिधम्मनयकुसला, एकत्तादिनयकुसला वा.
२०. अत्थविस्सज्जनेसूति ‘‘इमे धम्मा कुसला’’तिआदिना (ध. स. १) सुत्ते कतपञ्हविस्सज्जनेसु चेव अट्ठकथाय कतअत्थसंवण्णनासु च. ‘‘वोदानिया’’ति इमिना अनवज्जधम्मा इध कुसलाति अधिप्पेता, न सुखविपाकाति दस्सेति. तस्स तस्स अत्थनयस्स योजनत्थं मनसा वोलोकयतेति योजना.
२१. यदि करणभूतं, कथं तस्स अत्थन्तराभावोति आह ‘‘येन ही’’तिआदि. दिसाभूतधम्मानं वोलोकयनसमानयनभावतो वोहारभूतो, कम्मभूतो च नयो, न नन्दियावट्टादयो विय अत्थभूतोति ‘‘वोहारनयो, कम्मनयो’’ति च वुच्चति.
द्वादसपदवण्णना
२३. अपरियोसिते पदेति उच्चारणवेलायं पदे असमत्ते, विप्पकतेति अत्थो. परियोसिते हि ‘‘पद’’न्त्वे समञ्ञा सिया, न ‘‘अक्खर’’न्ति अधिप्पायो. पदस्स वेवचनताय अत्थवसेन परियायं खरन्तं सञ्चरन्तं विय होति, न एवं वण्णो अवेवचनत्ताति आह परियायवसेन अक्खरणतो’’ति. न हि वण्णस्स परियायो विज्जती’’ति इदं अकारादिवण्णविसेसं सन्धाय वदति, न वण्णसामञ्ञं. तस्स हि वण्णो अक्खरन्ति परियायो वुत्तो एवाति.
अक्खरसद्दस्स अत्थं वत्वा तप्पसङ्गेन वण्णसद्दस्सपि वत्तुं ‘‘केनट्ठेन वण्णो’’तिआदिमाह. तत्थ ननु पदेन, वाक्येन वा अत्थो संवण्णीयति, न अक्खरेनाति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘वण्णो एव ही’’तिआदि. पदादिभावेनाति पदवाक्यभावेन. यथासम्बन्धन्ति यथासङ्केतं. अयं-सद्दो इमस्सत्थस्स वाचको, अयं अत्थो इमस्स सद्दस्स वचनीयोति यथागहितसङ्केतानुरूपं सद्दत्थानं वाचकवचनीयभावो. अथ वा य्वायं सद्दत्थानं अञ्ञमञ्ञं अविनाभावो, सो सम्बन्धो. तदनुरूपं एकक्खरं नामपदं ‘‘मा एवं मञ्ञसी’’तिआदीसु मा-कारादि. केचीति अभयगिरिवासिनो. ते हि अभिधम्मदेसनं ‘‘मनसादेसना’’ति वदन्ति, यतो राहुलाचरियो ‘‘विसुद्धकरुणानं मनसादेसना वाचाय अक्खरणतो अक्खरसञ्ञिता’’ति आह.
सत्वप्पधानन्ति द्रब्यप्पधानं. नामपदे हि द्रब्यमाविभूतरूपं, किरिया अनाविभूतरूपा यथा ‘‘फस्सो’’ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१, ३९; महाव. १; विभ. २२५; उदा. १; नेत्ति. २४). आख्यातपदे पन किरिया आविभूतरूपा, द्रब्यमनाविभूतरूपं यथा ‘‘फुसती’’ति. तेन नेसं सत्वकिरियाप्पधानता वुत्ता. किरियाविसेसग्गहणनिमित्तन्ति किरियाविसेसावबोधहेतु किरियाविसेसदीपनतो, यथा ‘‘चिरप्पवासि’’न्ति (ध. प. २१९) एत्थ प-सद्दो वसनकिरियाय वियोगविसिट्ठतं दीपेति. ‘‘एवं मनसि करोथ, मा एवं मनसाकत्था’’तिआदीसु किरियाविसेसस्स जोतको एवं-सद्दो. ‘‘एवंसीला (दी. नि. ३.१४२) एवंधम्मा’’तिआदीसु (दी. नि. २.१३; म. नि. ३. १९८; सं. नि. ५.३७८) सत्वविसेसस्स. एवं सेसनिपातपदानम्पीति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘किरियाय…पे… निपातपद’’न्ति.
सङ्खेपतो वुत्तं, किं पन तन्ति आह ‘‘पदाभिहित’’न्ति. अथ वा सङ्खेपतो वुत्तं, यो अक्खरेहि सङ्कासितोति वुच्चति. पदाभिहितं पदेहि कथितं, यो पदेहि पकासितोति वुच्चति. तदुभयं, यदि पदसमुदायो वाक्यं, तस्स को परिच्छेदो. यावता अधिप्पेतत्थपरियोसानं, तावता एकवाक्यन्तिपि वदन्ति, बहूपेत्थ पकारे वण्णेन्ति. किं तेहि, साख्यातं साब्ययं सकारकं सविसेसनं ‘‘वाक्य’’न्ति दट्ठब्बं. ननु च पदेनपि अत्थो ब्यञ्जीयतीति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘पदमत्तसवनेपि ही’’तिआदि. आकारेसु वाक्यविभागेसु अभिहितं कथितं निब्बचनं आकाराभिहितं निब्बचनं. ‘‘अभिहितन्ति च पाळिआगत’’न्ति वदन्ति.
‘‘निब्बानं मग्गति, निब्बानत्थिकेहि वा मग्गीयति, किलेसे वा मारेन्तो गच्छतीति मग्गो’’तिआदिना (ध. स. अट्ठ. १६) निब्बचनानं वित्थारो. तंनिद्देसकथनत्ता निद्देसोति इममत्थमाह ‘‘निब्बचनवित्थारो निरवसेसदेसनत्ता निद्देसो’’ति. पदेहीति वाक्यावयवभूतेहि, वाक्यतो विभज्जमानेहि वा आख्यातादिपदेहि. तेनाह ‘‘वाक्यस्स विभागो’’ति, तथा चाह ‘‘अपरियोसिते’’तिआदि. अपरे पन ‘‘पकतिपच्चयलोपादेसादिवसेन अक्खरविभागो आकारो, निरुत्तिनयेन पदविभागो निब्बचनं, वाक्यविभागो निद्देसो. वण्णपदवाक्यानि हि अविभत्तानि, विभत्तानि च छ ब्यञ्जनपदानी’’ति वदन्ति. छट्ठं वचनन्ति छट्ठं पदं. कातब्बन्ति ‘‘अक्खरं पदं ब्यञ्जनं आकारो तथेव निरुत्ति निद्देसो छट्ठवचन’’न्ति गाथायं एवं कत्तब्बं, संवण्णनावसेन वा आकारपदं चतुत्थं कातब्बन्ति अत्थो. सब्बो सद्दवोहारो विभत्तेहि, अविभत्तेहि च अक्खरपदवाक्येहेव, तदञ्ञप्पकारो नत्थीति आह ‘‘यानिमानी’’तिआदि.
२४. कासनासद्दो कम्मत्थोति दस्सेतुं ‘‘कासीयती’’तिआदि वुत्तं. पदेहि ताव अत्थस्स सङ्कासना, पकासना च होतु, पदावधिकापि संवण्णना इच्छिताति अक्खरेहि पन कथन्ति आह ‘‘अक्खरेहि सुय्यमानेही’’तिआदि. पदत्थसम्पटिपत्तीति पदाभिधेय्यअत्थावबोधो. ‘‘अक्खरेहि सङ्कासेती’’तिआदिना अक्खरकरणं सङ्कासनभूतं उग्घटनकिरियं वदन्तेन यथावुत्तो अत्थो साधितोति दस्सेतुं ‘‘तथा ही’’तिआदि वुत्तं.
विभजनुत्तानीकम्मपञ्ञत्तीति एकत्तनिद्देसो समाहारोति अयं द्वन्दसमासो. उभयेनाति ‘‘विवरणा, विभजना’’ति इमिना द्वयेन. एतेहीति एत्थ एव-कारो लुत्तनिद्दिट्ठोति आह ‘‘एतेहि एवा’’ति. ‘‘सङ्कासना…पे… अभावतो’’ति इमिना यथाधिप्पेतअनूनावधारणफलं दस्सेति. उग्घटनादीति आदिसद्देन विपञ्चननयानि सङ्गण्हाति.
२५. सम्मा युत्तोति सम्मा अविपरीतं, अनवसेसतो च युत्तो सहितो. तथा हि वुत्तं ‘‘अनूना’’ति. सब्बो हि पाळिअत्थो अत्थपदअत्थनयेहि अनवसेसतो सङ्गहितो. तेनाह ‘‘सब्बस्स ही’’तिआदि.