५. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना

भुत्तावी पवारणं नाम पञ्चङ्गिकं. तेसु ‘‘असनं पञ्ञायत्ती’’ति एतेनेव ‘‘भुत्तावी’’ति एतस्स सिद्धत्ता विसुं अत्थसिद्धि न दिस्सति. दिस्सति चे, अङ्गानं छक्कत्तदस्सनन्ति (वजिर. टी. पाचित्तिय २३८-२३९) लिखितं. ‘‘भोजनं पञ्ञायती’’ति अभिहटं सन्धाय वुत्तं.

कोट्टेत्वा कतचुण्णम्पीति पि-कारेन कुण्डकं सम्पिण्डेति. समपाकभज्जितानं पन आतपसुक्खानं वा कुण्डकं वा ये केचि तण्डुला वाति एत्तकमेव वुत्तत्ता समपाकभज्जितानं वीहीनं, वीहिपलासानं वा तण्डुलचुण्णं पवारेति. तथा खरपाकभज्जितानं कुण्डकम्पि पवारेति. भज्जितसत्तुयो पिण्डेत्वा कतो अपक्कसत्तुमोदकोपि पवारेतीति लिखितं. सचे अवसिट्ठं नत्थि, न पवारेति. कस्मा? असनसङ्खातस्स विप्पकतभोजनस्स अभावतो.

अकप्पियमंसं पन किञ्चापि पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितं, खादियमानं पन मंसभावं न जहाति, तस्मा पवारेति. भोजनसालाय भुञ्जन्तो चे अत्तनो अपापुणनकोट्ठासं अभिहटं पटिक्खिपति, न पवारेति. कामं पटिक्खिपति, पत्ते पन आरामिका आकिरन्ति, तं भुञ्जितुं न वट्टति. इदञ्हि बुद्धप्पटिकुट्ठाय अनेसनाय उप्पन्नेयेव सङ्खं गच्छति. यथा हि सङ्घतो लद्धं पिण्डं दुस्सीलो देति, तञ्चे पटिक्खिपति, न पवारेति, एवंसम्पदमिदन्ति च, विभागो लज्जी चे देति, तं सो न अज्झोहरितुकामताय पटिक्खिपति, पवारेतीति च, ‘‘समंसरसं समच्छरस’’न्ति आपज्जनतो ‘‘मंसरस’’न्ति वुत्ते पन पटिक्खिपतो होति, ‘‘मंसस्स रसं मंसरस’’न्ति अयं विग्गहो नाधिप्पेतोति च वुत्तं. भत्तमिस्सकं यागुं आहरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति वदति, न पवारेति. ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वुत्ते पवारेति. कस्मा? येनापुच्छितो, तस्स अत्थिताय. एत्थ पन ‘‘यागुमिस्सकं गण्हथा’’ति वदति, तत्र चे यागु बहुतरा वा होति, समसमा वा. भत्तं मन्दं, न पवारेति. यागु चे मन्दा, भत्तं बहुतरं, पवारेति. इदञ्च सब्बअट्ठकथासु वुत्तत्ता न सक्का पटिक्खिपितुं. कारणं पनेत्थ दुद्दसं. ‘‘भत्तमिस्सकं गण्हथा’’ति वदति. तत्र भत्तं बहुतरं वा समकं वा अप्पतरं वा होति, पवारेति एव. भत्तं वा यागुं वा अनामसित्वा ‘‘मिस्सकं गण्हथा’’ति वदति. तत्र चे भत्तं बहुतरं, समकं वा होति, पवारेति. अप्पतरं न पवारेति. तं सब्बं वीमंसितब्बन्ति.

फलं वा कन्दमूलादि वा पञ्चहि समणकप्पेहि कप्पियं अकतन्ति एत्थ कप्पियं अकारापितेहि कदलिफलादीहि सद्धिं अतिरित्तं कारापेत्वापि तं कदलिफलादिं ठपेत्वा अवसेसं भुञ्जितुं वट्टति. अमिस्सकरसत्ता पुन तानि कप्पियं कारापेत्वा अञ्ञस्मिं भाजने ठपेत्वा कारेत्वा भुञ्जितुं वट्टति. कस्मा? पुब्बे तेसु विनयकम्मस्स अनारुळ्हत्ताति वदन्ति.

पत्ते रजं पतितं अप्पटिग्गहितमेव होति. तस्मा पटिग्गहेत्वाव भिक्खा गण्हितब्बा. ‘‘अपटिग्गहेत्वा गण्हतो विनयदुक्कट’’न्ति (पाचि. अट्ठ. २६५) वुत्तत्ता एतमञ्ञेसम्पि न वट्टतीति वदन्ति. ‘‘तं पन पुन पटिग्गहेत्वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ती’’ति एत्थापि एवमेव. इमस्मिं पन ‘‘अतिरित्तं कतं अनतिरित्तकतं होती’’ति एत्थापि एवमेव. इमस्मिं पन ‘‘अतिरित्तं कतं, अनतिरित्तं कतं होती’’तिआदीहि उपपरिक्खित्वा विनिच्छयो वेदितब्बोति दीपितं. अलमेतं सब्बन्ति इदम्पि ते अधिकं, इतो अञ्ञं न लच्छसीति अत्थो.

आहारत्थायाति विकाले एवाति एके. ‘‘पठमकथिनसदिसानि. इदं पन किरियाकिरिय’’न्ति पाठो. कायकम्मं अज्झोहरणतो. वचीकम्मं वाचाय ‘‘अतिरित्तं करोथ, भन्ते’’ति अकारापनतोति वेदितब्बं.

पठमपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.