४. भोजनवग्गो

२. गणभोजनसिक्खापदवण्णना

देवदत्तो काले विञ्ञापेत्वा भुञ्जति, तप्पच्चया भगवता ‘‘गणभोजने पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. २०९) सिक्खापदं पञ्ञत्तं. पदभाजने पन ‘‘निमन्तिता भुञ्जन्ती’’ति (पाचि. २१८) निमन्तनमेव गहेत्वा विभत्तं. अन्धकट्ठकथायं पन वत्थुवसेन विञ्ञत्तिया याचनम्पि वुत्तन्ति लिखितं. कस्मा? परिवारे एव ‘‘गणभोजनं द्वीहाकारेहि पसवति विञ्ञत्तितो वा निमन्तनतो वा’’ति (परि. ३२२) वुत्तत्ता. तस्मा अट्ठुप्पत्तियंयेव पाकटत्ता पदभाजने न वुत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘‘एकतो गण्हन्ती’ति च गहितभत्तापि अञ्ञे याव गण्हन्ति, ताव चे तिट्ठन्ति, एकतो गण्हन्ति एव नामा’’ति च, ‘‘यो कोचि पब्बजितोति सहधम्मिकेसु, तित्थियेसु वाति अत्थो’’ति च, ‘‘समयाभावोति सत्तन्नं अनापत्तिसमयानं अभावो’’ति च, ‘‘समयलद्धकेन सह चत्तारो होन्ती’’ति च, ‘‘समयलद्धको सयमेव मुच्चति, सेसानं गणपूरकत्ता आपत्तिकरो होती’’ति च लिखितं.

एत्थाह – ‘‘पटिग्गहणमेव हेत्थ पमाण’’न्ति वुत्तं, अथ कस्मा पाळियं ‘‘गणभोजनं नाम यत्थ चत्तारो…पे… भुञ्जन्ती’’ति (पाचि. २१८) वुत्तन्ति? वुच्चते – तत्थ ‘‘भुञ्जन्ती’’ति पटिग्गहणनियमवचनं. न हि अप्पटिग्गहितकं भिक्खू भुञ्जन्तीति.

गणभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना

अञ्ञत्र समयाति पन निमन्तनतो पसवनतो भोजनापेक्खं पाचित्तियन्ति एके. एको भिक्खु पिण्डाय चरन्तो भत्तं लभति, तमञ्ञो चूपासको निमन्तेत्वा घरे निसीदापेसि, न च ताव भत्तं सम्पज्जति. सचे सो भिक्खु पिण्डाय चरित्वा लद्धभत्तं भुञ्जति, आपत्ति. कस्माति चे? ‘‘परम्परभोजनं नाम पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन भोजनेन निमन्तितो तं ठपेत्वा अञ्ञं पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनं भुञ्जति, एतं परम्परभोजनं नामा’’ति (पाचि. २२७) वुत्तत्ता. पठमकथिनसदिसानि, इदं पन किरियाकिरिय’’न्ति पाठो.

परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. काणमातासिक्खापदवण्णना

द्वत्तिपत्तपूरा पटिग्गहेतब्बाति तथानीतपूवेहि अत्थिकेन उक्कट्ठपत्तप्पमाणवसेन गहेतब्बा. ‘‘मा खो त्वं एत्थ पटिग्गण्ही’’ति अपाथेय्यादिअत्थाय सज्जितसञ्ञाय अतिरेकप्पटिग्गहणेन आरोचने, असंविभागे च न मुच्चति अचित्तकत्ता सिक्खापदस्स. अथ उग्गहितकं गण्हाति, न मुच्चति एव. असंविभागे पन अनापत्ति अकप्पियत्ता. अचित्तकता पण्णत्तिजाननाभावेनेव, न वत्थुजाननाभावेनाति एके. ‘‘न पाथेय्यादिअत्थाय सज्जितभावजानन’’न्ति अङ्गेसु अवुत्तत्ता सचे सञ्चिच्च न वदति, पाचित्तियन्ति पोराणा वदन्ति. अतिरेकप्पटिग्गहणन्ति तत्थ पञ्चमंव अङ्गं वुत्तं, तस्मा अप्पटिग्गहितत्ता न पाचित्तियं, कत्तब्बाकरणतो पन दुक्कटं. अञ्ञथा किरियाकिरियं इदं आपज्जति. अनिवारणं, अनारोचनं वा छट्ठमङ्गं वत्तब्बं सिया.

काणमातासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना

भुत्तावी पवारणं नाम पञ्चङ्गिकं. तेसु ‘‘असनं पञ्ञायत्ती’’ति एतेनेव ‘‘भुत्तावी’’ति एतस्स सिद्धत्ता विसुं अत्थसिद्धि न दिस्सति. दिस्सति चे, अङ्गानं छक्कत्तदस्सनन्ति (वजिर. टी. पाचित्तिय २३८-२३९) लिखितं. ‘‘भोजनं पञ्ञायती’’ति अभिहटं सन्धाय वुत्तं.

कोट्टेत्वा कतचुण्णम्पीति पि-कारेन कुण्डकं सम्पिण्डेति. समपाकभज्जितानं पन आतपसुक्खानं वा कुण्डकं वा ये केचि तण्डुला वाति एत्तकमेव वुत्तत्ता समपाकभज्जितानं वीहीनं, वीहिपलासानं वा तण्डुलचुण्णं पवारेति. तथा खरपाकभज्जितानं कुण्डकम्पि पवारेति. भज्जितसत्तुयो पिण्डेत्वा कतो अपक्कसत्तुमोदकोपि पवारेतीति लिखितं. सचे अवसिट्ठं नत्थि, न पवारेति. कस्मा? असनसङ्खातस्स विप्पकतभोजनस्स अभावतो.

अकप्पियमंसं पन किञ्चापि पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितं, खादियमानं पन मंसभावं न जहाति, तस्मा पवारेति. भोजनसालाय भुञ्जन्तो चे अत्तनो अपापुणनकोट्ठासं अभिहटं पटिक्खिपति, न पवारेति. कामं पटिक्खिपति, पत्ते पन आरामिका आकिरन्ति, तं भुञ्जितुं न वट्टति. इदञ्हि बुद्धप्पटिकुट्ठाय अनेसनाय उप्पन्नेयेव सङ्खं गच्छति. यथा हि सङ्घतो लद्धं पिण्डं दुस्सीलो देति, तञ्चे पटिक्खिपति, न पवारेति, एवंसम्पदमिदन्ति च, विभागो लज्जी चे देति, तं सो न अज्झोहरितुकामताय पटिक्खिपति, पवारेतीति च, ‘‘समंसरसं समच्छरस’’न्ति आपज्जनतो ‘‘मंसरस’’न्ति वुत्ते पन पटिक्खिपतो होति, ‘‘मंसस्स रसं मंसरस’’न्ति अयं विग्गहो नाधिप्पेतोति च वुत्तं. भत्तमिस्सकं यागुं आहरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति वदति, न पवारेति. ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वुत्ते पवारेति. कस्मा? येनापुच्छितो, तस्स अत्थिताय. एत्थ पन ‘‘यागुमिस्सकं गण्हथा’’ति वदति, तत्र चे यागु बहुतरा वा होति, समसमा वा. भत्तं मन्दं, न पवारेति. यागु चे मन्दा, भत्तं बहुतरं, पवारेति. इदञ्च सब्बअट्ठकथासु वुत्तत्ता न सक्का पटिक्खिपितुं. कारणं पनेत्थ दुद्दसं. ‘‘भत्तमिस्सकं गण्हथा’’ति वदति. तत्र भत्तं बहुतरं वा समकं वा अप्पतरं वा होति, पवारेति एव. भत्तं वा यागुं वा अनामसित्वा ‘‘मिस्सकं गण्हथा’’ति वदति. तत्र चे भत्तं बहुतरं, समकं वा होति, पवारेति. अप्पतरं न पवारेति. तं सब्बं वीमंसितब्बन्ति.

फलं वा कन्दमूलादि वा पञ्चहि समणकप्पेहि कप्पियं अकतन्ति एत्थ कप्पियं अकारापितेहि कदलिफलादीहि सद्धिं अतिरित्तं कारापेत्वापि तं कदलिफलादिं ठपेत्वा अवसेसं भुञ्जितुं वट्टति. अमिस्सकरसत्ता पुन तानि कप्पियं कारापेत्वा अञ्ञस्मिं भाजने ठपेत्वा कारेत्वा भुञ्जितुं वट्टति. कस्मा? पुब्बे तेसु विनयकम्मस्स अनारुळ्हत्ताति वदन्ति.

पत्ते रजं पतितं अप्पटिग्गहितमेव होति. तस्मा पटिग्गहेत्वाव भिक्खा गण्हितब्बा. ‘‘अपटिग्गहेत्वा गण्हतो विनयदुक्कट’’न्ति (पाचि. अट्ठ. २६५) वुत्तत्ता एतमञ्ञेसम्पि न वट्टतीति वदन्ति. ‘‘तं पन पुन पटिग्गहेत्वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ती’’ति एत्थापि एवमेव. इमस्मिं पन ‘‘अतिरित्तं कतं अनतिरित्तकतं होती’’ति एत्थापि एवमेव. इमस्मिं पन ‘‘अतिरित्तं कतं, अनतिरित्तं कतं होती’’तिआदीहि उपपरिक्खित्वा विनिच्छयो वेदितब्बोति दीपितं. अलमेतं सब्बन्ति इदम्पि ते अधिकं, इतो अञ्ञं न लच्छसीति अत्थो.

आहारत्थायाति विकाले एवाति एके. ‘‘पठमकथिनसदिसानि. इदं पन किरियाकिरिय’’न्ति पाठो. कायकम्मं अज्झोहरणतो. वचीकम्मं वाचाय ‘‘अतिरित्तं करोथ, भन्ते’’ति अकारापनतोति वेदितब्बं.

पठमपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. दुतियपवारणासिक्खापदवण्णना

‘‘भुत्तस्मिं पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. २४३) मातिकायं वुत्तत्ता ‘‘भोजनपरियोसाने पाचित्तिय’’न्ति वुत्तं, न अज्झोहारे अज्झोहारे.

दुतियपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. विकालभोजनसिक्खापदवण्णना

जम्बुदीपस्स कालेन परिच्छेदोति एवं किर.

विकालभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना

‘‘दुद्धोतो होती’’तिआदिना नयेन इध वुत्तत्ता, ‘‘दुद्धोतं पत्तं धोवित्वा पुन

तत्थ अच्छोदकं वा आसिञ्चित्वा, अङ्गुलिया वा घंसित्वा निस्नेहभावो जानितब्बो’’ति (पाचि. अट्ठ. २५३) समन्तपासादिकायं वुत्तत्ता च मत्तिकापत्तस्स कपालेन पीतो स्नेहो सन्निधिं करोतीति सिद्धन्ति लिखितं. सयं पटिग्गहेत्वा अपरिच्चत्तमेवाति एत्थ अपरिच्चत्तं नाम अनुपसम्पन्नानं निरपेक्खअपरिच्चत्तं अविजहितं. ‘‘पटिग्गहणन्ति एत्थ पटिग्गहितभावमविजहितमेव सन्निधिं जनेती’’ति धम्मसिरित्थेरो, तं ‘‘पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पाचि. २५५) पाळिया विरुज्झति. तस्स पन पुन पटिग्गण्हनकिच्चाभावतो वीमंसितब्बं.

सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना

‘‘तेसं मंसञ्च खीरदधीनि च इध अधिप्पेतानी’’ति इदं पाचित्तियवत्थुपरिच्छेदो, न पन कप्पियखीरादिपरिच्छेदो, तस्मा यस्स कस्सचि खीरादीनि वट्टन्तीति च, ‘‘महानामसिक्खापदेन कारेतब्बो’’ति सङ्घवसेन पवारिते भेसज्जत्थाय सप्पिआदिभेसज्जपञ्चकं विञ्ञापेति चे, तत्थ ‘‘न भेसज्जकरणीयेन भेसज्जं विञ्ञापेती’’ति एत्थ सङ्गहं गच्छति, तस्मा ‘‘तेन पाचित्तिय’’न्ति (वजिर. टी. पाचित्तिय २६१) च लिखितं.

पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. दन्तपोनसिक्खापदवण्णना

‘‘सरीरावयवेना’’ति वुत्तत्ता मुखेन पटिग्गहणं अनुञ्ञातं. ‘‘चिञ्चादिपत्तेसु भूमियं अत्थतेसु न वट्टति, कल्लखेत्ते तत्थ वट्टती’’ति च, ‘‘सामं गहेत्वा’’ति इमिना न केवलं सप्पदट्ठंयेव, अञ्ञम्पि दट्ठं विसेसेति. सामं गहेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टती’’ति च लिखितं.

दन्तपोनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

भोजनवग्गो चतुत्थो.