३. पत्तवग्गो

१. पत्तसिक्खापदवण्णना

अविकप्पितोति ‘‘इमं पत्तं तुय्हं विकप्पेमी’’तिआदिना नयेन अविकप्पितो. अड्ढाळ्हकोदनं गण्हातीति मगधनाळिया द्विन्नं तण्डुलनाळीनं ओदनं गण्हाति. ‘‘मगधनाळि नाम अड्ढतेरसपला होती’’ति अन्धकट्ठकथायं वुत्तं. ‘‘सीहळदीपे पकतिनाळि महन्ता, दमिळनाळि खुद्दका, मगधनाळि पमाणयुत्ता, ताय मगधनाळिया दियड्ढनाळि एका सीहळनाळि होती’’ति (पारा. अट्ठ. २.६०२) महाअट्ठकथायं वुत्तं. अनुत्तण्डुलन्ति पाकतो उक्कन्तं तण्डुलं उत्तण्डुलं, न उत्तण्डुलं अनुत्तण्डुलं. सब्बसम्भारसङ्खतोति जीरकादिसब्बसम्भारेहि सङ्खतो. आलोपस्स चतुत्थभागप्पमाणं ब्यञ्जनं आलोपस्स अनुरूपब्यञ्जनं.

एवं उक्कट्ठपत्तं दस्सेत्वा इदानि मज्झिमोमकानि दस्सेतुं ‘‘उक्कट्ठतो’’तिआदिमाह. तत्रायं नयो – सचे नाळिकोदनादि सब्बम्पि पक्खित्तं वुत्तनयेनेव हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं मज्झिमो नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं मज्झिमोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति, अन्तोगधमेव होति, अयं मज्झिमुक्कट्ठो नाम पत्तो. सचे पत्तोदनादि सब्बम्पि पक्खित्तं हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं ओमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं ओमकोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति, अन्तोगधमेव होति, अयं ओमकुक्कट्ठो नाम पत्तोति. तेनाह ‘‘तेसम्पि वुत्तनयेनेव भेदो वेदितब्बो’’ति.

इदानि तेसु अधिट्ठानविकप्पनानधिट्ठानाविकप्पनुपगे दस्सेतुं ‘‘इच्चेतेसू’’तिआदिमाह. तत्थ उक्कट्ठुक्कट्ठोति उक्कट्ठतो उक्कट्ठो. ततो हि सो ‘‘अपत्तो’’ति वुत्तो. ओमकोमकोति ओमकतो ओमको. ततो हि सो ‘‘अपत्तो’’ति वुत्तो. एते पन भाजनपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बा, न अधिट्ठानुपगा न विकप्पनुपगा, इतरे पन सत्त अधिट्ठहित्वा वा विकप्पेत्वा वा परिभुञ्जितब्बा. तेनाह ‘‘सेसा सत्त पत्ता पमाणयुत्ता नामा’’ति.

तस्माति यस्मा सत्त पत्ता पमाणयुत्ता, तस्मा. समणसारुप्पेन पक्कन्ति एत्थ अयोपत्तो पञ्चहि पाकेहि (पारा. अट्ठ. २.६०८) पक्को समणसारुप्पेन पक्को होति, मत्तिकापत्तो द्वीहि पाकेहि. सचे एको पाको ऊनो होति, न अधिट्ठानुपगो. यथा च समणसारुप्पेन पक्कोयेव अधिट्ठानुपगो, तथा उभोपि यं मूलं दातब्बं, तस्मिं दिन्नेयेव अधिट्ठानुपगा. यदि पन अप्पकम्पि अदिन्नं होति, न अधिट्ठानुपगा. तेनाह ‘‘सचे पना’’तिआदि. ‘‘काकणिकमत्तं नाम दियड्ढवीही’’ति वदन्ति. सचेपि पत्तसामिको वदति ‘‘यदा तुम्हाकं मूलं भविस्सति, तदा दस्सथ, अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जथा’’ति, नेव अधिट्ठानुपगो होति. पाकस्स हि ऊनत्ता पत्तसङ्खं न गच्छति. मूलस्स सकलस्स वा एकदेसस्स वा अदिन्नत्ता सकभावं न उपेति, अञ्ञस्सेव सन्तको होति. तस्मा पाके च मूले च निट्ठितेयेव अधिट्ठानुपगो होति. यो अधिट्ठानुपगो, स्वेव विकप्पनुपगो च. तेनाह ‘‘अपच्चुद्धरन्तेना’’तिआदि. अपच्चुद्धरन्तेन विकप्पेतब्बोति पुराणपत्तं अपच्चुद्धरन्तेन नवो पत्तो विकप्पेतब्बोति अत्थो, ठपेतब्बोति अधिप्पायो. कङ्गुसित्थन्ति सत्तन्नं धञ्ञानं लामकधञ्ञसित्थन्ति आह ‘‘कङ्गुसित्थनिक्खमनमत्तेन छिद्देना’’ति.

पत्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना

अस्साति इमस्स पत्तस्स. तेन ऊनपञ्चबन्धनेनाति तेन ऊनपञ्चबन्धनेन पत्तेन उपलक्खितो हुत्वाति अत्थो. ऊनपञ्चबन्धनो हि पत्तो एत्थ लक्खणभावेन गहितो. तेनेवाह ‘‘इत्थम्भूतस्स लक्खणे करणवचन’’न्ति. तत्थ इत्थम्भूतस्साति कञ्चि पकारं पत्तस्स. लक्खीयते अनेनाति लक्खणं, तस्मिं करणवचनं, ततियाविभत्तीति अत्थो. ‘‘पकारो’’ति च सामञ्ञस्स भेदको विसेसो वुच्चति. तथा हि ऊनपञ्चबन्धनेन पत्तेनाति एत्थ भिक्खुभावसामञ्ञस्स ऊनपञ्चबन्धनपत्तभावो पकारो, तं भिक्खु आपन्नो, तस्स पत्तो लक्खणं. यदि अपरिपुण्णपञ्चबन्धनो पत्तो ऊनपञ्चबन्धनो नाम होति, अथ कस्मा इमस्स पदभाजनियं अबन्धनोपि वुत्तोति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति वाक्योपञ्ञासे. बन्धनोकासे सति वा असति वा बन्धनविरहितो पत्तो अबन्धनो, पञ्चबन्धनानं ओकासो अस्साति पञ्चबन्धनोकासो. अपत्तोति पत्तो नाम न होतीति अत्थो, पाकतिकं कातुं असमत्थोति वुत्तं होति. इदञ्च अञ्ञस्स विञ्ञापने कारणवचनं. तेनाह ‘‘तस्मा अञ्ञं विञ्ञापेतुं वट्टती’’ति.

बन्धनञ्च नामेतं यस्मा बन्धनोकासे सति होति, असति न होति, तस्मा तस्स लक्खणं, बन्धनविधिञ्च दस्सेतुं ‘‘यस्मिं पना’’तिआदि वुत्तं. मुखवट्टिसमीपे पन पत्तवेधकेन विज्झियमाने कपालस्स बहलत्ता भिज्जति, तस्मा हेट्ठा विज्झितब्बो. तेनाह ‘‘हेट्ठिमपरियन्ते’’तिआदि. सुखुमं वा छिद्दं कत्वा बन्धितब्बोति सुखुमे छिद्दे तिपुपट्टादीहि पयोजनं नत्थि, सुत्तं पक्खिपित्वाव अधिट्ठातब्बोति अधिप्पायो. न केवलं तिपुसुत्तकादिनाव बन्धितब्बोति आह ‘‘फाणित’’न्तिआदि. फाणितं झापेत्वा पासाणचुण्णेनाति पासाणचुण्णेन सद्धिं फाणितं पचित्वा तथापक्केन पासाणचुण्णेनाति अत्थो. निस्सज्जितब्बोति ‘‘अयं मे, भन्ते, पत्तो ऊनपञ्चबन्धनेन पत्तेन चेतापितो निस्सग्गियो, इमाहं सङ्घस्स निस्सज्जामी’’ति (पारा. ६१३) निस्सज्जितब्बो. तेनाह ‘‘निस्सज्जन्तेना’’तिआदि. सम्मतेनाति –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इत्थन्नामं भिक्खुं पत्तग्गाहापकं सम्मन्नेय्य, एसा ञत्ति. सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, सङ्घो इत्थन्नामं भिक्खुं पत्तग्गाहापकं सम्मन्नति, यस्सायस्मतो खमति इत्थन्नामस्स भिक्खुनो पत्तग्गाहापकस्स सम्मुति, सो तुण्हस्स. यस्स नक्खमति, सो भासेय्य. सम्मतो सङ्घेन इत्थन्नामो भिक्खु पत्तग्गाहापको, खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति (पारा. ६१४) –

एवं पदभाजने वुत्ताय ञत्तिदुतियकम्मवाचाय सम्मतेन. पत्तस्स विज्जमानगुणं वत्वाति ‘‘अयं, भन्ते, पत्तो पमाणयुत्तो सुन्दरो थेरानुरूपो’’तिआदिना (पारा. अट्ठ. २.६१५) विज्जमानानिसंसं वत्वा. पत्तपरियन्तोति परियन्ते ठितपत्तो. अदेसेति मञ्चपीठच्छत्तनागदन्तकादिके अदेसे. पत्तस्स हि निक्खिपनदेसो ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आधारक’’न्तिआदिना नयेन खन्धके वुत्तोयेव. अपरिभोगेनाति यागुरन्धनरजनपचनादिना अयुत्तपरिभोगेन. अन्तरामग्गे पन ब्याधिम्हि उप्पन्ने अञ्ञस्मिं भाजने असति मत्तिकाय लिम्पित्वा यागुं पचितुं, उदकं वा तापेतुं वट्टति. विस्सज्जेतीति अञ्ञस्स देति. सचे पन सद्धिविहारिको वा अन्तेवासिको वा अञ्ञं वरपत्तं ठपेत्वा ‘‘अयं मय्हं सारुप्पो, अयं थेरस्सा’’ति गण्हाति, वट्टति. अञ्ञो वा तं गहेत्वा अत्तनो पत्तं देति, वट्टति. ‘‘मय्हमेव पत्तं आहरा’’ति वत्तब्बकिच्चं नत्थि.

ञातकप्पवारितेति एत्थ सङ्घवसेन पवारितट्ठाने पञ्चबन्धनेनेव वट्टति, पुग्गलवसेन पन पवारितट्ठाने ऊनपञ्चबन्धनेनापि. अकतविञ्ञत्ति नाम ‘‘वद, भन्ते, पच्चयेना’’ति एवं अकतट्ठाने विञ्ञत्ति.

ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भेसज्जसिक्खापदवण्णना

उग्गहेत्वाति उग्गहितकं कत्वा, अप्पटिग्गहितं सयमेव गहेत्वाति अत्थो. सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्तिकता चेत्थ अनज्झोहरणीयतं आपन्नत्ताति वेदितब्बं. कस्मा एतेन इदं दस्सितं होतीति आह ‘‘तानि ही’’तिआदि. भिसक्कस्स इमानि तेन अनुञ्ञातत्ताति भेसज्जानि, येसं केसञ्चि सप्पायानमेतं अधिवचनं. तेनाह ‘‘भेसज्जकिच्चं करोन्तु वा, मा वा, एवं लद्धवोहारानी’’ति. इदानि सत्ताहकालिकं निस्सग्गियवत्थुभूतं सप्पिनवनीतं दस्सेतुं ‘‘सप्पि नाम गवादीन’’न्तिआदि वुत्तं. आदिसद्देन अजिकादीनं गहणं. ‘‘येसं मंसं कप्पती’’ति इमिना पाकटेहि गोअजिकादीहि अञ्ञानिपि मिगरोहितादीनि सङ्गण्हाति. येसञ्हि खीरं अत्थि, सप्पिपि तेसं अत्थियेव. तं पन सुलभं वा होतु, दुल्लभं वा, असंमोहत्थं वुत्तं. मक्खिकामधुमेवाति खुद्दकभमरमधुकरीहि तीहि मक्खिकाहि कतं मधुमेव. उच्छुरसन्ति सुद्धोदकसम्भिन्नानं वसेन दुविधम्पि उच्छुरसं. ‘‘अगिलानस्स गुळोदक’’न्ति (महाव. २८४) पन उद्दिस्स अनुञ्ञातत्ता उदकसम्भिन्नो अगिलानस्स वट्टति. ‘‘अवत्थुकपक्का वा’’ति इमिना सवत्थुकपक्का न वट्टतीति दस्सेति. महापच्चरियं पन ‘‘एतं सवत्थुकपक्कं वट्टति, नो वट्टतीति पुच्छं कत्वा उच्छुफाणितं पच्छाभत्तं नोवट्टनकं नाम नत्थी’’ति वुत्तं, तं युत्तन्ति समन्तपासादिकायं (पारा. अट्ठ. २.६२३) वुत्तं. उच्छुविकतीति उच्छुम्हा निब्बत्ता रसलसिकादिका. पकतत्तानं पटिनिद्देसत्ता तं-सद्दस्स तेन पकतानं भेसज्जानं एव गहणं, न तेसं वत्थूनन्ति आह ‘‘तानि भेसज्जानी’’तिआदि. न तेसं वत्थूनीति तेसं सप्पिआदीनं कारणानि खीरादीनि अप्पटिग्गहेत्वाति अत्थो.

वसातेलन्ति (पारा. अट्ठ. २.६२३) ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वसानि भेसज्जानि अच्छवसं मच्छवसं सुसुकावसं सूकरवसं गद्रभवस’’न्ति (महाव. २६२) एवं अनुञ्ञातवसानं तेलं. यानीति यानि भेसज्जानि. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वसानि भेसज्जानि अच्छवसं मच्छवसं सुसुकावसं सूकरवसं गद्रभवसं काले पटिग्गहितं काले निप्पक्कं काले संसट्ठं तेलपरिभोगेन परिभुञ्जितु’’न्ति एवं तेलत्थं वसापटिग्गहणस्स अनुञ्ञातत्ता ‘‘वसातेलं पना’’तिआदि वुत्तं. कालेति पुरेभत्तं. संसट्ठन्ति परिस्सावितं. तस्माति यस्मा अनुञ्ञातं, तस्मा. ‘‘अच्छवस’’न्ति वचनेन ठपेत्वा मनुस्सवसं सब्बेसं अकप्पियमंसानं वसाय अनुञ्ञातत्ता ‘‘ठपेत्वा मनुस्सवस’’न्ति वुत्तं.

सामं पचित्वाति कालेयेव सामं पचित्वा. निब्बत्तिततेलम्पीति कालेयेव अत्तना विवेचिततेलम्पि. तिविधम्पि चेतं कालेयेव वट्टति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘काले चे, भिक्खवे, पटिग्गहितं काले निप्पक्कं काले संसट्ठं, तं चे परिभुञ्जेय्य, अनापत्ती’’ति. पच्छाभत्तं पन पटिग्गहेतुं वा कातुं वा न वट्टतियेव. वुत्तम्पि चेतं ‘‘विकाले चे, भिक्खवे, पटिग्गहितं विकाले निप्पक्कं विकाले संसट्ठं, तं चे परिभुञ्जेय्य, आपत्ति तिण्णं दुक्कटानं. काले चे, भिक्खवे, पटिग्गहितं विकाले निप्पक्कं विकाले संसट्ठं, तं चे परिभुञ्जेय्य, आपत्ति द्विन्नं दुक्कटानं. काले चे, भिक्खवे, पटिग्गहितं काले निप्पक्कं विकाले संसट्ठं, तं चे परिभुञ्जेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २६२). ‘‘सत्ताहं निरामिसपरिभोगेन वट्टती’’ति इमिना पन ‘‘काले पटिग्गहितं काले निप्पक्कं काले संसट्ठं तेलपरिभोगेन परिभुञ्जितु’’न्ति इदं निरामिसपरिभोगं सन्धाय वुत्तन्ति दस्सेति.

यं पनेत्थ (पारा. अट्ठ. २.६२३) सुखुमरजसदिसं मंसं वा न्हारु वा अट्ठि वा लोहितं वा होति, तं अब्बोहारिकं. सचे पन अनुपसम्पन्नो ताय पटिग्गहितवसाय तेलं कत्वा देति, तं कथन्ति आह ‘‘अनुपसम्पन्नेना’’तिआदि. तदहूति यस्मिं अहनि पटिग्गहितं, तदहु. पच्छाभत्ततो पट्ठाय पन सत्ताहं निरामिसमेव वट्टति. तत्रापि अब्बोहारिकं अब्बोहारिकमेव. यावकालिकवत्थूनं अञ्ञेसं वत्थुं पचितुं न वट्टतीति सम्बन्धो. तत्थ यावकालिकवत्थूनन्ति यावकालिकं वत्थु एतेसन्ति यावकालिकवत्थूनि, तेसं, यावकालिकवत्थुमन्तानन्ति अत्थो. अञ्ञेसन्ति वसातेलतो अञ्ञेसं सप्पिआदीनं. वत्थुन्ति खीरादिकं यावकालिकभूतं वत्थुं, पचितुं न वट्टतियेव, सामंपाकत्ताति अधिप्पायो.

निब्बत्तितसप्पिं वाति यावकालिकवत्थुतो विवेचितसप्पिं वा. यथा तत्थ दधिगतं वा तक्कगतं वा खयं गमिस्सति, एवं झापितं वाति अत्थो. नवनीतं वाति तक्कबिन्दूनिपि दधिगुळिकायोपि अपनेत्वा सुधोतनवनीतं पचितुं वट्टति सामंपक्काभावतोति अधिप्पायो. यदि सयंपचितसत्ताहकालिकेन सद्धिं आमिसं भुञ्जति, तं आमिसं सयंपचितसत्ताहकालिकेन मिस्सितं अत्तनो यावकालिकभावं सत्ताहकालिकेन गण्हापेति. तथा च यावकालिकं अपक्कम्पि सयंपक्कभावं उपगच्छतीति ‘‘तं पन तदहुपुरेभत्तम्पि सामिसं परिभुञ्जितुं न वट्टती’’ति वुत्तं. यथा सयंपक्कसत्ताहकालिकं वसातेलं, सयंभज्जितसासपादियावजीविकवत्थूनं तेलञ्च सामिसं तदहुपुरेभत्तम्पि न वट्टति, तथा नवनीतसप्पीति वेदितब्बं. वुत्तञ्च –

‘‘यावकालिकआदीनि, संसट्ठानि सहत्तना;

गाहापयन्ति सब्भाव’’न्ति च;

‘‘तेहेव भिक्खुना पत्तं, कप्पते यावजीविकं;

निरामिसंव सत्ताहं, सामिसे सामपाकता’’ति च.

खीरादितोति एत्थ आदिसद्देन तिलादीनं गहणं. सामिसानिपीति न केवलं निरामिसानेवाति अत्थो. पच्छाभत्ततो पन पट्ठाय न वट्टन्तियेव. सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति सवत्थुकानं पटिग्गहितत्ता. ‘‘तानि पटिग्गहेत्वा’’ति (पारा. ६२२) हि वुत्तं. तेनाह ‘‘पच्छाभत्ततो पट्ठाया’’तिआदि. पच्छाभत्तं पटिग्गहितकेहि कतं पन अब्भञ्जनादीसु उपनेतब्बं, पुरेभत्तम्पि च उग्गहितकेहि कतं. उभयेसम्पि सत्ताहातिक्कमेपि अनापत्ति. अन्तोसत्ताहेति सत्ताहब्भन्तरे. अब्भञ्जनादीनन्ति एत्थ आदिसद्देन मुद्धनितेलअरुमक्खनघरधूपनादीनं गहणं. अधिट्ठहित्वाति ‘‘इदानि न मय्हं अज्झोहरणत्थाय भविस्सति, इदं सप्पि च तेलञ्च वसा च मुद्धनितेलत्थं वा अब्भञ्जनत्थं वा भविस्सति, मधु अरुमक्खनत्थं वा फाणितं घरधूपनत्थं वा भविस्सती’’ति एवं चित्तं उप्पादेत्वा.

को पनेत्थ यावकालिकयावजीविकवत्थूसु विसेसोति आह ‘‘यावजीविकानी’’तिआदि. याव अरुणस्स उग्गमना तिट्ठतीति सत्तमदिवसे कततेलं सचे याव अरुणुग्गमना तिट्ठतीति अत्थो. पाळियं अनागतसप्पिआदीनन्ति एत्थ ताव मिगरोहितादीनं सप्पि पाळियं अनागतसप्पि, तथा नवनीतं, नाळिकेरनिम्बकोसम्बकरमन्दसासपआदीनं तेलं पन पाळियं अनागततेलं, तथा मधुकपुप्फफाणितं पाळियं अनागतफाणितन्ति वेदितब्बं. न सब्बं मधुकपुप्फफाणितं फाणितगतिकन्ति आह ‘‘सीतुदकेना’’तिआदि. सीतुदकेन कतन्ति मधुकपुप्फानि सीतुदके पक्खिपित्वा अमद्दित्वा पुप्फरसे उदकगते सति तं उदकं गहेत्वा पचित्वा कतं. ‘‘फाणितगतिकमेवा’’ति इमिना सत्ताहकालिकन्ति दस्सेति, न पन निस्सग्गियवत्थुन्ति. तस्मा सत्ताहं अतिक्कामयतो दुक्कटन्ति वेदितब्बं. वुत्तम्पि चेतं समन्तपासादिकायं सीतुदकेन कतं मधुकपुप्फफाणितं पुरेभत्तं सामिसं वट्टति, पच्छाभत्ततो पट्ठाय सत्ताहं निरामिसमेव, सत्ताहातिक्कमे वत्थुगणनाय दुक्कट’’न्ति. सचे पन खीरं पक्खिपित्वा कतं, यावकालिकं. खण्डसक्खरं पन खीरजल्लिकं अपनेत्वा सोधेन्ति, तस्मा वट्टति, अम्बजम्बुपनसकदलिखज्जुरिचिञ्चादीनं सब्बेसं यावकालिकफलानं फाणितं यावकालिकमेवाति आह ‘‘अम्बफाणितादीनि यावकालिकानी’’ति.

कायिकपरिभोगं वट्टतीति कायस्स वा काये अरुनो वा मक्खनं वट्टति, अज्झोहरितुं पन न वट्टति. यन्ति सत्ताहातिक्कन्तं भेसज्जं. निरपेक्खो परिच्चजित्वाति अनपेक्खो सामणेरस्स दत्वा. तन्ति एवं परिच्चजित्वा पुन लद्धभेसज्जं. एवञ्हि दिन्नं भेसज्जं सचे सो सामणेरो अभिसङ्खरित्वा वा अनभिसङ्खरित्वा वा तस्स भिक्खुनो ददेय्य, गहेत्वा नत्थुकम्मं वा कातब्बं, अञ्ञं वा कञ्चि परिभोगं. तेनाह ‘‘अज्झोहरितुम्पि वट्टती’’ति. सचे सो बालो होति, दातुं न जानाति, अञ्ञेन भिक्खुना वत्तब्बो ‘‘अत्थि ते, सामणेर, भेसज्ज’’न्ति, ‘‘आम, भन्ते, अत्थी’’ति. ‘‘आहर, थेरस्स भेसज्जं करिस्सामा’’ति, एवम्पि वट्टति. वत्थुगणनायाति सप्पिआदिवत्थुगणनाय चेव सप्पिपिण्डादिवत्थुगणनाय च. मिस्सितेसु पन एकं निस्सग्गियं पाचित्तियं. एत्थ च ‘‘इदं मे, भन्ते, भेसज्जं सत्ताहातिक्कन्तं निस्सग्गियं, इमाहं सङ्घस्स निस्सज्जामी’’ति (पारा. ६२३) निस्सज्जनविधानं वेदितब्बं.

साधारणपञ्ञत्ति. सत्ताहं अनतिक्कन्तेपि अतिक्कन्तसञ्ञिनो चेव वेमतिकस्स च दुक्कटं. अतिक्कन्ते अनतिक्कन्तसञ्ञिनोपि वेमतिकस्सपि निस्सग्गियं पाचित्तियमेव, तथा अनधिट्ठिताविस्सज्जितानट्ठाविनट्ठादड्ढाविलुत्तेसु अधिट्ठितादिसञ्ञिनो. अन्तोसत्ताहं अधिट्ठिते, विस्सज्जिते, नट्ठे, विनट्ठे, दड्ढे, अच्छिन्ने, विस्सासेन गहिते उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. आचारविपत्ति. सप्पिआदीनं अत्तनो सन्तकता, गणनुपगता, सत्ताहातिक्कमोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. कथिनसमुट्ठानं, अकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनं. तेनाह ‘‘सेसं चीवरवग्गस्स पठमसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्ब’’न्ति (कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना).

भेसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना

पच्छिममासस्स पठमदिवसतो पट्ठायाति जेट्ठमूलपुण्णमासिया पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय. तावाति ताव परिमाणे काले. जेट्ठमूलपुण्णमासिया पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय याव कत्तिकपुण्णमा, इमस्मिं पञ्चमासेति अत्थो. कालो वस्सिकसाटिकायातिआदिनाति एत्थ आदिसद्देन ‘‘समयो वस्सिकसाटिकाय, अञ्ञेपि मनुस्सा वस्सिकसाटिकचीवरं देन्ती’’ति (पारा. ६२८) इमेसं गहणं. देथ मे वस्सिकसाटिकचीवरन्तिआदिकायाति एत्थ आदिसद्देन पन ‘‘आहरथ मे वस्सिकसाटिकचीवरं, परिवत्तेथ मे वस्सिकसाटिकचीवरं, चेतापेथ मे वस्सिकसाटिकचीवर’’न्ति इमेसं गहणं. अत्तनो अञ्ञातकअप्पवारितेसु तदुभयं करोन्तस्स किं होतीति आह ‘‘अञ्ञातकअप्पवारितट्ठाने’’तिआदि. ‘‘वत्तभेदे दुक्कट’’न्ति इदं वस्सिकसाटिकं पुब्बे अदेन्ते सन्धाय वुत्तं. ये पन पुब्बेपि देन्ति, तेसु वत्तभेदो नत्थि. वुत्तञ्हि समन्तपासादिकायं ‘‘ये मनुस्सा पुब्बेपि वस्सिकसाटिकचीवरं देन्ति, इमे पन सचेपि अत्तनो अञ्ञातकअप्पवारिता होन्ति, वत्तभेदो नत्थि तेसु सतुप्पादकरणस्स अनुञ्ञातत्ता’’ति (पारा. अट्ठ. २.६२८). अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन निस्सग्गियं पाचित्तियन्ति ‘‘यो पन भिक्खु अञ्ञातकं गहपतिं वा गहपतानिं वा चीवरं विञ्ञापेय्य अञ्ञत्र समया, निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति (पारा. ५१८) इमिना सिक्खापदेन निस्सग्गियं पाचित्तियं. इदं पन पकतिया वस्सिकसाटिकदायकेसुपि होतियेव.

गिम्हानं पच्छिमद्धमासस्स पठमदिवसतो पट्ठायाति एत्थ जेट्ठमूलकाळपक्खूपोसथस्स पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय याव आसाळ्हिपुण्णमा, अयमद्धमासो गिम्हानं पच्छिमद्धमासो नाम, तस्स पठमदिवसतो पट्ठायाति अत्थो, अद्धमासस्स पठमपाटिपददिवसतो पट्ठायाति वुत्तं होति. कत्तिकमासस्स पच्छिमदिवसो नाम पच्छिमकत्तिकमासस्स पुण्णमा. एत्तावताति ‘‘मासो सेसो गिम्हानन्ति भिक्खुना वस्सिकसाटिकचीवरं परियेसितब्बं, अद्धमासो सेसो गिम्हानन्ति कत्वा निवासेतब्ब’’न्ति एत्तकेन गणनेन. परियेसनक्खेत्तन्ति परियेसनस्स खेत्तं. एतस्मिञ्हि मासे वस्सिकसाटिकं अलद्धं परियेसितुं वट्टति. करणनिवासनक्खेत्तम्पीति करणक्खेत्तञ्चेव निवासनक्खेत्तञ्च. पि-सद्देन परियेसनक्खेत्तं सम्पिण्डेति. एतस्मिञ्हि अद्धमासे परियेसितुं, कातुं, निवासेतुञ्च वट्टति, अधिट्ठातुंयेव न वट्टति. यं पन समन्तपासादिकायं कत्थचि पोत्थके ‘‘जेट्ठमूलपुण्णमासिया पच्छिमपाटिपददिवसतो पट्ठाय याव कालपक्खुपोसथो, अयमेको अद्धमासो परियेसनक्खेत्तञ्चेव करणक्खेत्तञ्च. एतस्मिञ्हि अन्तरे वस्सिकसाटिकं अलद्धं परियेसितुं, लद्धं कातुञ्च वट्टति, निवासेतुं, अधिट्ठातुञ्च न वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.६२८) वचनं दिस्सति, तं पमादलिखितं मातिकाय विरोधतोति दट्ठब्बं. ‘‘अद्धमासो सेसो गिम्हानन्ति कत्वा निवासेतब्ब’’न्ति (पारा. ६२७) हि पाळि. सब्बम्पीति परियेसनं, करणं, निवासनं, अधिट्ठानञ्चाति सब्बम्पि. इमिना इमे चत्तारो मासा परियेसनकरणनिवासनाधिट्ठानानं चतुन्नम्पि खेत्तन्ति दस्सेति. एतेसु हि चतूसु मासेसु अलद्धं परियेसितुं, लद्धं कातुं, निवासेतुं, अधिट्ठातुञ्च वट्टति.

वस्सं उक्कड्ढीयतीति संवच्छरं उद्धं कड्ढीयति वड्ढीयति, आरुय्हतीति अत्थो, वस्सानस्स पठममासं उक्कड्ढित्वा गिम्हानं पच्छिममासमेव करोन्तीति वुत्तं होति. वस्सूपनायिकदिवसे अधिट्ठातब्बाति वस्सानतो पुब्बेयेव दसाहस्स अतिक्कन्तत्ता वस्सूपनायिकदिवसेयेव अधिट्ठातब्बा. तञ्हि दिवसं अतिक्कामेतुं न वट्टति. अन्तोवस्से पन लद्धा चेव निट्ठिता च तस्मिंयेव अन्तोवस्से लद्धदिवसतो पट्ठाय दसाहं नातिक्कामेतब्बा, दसाहातिक्कमे निट्ठिता पन तदहेव अधिट्ठातब्बा. दसाहे अप्पहोन्ते चीवरकालं नातिक्कामेतब्बा. अयं ताव कताय परिहारो. अकताय पन को परिहारोति आह ‘‘सचे’’तिआदि. एकाहम्पि न लभति इतो अञ्ञस्स परिहारस्साभावतोति अधिप्पायो.

सो कुतो होतीति आह ‘‘याव हेमन्तस्स पठमदिवसो’’ति, जेट्ठमूलपुण्णमासितो पट्ठाय याव कत्तिकपुण्णमासिया पच्छिमपाटिपददिवसो, तावाति अत्थो. एतेसु सत्तसु पिट्ठिसमयमासेसूति पटिलोमक्कमेन वुत्तेसु कत्तिकपुण्णमासिया पच्छिमपाटिपदादीसु जेट्ठमूलपुण्णमासावसानेसु एतेसु सत्तसु पिट्ठिसमयनामकेसु मासेसु. सतुप्पादकरणेनाति ‘‘कालो वस्सिकसाटिकाया’’तिआदिना नयेन सतुप्पादकरणेन. विञ्ञापेन्तस्साति ‘‘देथ मे वस्सिकसाटिकचीवर’’न्तिआदिना (पारा. ६२८) नयेन विञ्ञत्तिं करोन्तस्स. तेन सिक्खापदेन अनापत्तीति अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदेन अनापत्ति, इमिना पन सिक्खापदेन आपत्तियेव असमयत्ता. वुत्तञ्हेतं भदन्तबुद्धदत्ताचरियेन –

‘‘कत्वा पन सतुप्पादं, वस्ससाटिकचीवरं;

निप्फादेन्तस्स भिक्खुस्स, समये पिट्ठिसम्मते.

‘‘होति निस्सग्गियापत्ति, ञातकाञ्ञातकादिनो;

तेसुयेव च विञ्ञत्तिं, कत्वा निप्फादने तथा’’ति.

एत्थ च ‘‘इदं मे, भन्ते, वस्सिकसाटिकचीवरं अतिरेकमासे सेसे गिम्हाने परियिट्ठं अतिरेकद्धमासे सेसे गिम्हाने कत्वा परिदहितं निस्सग्गिय’’न्ति इमिना (पारा. ६२८) नयेन निस्सज्जनविधानं वेदितब्बं.

वस्सिकसाटिकपरियेसनवत्थुस्मिन्ति पटिकच्चेव वस्सिकसाटिकपरियेसनवत्थुस्मिं. तिकपाचित्तियन्ति अतिरेकमासद्धमासेसु अतिरेकसञ्ञिवेमतिकऊनकसञ्ञीनं परियेसननिवासनवसेन तीणि पाचित्तियानि, एकसेसनिद्देसो चायं, सामञ्ञनिद्देसो वा. ऊनकमासद्धमासेसूति ऊनकमासे चेव ऊनकद्धमासे च. अतिरेकसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटन्ति एत्थ ‘‘परियेसननिवासनं करोन्तस्सा’’ति पाठसेसो. इदं वुत्तं होति – ‘‘ऊनकमासे सेसे गिम्हाने अतिरेकसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा परियेसन्तस्स दुक्कटं, ऊनकद्धमासे सेसे गिम्हाने च अतिरेकसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा निवासेन्तस्स दुक्कट’’न्ति. ‘‘तथा’’ति इमिना दुक्कटं अतिदिसति, तञ्च दुक्कटं उदकफुसितगणनाय अकत्वा न्हानपरियोसानवसेन पयोगे पयोगे कारेतब्बं, तञ्च खो विवटङ्गणे आकासतो पतितउदकेनेव न्हायन्तस्स, न न्हानकोट्ठकवापिआदीसु घटेहि आसित्तूदकेन न्हायन्तस्स. तेनेवाह ‘‘सतिया वस्सिकसाटिकाया’’तिआदि. पोक्खरणियादीसु पन नग्गस्स न्हायन्तस्स अनापत्तीति सम्बन्धो, पोक्खरणियादीसु पन सतियापि वस्सिकसाटिकाय नग्गस्स न्हायन्तस्स नत्थि दुक्कटापत्तीति अत्थो.

एवं अन्तरापत्तिया अनापत्तिं दस्सेत्वा इदानि निस्सग्गियेन अनापत्तिं दस्सेतुं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अच्छिन्नचीवरस्साति अच्छिन्नसेसचीवरस्स. तस्सापि असमये निवासतो अनापत्ति. एस नयो नट्ठचीवरस्स वाति एत्थापि. यथा चेत्थ निवासेन्तानं तेसं अनापत्ति, एवं तत्थ परियेसन्तानम्पीति दट्ठब्बं. एत्थ पन महग्घवस्सिकसाटिकं ठपेत्वा न्हायन्तस्स चोरूपद्दवो आपदा नामाति आह ‘‘अनिवत्थ’’न्तिआदि. आपदासु वा निवासयतोति आपदासु विज्जमानासु असमये निवासेन्तस्स. यं पन समन्तपासादिकायं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्साति एतं वस्सिकसाटिकंयेव सन्धाय वुत्तं. तेसञ्हि नग्गानं कायोवस्सापने अनापत्ति. एत्थ च महग्घवस्सिकसाटिकं निवासेत्वा न्हायन्तस्स चोरूपद्दवो आपदा नामा’’ति अच्छिन्नचीवरादिनो निस्सग्गियेन अनापत्तिं अदस्सेत्वा नग्गस्स न्हायतो दुक्कटेनेव अनापत्तिदस्सनं, तं युत्तं विय न दिस्सति. सब्बसिक्खापदेसु हि मूलापत्तिया एव आपत्तिप्पसङ्गे अनापत्तिदस्सनत्थं अनापत्तिवारो आरभीयति, न अन्तरापत्तियाति, तस्मा उपपरिक्खितब्बं. सचीवरताति अन्तरवासकउत्तरासङ्गेहि सचीवरता.

वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना

‘‘दत्वा’’ति यं किञ्चि पच्चासीसमानस्सेव दानमिह अधिप्पेतं, न निस्सट्ठदानन्ति आह ‘‘वेय्यावच्चादीनी’’तिआदि. सकसञ्ञायाति ‘‘सक’’न्ति सञ्ञाय. इमिना पाराजिकाभावं दस्सेति. चजित्वा दिन्नम्पि हि सकसञ्ञाय गण्हतो नत्थि पाराजिकं. अच्छिन्दन्तस्साति एकतो अबद्धानि, विसुं ठपितानि च बहूनि अच्छिन्दतो, ‘‘सङ्घाटिं आहर, उत्तरासङ्गं आहरा’’ति एवं आहरापयतो च. तेनाह ‘‘वत्थुगणनाय आपत्तियो’’ति. ‘‘मया दिन्नानि सब्बानि आहरा’’ति वदतोपि एकवचनेनेव सम्बहुला आपत्तियो. एकं चीवरं पन एकाबद्धानि च बहूनि अच्छिन्दतो एका आपत्ति. ‘‘अच्छिन्दा’’ति आणत्तिया दुक्कटन्ति ‘‘मया दिन्नानि सब्बानि गण्हा’’ति आणत्तिया एकं दुक्कटं, अच्छिन्नेसु पन एकवचनेनेव सम्बहुला पाचित्तियो. तेनाह ‘‘अच्छिन्नेसु वत्थुगणनाय आपत्तियो’’ति. अच्छिन्नेसूति तेनाणत्तेन अच्छिन्नेसु चीवरेसु. यत्थ पन पोत्थकेसु ‘‘अच्छिन्नेसु यत्तकानि आणत्तानि, तेसं गणनाय आपत्तियो’’ति पाठो, तत्थ यत्तकानि आणत्तानीति यत्तकानि चीवरानि गण्हितुं आणत्तानीति अत्थो. यं पन समन्तपासादिकायं ‘‘चीवरं ‘गण्हा’ति आणापेति, एकं दुक्कटं. आणत्तो बहूनि गण्हाति, एकं पाचित्तिय’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.६३३) वुत्तं, तं एकाबद्धं सन्धाय. एवञ्च कत्वा समन्तपासादिकाय सद्धिं इमाय अट्ठकथाय न कोचि विरोधो. सचे पन ‘‘सङ्घाटिं गण्ह, उत्तरासङ्गं गण्हा’’ति आणापेति, वाचाय वाचाय दुक्कटं. अच्छिन्नेसु वत्थुगणनाय आपत्तियो. एत्थ च ‘‘इदं मे, भन्ते, चीवरं भिक्खुस्स सामं दत्वा अच्छिन्नं निस्सग्गिय’’न्ति (पारा. ६३३) इमिना नयेन निस्सज्जनविधानं वेदितब्बं.

तिकपाचित्तियन्ति उपसम्पन्ने उपसम्पन्नसञ्ञिवेमतिकअनुपसम्पन्नसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अञ्ञं परिक्खारन्ति पत्तादिं अञ्ञं परिक्खारं, अन्तमसो सूचिम्पीति अत्थो. न केवलं अनुपसम्पन्नस्स चीवरंयेव अच्छिन्दतो दुक्कटन्ति आह ‘‘अनुपसम्पन्नस्स चा’’तिआदि. तत्थ यं किञ्चीति चीवरं वा होतु, पत्तादि, यं किञ्चि परिक्खारं वा. तस्स विस्सासं गण्हन्तस्साति यस्स दिन्नं, तस्स विस्सासेन गण्हन्तस्स, ततियत्थे चेतं उपयोगवचनं. उपसम्पन्नताति अच्छिन्दनसमये उपसम्पन्नभावो. किञ्चापि उपसम्पन्नभावो पाळियं, मातिकट्ठकथायञ्च दानग्गहणेसु दिस्सति, तथापि अनुपसम्पन्नकाले चीवरं दत्वा उपसम्पन्नकाले अच्छिन्दन्तस्स आपत्तितो अच्छिन्दनकालेयेव उपसम्पन्नता अङ्गन्ति वेदितब्बं.

चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना

छब्बिधं खोमसुत्तादिन्ति ‘‘सुत्तं नाम छ सुत्तानि खोमं कप्पासिकं कोसेय्यं कम्बलं साणं भङ्ग’’न्ति (पारा. ६३८) एवं वुत्तं छब्बिधं खोमसुत्तादिं. तत्थ खोमन्ति (पारा. अट्ठ. २.६३६-३८) खोमवाकेहि कतसुत्तं. कप्पासिकन्ति कप्पासतो निब्बत्तं. कोसेय्यन्ति कोसियंसूहि कन्तित्वा कतसुत्तं. कम्बलन्ति एळकलोमसुत्तं. साणन्ति साणवाकेन कतसुत्तं. भङ्गन्ति पाटेक्कं वाकसुत्तमेवाति एके. पञ्चहिपि मिस्सेत्वा कतसुत्तं पन ‘‘भङ्ग’’न्ति वेदितब्बं. तेसं अनुलोमन्ति तेसं खोमादीनं अनुलोमं दुकूलं पत्तुण्णं सोमारपट्टं चीनपट्टं इद्धिजं देवदिन्नन्ति छब्बिधं सुत्तं.

तुरीति वायनूपकरणो एको दण्डो, वीतवीतट्ठानं यत्थ संहरित्वा ठपेन्ति. वेमन्ति वायनूपकरणो एको दण्डो, सुत्तं पवेसेत्वा येन आकोटेन्तो घनभावं सम्पादेन्ति. तस्स सब्बप्पयोगेसु दुक्कटन्ति तन्तवायस्स ये ते तुरिवेमसज्जनादिका पयोगा, तेसु सब्बेसु पयोगेसु भिक्खुस्स दुक्कटं, तस्स तन्तवायस्स पयोगे पयोगे भिक्खुस्स दुक्कटन्ति वुत्तं होति. तुरिआदीनं अभावे तेसं करणत्थं वासिफरसुआदीनं मग्गननिसानरुक्खच्छेदनादिसब्बप्पयोगेपि एसेव नयो. तन्तूनं अत्तनो सन्तकत्ता वीतवीतट्ठानं पटिलद्धमेव होतीति आह ‘‘पटिलाभेन निस्सग्गियं होती’’ति, विकप्पनुपगपच्छिमचीवरप्पमाणे वीते निस्सग्गियं होतीति वुत्तं होति. तेनेव वक्खति ‘‘दीघतो विदत्थिमत्ते, तिरियञ्च हत्थमत्ते वीते निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति. एत्थ च ‘‘इदं मे, भन्ते, चीवरं सामं सुत्तं विञ्ञापेत्वा तन्तवायेहि वायापितं निस्सग्गिय’’न्ति इमिना नयेन निस्सज्जनविधानं वेदितब्बं.

तेनेवाति विञ्ञापिततन्तवायेनेव. एवं इध दुक्कटन्ति इधापि तन्तवायेनेव दीघतो विदत्थिमत्ते, तिरियं हत्थमत्ते वीते दुक्कटन्ति अत्थो. अकप्पियसुत्तमयेति विञ्ञापितसुत्तमये. इतरस्मिन्ति अविञ्ञत्तिसुत्तमये परिच्छेदे. ततो चे ऊनतराति वुत्तप्पमाणतो चे ऊनतरा, अन्तमसो (पारा. अट्ठ. २.६३६-६३८) अच्छिमण्डलप्पमाणापीति अधिप्पायो. कप्पियतन्तवायेनपि अकप्पियसुत्तं वायापेन्तस्स यथा पुब्बे निस्सग्गियं, एवमिध दुक्कटं. तेनेव कप्पियञ्च अकप्पियञ्च सुत्तं वायापेन्तस्स सचे पच्छिमचीवरप्पमाणा वा ऊनका वा अकप्पियसुत्तपरिच्छेदा होन्ति, तेसु परिच्छेदगणनाय दुक्कटं. कप्पियसुत्तपरिच्छेदेसु अनापत्ति. अथ एकन्तरिकेन वा सुत्तेन, दीघतो वा कप्पियं तिरियं अकप्पियं कत्वा वीतं होति, पमाणयुत्ते परिच्छेदे परिच्छेदे दुक्कटं.

यदि पन (पारा. अट्ठ. २.६३६-६३८) द्वे तन्तवाया होन्ति एको कप्पियो एको अकप्पियो, सुत्तञ्च अकप्पियं, ते चे वारेन विनन्ति, अकप्पियतन्तवायेन वीते पमाणयुत्ते परिच्छेदे परिच्छेदे पाचित्तियं, ऊनतरे दुक्कटं. इतरेन वीते उभयत्थ दुक्कटं. सचे द्वेपि वेमं गहेत्वा एकतो विनन्ति, पमाणयुत्ते परिच्छेदे परिच्छेदे पाचित्तियं. अथ सुत्तं कप्पियं, चीवरञ्च केदारबद्धादीहि सपरिच्छेदं, अकप्पियतन्तवायेन वीते परिच्छेदे परिच्छेदे दुक्कटं, इतरेन वीते अनापत्ति. सचे द्वेपि एकतो विनन्ति, पमाणयुत्ते परिच्छेदे परिच्छेदे दुक्कटं. अथ सुत्तम्पि कप्पियञ्च अकप्पियञ्च, ते चे वारेन विनन्ति, अकप्पियतन्तवायेन अकप्पियसुत्तमयेसु पच्छिमचीवरप्पमाणेसु परिच्छेदेसु वीतेसु परिच्छेदगणनाय पाचित्तियं, ऊनतरेसु कप्पियसुत्तमयेसु च दुक्कटं. कप्पियतन्तवायेन अकप्पियसुत्तमयेसु पमाणयुत्तेसु वा ऊनकेसु वा दुक्कटमेव, कप्पियसुत्तमयेसु अनापत्ति.

अथ एकन्तरिकेन वा सुत्तेन, दीघतो वा अकप्पियं तिरियं अकप्पियं कत्वा विनन्ति, उभोपि वा ते वेमं गहेत्वा एकतो विनन्ति, अपरिच्छेदे चीवरे पमाणयुत्ते परिच्छेदे परिच्छेदे दुक्कटं, सपरिच्छेदे परिच्छेदवसेन दुक्कटानि. तेनाह ‘‘एतेनेव उपायेना’’तिआदि.

एत्थ च तन्तवायो ताव अञ्ञातकअप्पवारिततो विञ्ञत्तिया लद्धो अकप्पियो, सेसो कप्पियो. सुत्तम्पि सामं विञ्ञापितं अकप्पियं, सेसं, ञातकादिवसेन उप्पन्नञ्च कप्पियन्ति वेदितब्बं. तिकपाचित्तियन्ति वायापिते वायापितसञ्ञिवेमतिकअवायापितसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. चीवरत्थाय विञ्ञापितसुत्तन्ति सामं वा अञ्ञेन वा चीवरत्थाय विञ्ञापितसुत्तं. किञ्चापि पाळियं ‘‘सामं सुत्तं विञ्ञापेत्वा’’ति वुत्तं, तथापि इध ‘‘चीवरत्थाय सामं विञ्ञापितसुत्त’’न्ति अवत्वा केवलं ‘‘चीवरत्थाय विञ्ञापितसुत्त’’न्ति अङ्गेसु वुत्तत्ता अञ्ञेन चीवरत्थाय विञ्ञापितसुत्तम्पि सङ्गहं गच्छतीति वेदितब्बं. अकप्पियविञ्ञत्तियाति ‘‘चीवरं मे, आवुसो, वायथा’’ति एवंभूताय अकप्पियविञ्ञत्तिया.

सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. महापेसकारसिक्खापदवण्णना

चीवरसामिकेहि पुब्बे अप्पवारितो हुत्वाति ‘‘कीदिसेन ते, भन्ते, चीवरेन अत्थो, कीदिसं ते चीवरं वायापेमि, वद, भन्ते, यदिच्छसी’’ति चीवरसामिकेहि पुब्बे अवुत्तो हुत्वा. एत्थ च आयतादीहि तीहि सुत्तवड्ढनाकारेन सह वायनाकारं दस्सेति, सुवीतादीहि चतूहि वायनाकारमेव. ‘‘किञ्चिमत्तं अनुपदज्जेय्यामा’’तिआदि तस्स कत्तब्बाकारमत्तदस्सनं, न पन अङ्गदस्सनं सुत्तवड्ढनवसेनेव आपज्जितब्बत्ताति आह ‘‘न भिक्खुनो पिण्डपातदानमत्तेना’’तिआदि. एत्थ च ‘‘इदं मे, भन्ते, चीवरं पुब्बे अप्पवारितेन अञ्ञातकस्स गहपतिकस्स तन्तवाये उपसङ्कमित्वा चीवरे विकप्पं आपन्नं निस्सग्गिय’’न्ति (पारा. ६४३) इमिना नयेन निस्सज्जनविधानं वेदितब्बं. तिकपाचित्तियन्ति अञ्ञातके अञ्ञातकसञ्ञिवेमतिकञातकसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि.

महापेसकारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना

पठमपदस्साति ‘‘दसाहानागत’’न्ति पदस्स. पुरिमनयेनेवाति अच्चन्तसंयोगवसेनेव. तानि दिवसानीति तेसु दिवसेसु. अच्चन्तमेवाति निरन्तरमेव, तेसु दसाहेसु यत्थ कत्थचि दिवसेति वुत्तं होति. पवारणामासस्साति पुब्बकत्तिकमासस्स. सो हि इध पठमपवारणायोगतो ‘‘पवारणामासो’’ति वुत्तो. जुण्हपक्खपञ्चमितो पट्ठायाति सुक्कपक्खपञ्चमिं आदिं कत्वा. पवारणामासस्स जुण्हपक्खपञ्चमितोति वा पवारणामासस्स पकासनतो पुरिमस्स जुण्हपक्खस्स पञ्चमितो पट्ठायाति अत्थो. यो पनेत्थ ‘‘कामञ्चेस (सारत्थ. टी. २.६५०) ‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’न्ति (पारा. ४६३) इमिनाव सिद्धो, अट्ठुप्पत्तिवसेन पन अपुब्बं विय अत्थं दस्सेत्वा सिक्खापदं ठपित’’न्ति पाठो दिस्सति, सो पमादपाठो ‘‘दसाहानागत’’न्ति इमिना विरोधतोति दट्ठब्बं. किञ्च ‘‘जुण्हपक्खपञ्चमितो पट्ठाया’’ति वुत्तत्ता अट्ठकथायेव पुब्बापरविरोधोपि सिया.

अच्चेकचीवरन्ति अच्चायिकचीवरं वुच्चति, सो च अच्चायिकभावो दायकस्स गमिकादिभावेनाति दस्सेतुं ‘‘गमिकगिलानगब्भिनिअभिनवुप्पन्नसद्धानं पुग्गलान’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ गमिको नाम ‘‘सेनाय वा गन्तुकामो होति, पवासं वा गन्तुकामो होती’’ति (पारा. ६४९) वुत्तो. अञ्ञतरेन ‘‘वस्सावासिकं दस्सामी’’ति एवं आरोचेत्वा दिन्नन्ति गमिकादीनं अञ्ञतरेन गमनादीहि कारणेहि दातुकामेन दूतं वा पेसेत्वा, सयं वा आगन्त्वा ‘‘वस्सावासिकं दस्सामी’’ति एवं आरोचेत्वा दिन्नं चीवरं. एत्थ च ‘‘इदं मे, भन्ते, अच्चेकचीवरं चीवरकालसमयं अतिक्कामितं निस्सग्गिय’’न्ति (पारा. ६४९) इमिना नयेन निस्सज्जनविधानं वेदितब्बं.

सेसन्ति ‘‘साधारणपञ्ञत्ती’’तिआदिकं. अयं पन विसेसो – तत्थ अतिरेकचीवरे अतिरेकचीवरसञ्ञिआदिनो दसाहातिक्कमो, इध अच्चेकचीवरे अच्चेकचीवरसञ्ञिआदिनो चीवरकालातिक्कमो. तथा अनच्चेकचीवरे अच्चेकचीवरसञ्ञिनो, वेमतिकस्स च दुक्कटं. जातिप्पमाणसम्पन्नस्स अच्चेकचीवरस्स अत्तनो सन्तकता, दसाहानागताय कत्तिकतेमासिकपुण्णमाय उप्पन्नभावो, अनधिट्ठितअविकप्पितता, चीवरकालातिक्कमोति चतुरङ्गभावोव एत्थ विसेसो.

अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. सासङ्कसिक्खापदवण्णना

उपसम्पज्जन्तिआदीसु वियाति ‘‘पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (विभ. ५०८) इमस्स विभङ्गे ‘‘उपसम्पज्जा’’ति उद्धरितब्बे ‘‘उपसम्पज्ज’’न्ति उद्धटं. तदिह निदस्सनं कतं. आदिसद्देन पन ‘‘अनापुच्छं वा गच्छेय्या’’तिआदीनं (पाचि. १११, ११५) सङ्गहो दट्ठब्बो. उपगन्त्वाति उपसद्दस्सत्थमाह. वसित्वाति अक्खण्डं वसित्वा. ‘‘येन यस्स हि सम्बन्धो, दूरट्ठम्पि च तस्स त’’न्ति वचनतो ‘‘इमस्स…पे… इमिना सम्बन्धो’’ति वुत्तं. तत्थ इमस्साति ‘‘उपवस्स’’न्ति पदस्स. विनयपरियायेन अरञ्ञलक्खणं अदिन्नादानपाराजिके आगतं. तत्थ हि ‘‘गामा वा अरञ्ञा वा’’ति अनवसेसतो अवहारट्ठानपरिग्गहेन तदुभयं असङ्करतो दस्सेतुं ‘‘ठपेत्वा गामञ्चा’’तिआदि वुत्तं. गामूपचारो हि लोके गामसङ्खमेव गच्छतीति. इध पन सुत्तन्तपरियायेन ‘‘पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा. ६५४) आगतं आरञ्ञकं भिक्खुं सन्धाय. न हि सो विनयपरियायिके अरञ्ञे वसन्तो ‘‘आरञ्ञको पन्थसेनासनो’’ति (म. नि. १.६१) सुत्ते वुत्तो, तस्मा तत्थ आगतमेव लक्खणं गहेतब्बन्ति दस्सेन्तो ‘‘सब्बपच्छिमानि आरोपितेन आचरियधनुना’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘आचरियधनु नाम पकतिहत्थेन नवविदत्थिपमाणं. जियाय पन आरोपिताय चतुहत्थपमाण’’न्ति वदन्ति. गामस्साति परिक्खित्तस्स गामस्स. इन्दखीलतोति उम्मारतो. परिक्खेपारहट्ठानतोति परियन्ते ठितघरस्स उपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स पठमलेड्डुपाततो. कित्तकेन मग्गेन मिनितब्बन्ति आह ‘‘सचे’’तिआदि. मज्झिमट्ठकथायं पन ‘‘विहारस्सापि गामस्सेव उपचारं नीहरित्वा उभिन्नं लेड्डुपातानं अन्तरा मिनितब्ब’’न्ति वुत्तं. चोरानं निविट्ठोकासादिदस्सनेनाति आरामे, आरामूपचारे च चोरानं निविट्ठोकासादिदस्सनेन कारणेन. आदिसद्देन भुत्तोकासट्ठितोकासनिसिन्नोकासनिपन्नोकासानं गहणं. चोरेहि मनुस्सानं हतविलुत्ताकोटितभावदस्सनतोति आरामे, आरामूपचारे च हतविलुत्ताकोटितभावदस्सनतो.

अन्तरघरे निक्खिपेय्याति अन्तरे अन्तरे घरानि एत्थ, एतस्साति वा अन्तरघरं, गामो, तस्मिं ठपेय्याति अत्थो. तेनाह ‘‘आरञ्ञकस्सा’’तिआदि. तञ्चाति निक्खिपनञ्च. ‘‘महापवारणाय पवारितो होती’’ति इदं वस्सच्छेदं अकत्वा वुट्ठभावं दस्सेतुं वुत्तं, न पन पवारणाय अङ्गभावं. तेनेव हि ब्यतिरेकं दस्सेन्तेन समन्तपासादिकायं (पारा. अट्ठ. २.६५३-६५४) वुत्तं ‘‘सचे पच्छिमिकाय वा उपगतो होति छिन्नवस्सो वा, निक्खिपितुं न लभती’’ति. कत्तिकमासो नाम पुब्बकत्तिकमासस्स काळपक्खपाटिपदतो पट्ठाय याव अपरकत्तिकपुण्णमा, ताव एकूनत्तिंस रत्तिन्दिवा. एव-सद्देन कत्तिकमासतो परं न लभतीति दस्सेति. ऊनप्पमाणे ताव अरञ्ञलक्खणायोगतो न लभतु, कस्मा गावुततो अतिरेकप्पमाणे न लभतीति आह ‘‘यत्र ही’’तिआदि. निमन्तितो पन अद्धयोजनम्पि योजनम्पि गन्त्वा वसितुं पच्चेति, इदमप्पमाणं. सासङ्कसप्पटिभयमेव होतीति सासङ्कञ्चेव सप्पटिभयञ्च होति. एव-सद्देन अनासङ्कअप्पटिभयेहि अङ्गयुत्तेपि सेनासने वसन्तो निक्खिपितुं न लभतीति दस्सेति. एत्तावता पुरिमिकाय उपगन्त्वा अक्खण्डं कत्वा वुट्ठवस्सो यं गामं गोचरगामं कत्वा पञ्चधनुसतिकपच्छिमे आरञ्ञकसेनासने विहरति, तस्मिं गामे चीवरं ठपेत्वा सकलकत्तिकमासं तस्मिंयेव सेनासने तेन चीवरेन विना वत्थुं अनुजानित्वा इदानि विहारतो अञ्ञत्थ वसन्तस्स छारत्तं विप्पवासं अनुजानन्तो ‘‘सिया च तस्स भिक्खुनो’’तिआदिमाह. असमादानचारञ्हि अत्थतकथिना एव लभन्ति, नेतरेति एत्थ इदम्पि कारणं दट्ठब्बं. तत्थ छारत्तपरमं तेन भिक्खुना तेन चीवरेन विप्पवसितब्बन्ति यो भिक्खु विहारे वसन्तो ततो अञ्ञत्थ गमनकिच्चे सति अन्तरघरे चीवरं निक्खिपति, तेन भिक्खुना तेन चीवरेन छारत्तपरमं विप्पवसितब्बं, छ रत्तियो तम्हा विहारा अञ्ञत्थ वसितब्बाति वुत्तं होति. वुत्तञ्हि भदन्तेन बुद्धदत्ताचरियेन –

‘‘यं गामं गोचरं कत्वा, भिक्खु आरञ्ञके वसे;

तस्मिं गामे ठपेतुं तं, मासमेकं तु वट्टति.

‘‘अञ्ञत्थेव वसन्तस्स, छारत्तपरमं मतं;

अयमस्स अधिप्पायो, पटिच्छन्नो पकासितो’’ति.

तेनेवाह ‘‘ततो चे उत्तरि विप्पवसेय्याति छारत्ततो उत्तरि तस्मिं सेनासने सत्तमं अरुणं उट्ठापेय्या’’तिआदि. तथा असक्कोन्तेनाति गतट्ठानस्स दूरताय सेनासनं आगन्त्वा सत्तमं अरुणं उट्ठापेतुं असक्कोन्तेन. एवम्पि असक्कोन्तेन तत्रेव ठितेन पच्चुद्धरितब्बं ‘‘अतिरेकचीवरट्ठाने ठस्सती’’ति. वसित्वाति अरुणं उट्ठापेत्वा. भिक्खुसम्मुति उदोसितसिक्खापदे वुत्ताव.

सेसन्ति ‘‘अञ्ञत्र भिक्खुसम्मुतियाति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ती’’तिआदिकं. तत्थ हि अङ्गेसु यं रत्तिविप्पवासो चतुत्थमङ्गं, तं इध छारत्ततो उत्तरि विप्पवासो होतीति अयमेव विसेसो.

सासङ्कसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. परिणतसिक्खापदवण्णना

ननु चायं सङ्घस्स परिणतो, न परिच्चत्तो, अथ कथं सङ्घसन्तको होतीति आह ‘‘सो ही’’तिआदि. तत्थ सोति लाभो. एकेन परियायेनाति परिणतभावसङ्खातेन एकेन परियायेन. ‘‘लभितब्ब’’न्ति इमिना लाभसद्दस्स कम्मसाधनमाह. चीवरादिवत्थुन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं अन्तमसो चुण्णपिण्डम्पि दन्तकट्ठम्पि दसिकसुत्तम्पि. परिणतन्ति सङ्घस्स निन्नं सङ्घस्स पोणं सङ्घस्स पब्भारं हुत्वा ठितन्ति अत्थो. येन पन कारणेन सो परिणतो होति, तं दस्सेत्वा तस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘दस्साम करिस्सामा’’तिआदि वुत्तं. अत्तनो परिणामेन्तस्साति ‘‘इदं मय्हं देही’’ति सङ्घस्स परिणतभावं ञत्वा अत्तनो परिणामेत्वा गण्हन्तस्स. पयोगेति परिणामनप्पयोगे. एत्थ च ‘‘इदं मे, भन्ते, जानं सङ्घिकं लाभं परिणतं अत्तनो परिणामिकं निस्सग्गिय’’न्ति इमिना नयेन निस्सज्जनविधानं वेदितब्बं.

सङ्घचेतियपुग्गलेसूति एत्थ च अन्तमसो सुनखं उपादाय यो कोचि सत्तो ‘‘पुग्गलो’’ति वेदितब्बो. अञ्ञसङ्घादीनन्ति अञ्ञसङ्घचेतियपुग्गलानं. इदं वुत्तं होति – ‘‘सङ्घस्स परिणतं अञ्ञस्स सङ्घस्स वा चेतियस्स वा पुग्गलस्स वा, चेतियस्स परिणतं अञ्ञस्स चेतियस्स वा सङ्घस्स वा पुग्गलस्स वा, पुग्गलस्स परिणतं अञ्ञस्स पुग्गलस्स वा सङ्घस्स वा चेतियस्स वा परिणामेन्तस्स दुक्कट’’न्ति.

इदानि अनापत्तिं दस्सेतुं ‘‘अपरिणतसञ्ञिनो’’तिआदिमाह. परिणते, अपरिणते च अपरिणतसञ्ञिनो चाति सम्बन्धो, परिणते, अपरिणते चाति उभयत्थापि अनापत्तीति अत्थो. वुत्तञ्हेतं ‘‘परिणते अपरिणतसञ्ञी अत्तनो परिणामेति, अनापत्ति. अपरिणते अपरिणतसञ्ञी अनापत्ती’’ति (पारा. ६६०). देय्यधम्मोति चत्तारो पच्चया. आदिसद्देन ‘‘पटिसङ्खारं वा लभेय्य, चिरट्ठितिको वा अस्स, यत्थ वा पन तुम्हाकं चित्तं पसीदति, तत्थ देथा’’ति (पारा. ६६१) वचनानं गहणं. सचे पन दायका ‘‘मयं सङ्घभत्तं कत्तुकामा, चेतियपूजं कत्तुकामा, एकस्स भिक्खुनो परिक्खारं दातुकामा, तुम्हाकं रुचिया दस्साम. भणथ, कत्थ देमा’’ति (पारा. अट्ठ. २.६६०) वदन्ति, एवं वुत्ते तेन भिक्खुना ‘‘यत्थ इच्छथ, तत्थ देथा’’ति वत्तब्बा.

परिणतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

पत्तवग्गो ततियो.

इति कङ्खावितरणिया पातिमोक्खवण्णनाय

विनयत्थमञ्जूसायं लीनत्थप्पकासनियं

निस्सग्गियवण्णना निट्ठिता.