१०. राजसिक्खापदवण्णना

राजतो भोग्गन्ति राजतो लद्धभोग्गं. राजभोग्गोति राजामत्तो. राजतो भोगोति रञ्ञा दिन्नं इस्सरियं. इमिनातिआदीति ‘‘इमिना चीवरचेतापन्नेन चीवरं चेतापेत्वा इत्थन्नामं भिक्खुं चीवरेन अच्छादेही’’ति इदं. आगमनसुद्धिन्ति मूलसुद्धिं. यदि हि इमिना कप्पियनीहारेन अपेसेत्वा ‘‘इदं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो देही’’ति पेसेय्य, सोपि दूतो तं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा एवं वदेय्य ‘‘इदं खो, भन्ते, आयस्मन्तं उद्दिस्स चीवरचेतापन्नं आभतं, पटिग्गण्हातु आयस्मा चीवरचेतापन्न’’न्ति (पारा. ५३८), तदा पटिक्खिपित्वापि कप्पियकारकं पुट्ठेन तं निद्दिसितुं न वट्टति. तेनाह ‘‘सचे ही’’तिआदि. अकप्पियवत्थुं आरब्भाति हिरञ्ञादिं आरब्भ. ईदिसेन दूतवचनेनाति ‘‘पटिग्गण्हातु आयस्मा चीवरचेतापन्न’’न्ति एवरूपेन दूतवचनेन. तस्माति यस्मा सम्पटिच्छितुं अकप्पियं होति, तस्मा. सुवण्णन्ति जातरूपं. रजतन्ति रूपियं. कहापणेनाति सुवण्णमयो वा रूपियमयो वा पाकतिको वा कहापणो. मासकोति लोहमासको वा होतु, दारुमासको वा होतु, जतुमासको वा होतु, यो यो यत्थ यत्थ जनपदे यदा यदा वोहारं गच्छति, अन्तमसो अट्ठिमयोपि चम्ममयोपि रुक्खफलबीजमयोपि समुट्ठापितरूपोपि असमुट्ठापितरूपोपि सब्बो इध मासकोति वेदितब्बो. एत्थ च यं वत्तब्बं, तं रूपियसिक्खापदे वक्खाम.

मुत्ताति हत्थिकुम्भजादिका अट्ठविधा मुत्ता. तथा हि हत्थिकुम्भं वराहदाठं, भुजङ्गसीसं, वलाहकं, वेळु, मच्छसिरो, सङ्खो, सिप्पीति अट्ठ मुत्तायोनियो. तत्थ या मच्छसङ्खसिप्पिजाता, सा सामुद्दिका, भुजङ्गजापि काचि सामुद्दिका होति. इतरा असामुद्दिका. यस्मा पन बहुलं सामुद्दिकाव मुत्ता लोके दिस्सन्ति, तत्थापि सिप्पिजाव, इतरा कदाचि. तस्मा सम्मोहविनोदनियं ‘‘मुत्ताति सामुद्दिकमुत्ता’’ति (विभ. अट्ठ. १७२) वुत्तं. मणीति ठपेत्वा वेळुरियादिके अन्तमसो जातिफलिकं उपादाय सब्बोपि नीलपीतादिवण्णभेदो मणीति वेदितब्बो, पचित्वा कतो पन काचमणियेवेको पत्तादिभण्डमूलत्थं सम्पटिच्छितुं वट्टति. वेळुरियो नाम वंसवण्णमणि. सङ्खोति धमनसङ्खो धोतविद्धो रतनमिस्सो, पानीयसङ्खो पन रतनामिस्सकतो, सो च अञ्जनादिभेसज्जत्थाय, भण्डमूलत्थाय च सम्पटिच्छितुं वट्टति. सिलाति धोतविद्धा रतनसंयुत्ता मुग्गवण्णा सिला. रतनेन पन अमिस्सा सत्थकनिसानादिअत्थाय पटिग्गण्हितुं वट्टति. एत्थ च ‘‘रतनसंयुत्ताति सुवण्णेन सद्धिं योजेत्वा पचित्वा कता’’ति वदन्ति. पवाळन्ति धोतम्पि अधोतम्पि सब्बं पवाळं. लोहितङ्कोति रत्तमणि. मसारगल्लन्ति कबरमणि. यं ‘‘मरकत’’न्तिपि वुच्चति.

सत्त धञ्ञानीति सानुलोमानि सालिआदीनि सत्त धञ्ञानि. नीवारादिउपधञ्ञस्स पन सालिआदिमूलधञ्ञन्तोगधत्ता ‘‘सत्त धञ्ञानी’’ति वुत्तं. दासिदासखेत्तवत्थुपुप्फारामफलारामादयोति एत्थ दासी नाम अन्तोजातधनक्कीतकरमरानीतप्पभेदा. तथा दासो. खेत्तं नाम यस्मिं पुब्बण्णं रुहति. वत्थु नाम यस्मिं अपरण्णं रुहति. यत्थ वा उभयम्पि रुहति, तं खेत्तं. तदत्थाय अकतभूमिभागो वत्थु. खेत्तवत्थुसीसेन चेत्थ वापितळाकादीनिपि सङ्गहितानेव. वस्सिकादीनं पुप्फनको पुप्फारामो. अम्बफलादीनं फलनको फलारामो. न केवलञ्च अत्तनोयेवत्थाय सम्पटिच्छितुं न वट्टति, सचेपि कोचि जातरूपरजतं आनेत्वा ‘‘इदं सङ्घस्स दम्मि, आरामं वा करोथ, चेतियं वा भोजनसालादीनं वा अञ्ञतर’’न्ति वदति, इदम्पि सम्पटिच्छितुं न वट्टति. ‘‘यस्स कस्सचि हि अञ्ञस्स अत्थाय सम्पटिच्छन्तस्स दुक्कटं होती’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९) महापच्चरियं वुत्तं. तेनाह ‘‘चेतियसङ्घगणपुग्गलानं वा अत्थाय सम्पटिच्छितुं न वट्टन्ती’’ति.

सचे पन सङ्घं वा गणं वा पुग्गलं वा अनामसित्वा ‘‘इदं हिरञ्ञसुवण्णं चेतियस्स देम, विहारस्स देम, नवकम्मस्स देमा’’ति वदन्ति, पटिक्खिपितुं न वट्टति. ‘‘इमे इदं भणन्ती’’ति कप्पियकारकानं आचिक्खितब्बं. ‘‘चेतियादीनं अत्थाय तुम्हे गहेत्वा ठपेथा’’ति वुत्ते पन ‘‘अम्हाकं गहेतुं न वट्टती’’ति पटिक्खिपितब्बं.

वेय्यावच्चकरोति किच्चकरो. इध पन सब्बो किच्चकरोव ‘‘वेय्यावच्चकरो’’ति अधिप्पेतोति आह ‘‘कप्पियकारको’’ति. एसो खोति ‘‘असुकवीथियं असुकघरे असुकनामो’’ति परम्मुखं वदति. इतरम्पीति परम्मुखानिद्दिट्ठम्पि. ‘‘अत्थो मे, आवुसो, चीवरेना’’ति एतं चोदनालक्खणनिदस्सनन्ति सम्बन्धो. तत्थ चोदनालक्खणनिदस्सनन्ति वाचाय चोदनालक्खणनिदस्सनं. तेनाह ‘‘सचे ही’’तिआदि. इदं वा वचनं वत्तब्बन्ति सम्बन्धो. एतस्स वा अत्थो याय कायचि भासाय वत्तब्बोति सम्बन्धो. ‘‘देहि मे चीवरं, आहर मे चीवरं, परिवत्तेहि मे चीवरं, चेतापेहि मे चीवर’’न्ति एतानि पन वचनानि एतेसं वा अत्थो याय कायचि भासाय न वत्तब्बो. तेनाह ‘‘देहि मे’’तिआदि. साधेय्याति निप्फादेय्य. इच्चेतं कुसलन्ति एवं यावततियं चोदनेन तस्स चीवरस्स यदेतं अभिनिप्फादनं, एतं कुसलं साधु सुट्ठूति अत्थो. तेनाह ‘‘एतं सुन्दर’’न्ति.

छक्खत्तुं परमो परिच्छेदो अस्साति छक्खत्तुपरमं. इदञ्हि ‘‘ठातब्ब’’न्ति इमिस्सा किरियाय विसेसनं, छक्खत्तुपरमं ठानं कातब्बन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘भावनपुंसकवचनमेत’’न्ति, एतं भावे ठातब्बन्ति वुत्तधात्वत्थमत्ते साधेतब्बे नपुंसकलिङ्गवचनन्ति अत्थो. न निसीदितब्बन्ति ‘‘इध, भन्ते, निसीदथा’’ति वुत्तेपि न निसीदितब्बं. न आमिसं पटिग्गहेतब्बन्ति यागुखज्जकादिभेदं किञ्चि आमिसं ‘‘गण्हथ, भन्ते’’ति याचियमानेनापि न गण्हितब्बं. न धम्मो भासितब्बोति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९) ‘‘मङ्गलं वा अनुमोदनं वा भासथा’’ति याचियमानेनापि न किञ्चि भासितब्बं. ठानं भञ्जतीति ठितिं विनासेति. ठत्वा चीवरं गहेतुं आगतेन हि तं उद्दिस्स तुण्हीभूतेन ठातब्बमेव, न निसज्जादिकं कातब्बं. इमिना पन तं कतन्ति ठानं विनासितं होति. तेनाह ‘‘आगतकारणं विनासेती’’ति. ‘‘आगतकारणं नाम ठानमेव, तस्मा ‘न कातब्ब’न्ति वारितस्स कतत्ता निसज्जादीसु कतेसु छसु ठानेसु एकं ठानं भञ्जती’’ति (सारत्थ. टी. २.५३७-५३९) अयमेत्थ अधिप्पायो. छक्खत्तुपरमं तुण्हीभूतेन उद्दिस्स ठातब्बं. ‘‘न अञ्ञं किञ्चि कातब्ब’’न्ति हि इदं ठानलक्खणं. तेनेवाह ‘‘इद’’न्तिआदि. तत्थ इदन्ति ‘‘चतुक्खत्तुं पञ्चक्खत्तुं, छक्खत्तुपरमं तुण्हीभूतेन उद्दिस्स ठातब्ब’’न्ति वचनं. एत्थ च ‘‘निसीदनादिम्हि कते पुन चीवरं गहेतुं न लभती’’ति केचि. ‘‘द्वे ठानानि परिहायन्ती’’ति अञ्ञे. ‘‘एकं ठानं परिहायती’’ति अपरे. उभयं करोतीति चोदेतिपि तिट्ठतिपि.

‘‘तत्र तत्र ठाने तिट्ठती’’ति इदं चोदकस्स ठितट्ठितट्ठानतो अपक्कम्म तत्र तत्र चीवरं उद्दिस्स ठानंयेव सन्धाय वुत्तं. एत्थाति एतेसु द्वीसु चोदनाट्ठानेसु.

किं पन सब्बकप्पियकारकेसु (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९; वि. सङ्ग. अट्ठ. ६५) एवं पटिपज्जितब्बन्ति? न पटिपज्जितब्बं. अयञ्हि कप्पियकारको नाम सङ्खेपतो दुविधो निद्दिट्ठो च अनिद्दिट्ठो च. तत्थ च निद्दिट्ठो दुविधो भिक्खुना निद्दिट्ठो, दूतेन निद्दिट्ठोति. अनिद्दिट्ठोपि दुविधो मुखवेवटिककप्पियकारको, परम्मुखकप्पियकारकोति. तेसु भिक्खुना निद्दिट्ठो सम्मुखासम्मुखवसेन चतुब्बिधो होति, तथा दूतेन निद्दिट्ठोपि.

कथं? इधेकच्चो भिक्खुस्स चीवरत्थाय दूतेन अकप्पियवत्थुं पहिणति, दूतो च तं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा ‘‘इदं, भन्ते, इत्थन्नामेन तुम्हाकं चीवरत्थाय पहितं, गण्हथ न’’न्ति वदति. भिक्खु ‘‘इदं न कप्पती’’ति पटिक्खिपति. दूतो ‘‘अत्थि पन ते, भन्ते, वेय्यावच्चकरो’’ति पुच्छति, पुञ्ञत्थिकेहि च उपासकेहि ‘‘भिक्खूनं वेय्यावच्चं करोथा’’ति आणत्ता वा भिक्खूनं वा सन्दिट्ठा सम्भत्ता केचि वेय्यावच्चकरा होन्ति, तेसं अञ्ञतरो तस्मिं खणे भिक्खुस्स सन्तिके निसिन्नो होति, भिक्खु तं निद्दिसति ‘‘अयं भिक्खूनं वेय्यावच्चकरो’’ति. दूतो तस्स हत्थे अकप्पियवत्थुं दत्वा ‘‘थेरस्स चीवरं किणित्वा देही’’ति गच्छति, अयं भिक्खुना सम्मुखानिद्दिट्ठो.

नो चे भिक्खुस्स (पारा. अट्ठ. २.५३७; वि. सङ्ग. अट्ठ. ६५) सन्तिके निसिन्नो होति, अपिच खो भिक्खु निद्दिसति ‘‘असुकस्मिं नाम गामे इत्थन्नामो भिक्खूनं वेय्यावच्चकरो’’ति. सो गन्त्वा तस्स हत्थे अकप्पियवत्थुं दत्वा ‘‘थेरस्स चीवरं किणित्वा ददेय्यासी’’ति आगन्त्वा भिक्खुस्स आरोचेत्वा गच्छति, अयमेको भिक्खुना असम्मुखानिद्दिट्ठो.

न हेव खो सो दूतो अत्तना आगन्त्वा आरोचेति, अपिच खो अञ्ञं पहिणति ‘‘दिन्नं मया, भन्ते, तस्स हत्थे चीवरचेतापन्नं, चीवरं गण्हेय्याथा’’ति, अयं दुतियो भिक्खुना असम्मुखानिद्दिट्ठो.

न हेव खो अञ्ञं पहिणति, अपिच खो गच्छन्तोव भिक्खुं वदति ‘‘अहं तस्स हत्थे चीवरचेतापन्नं दस्सामि, तुम्हे चीवरं गण्हेय्याथा’’ति, अयं ततियो भिक्खुना असम्मुखानिद्दिट्ठोति एवं एको सम्मुखानिद्दिट्ठो तयो असम्मुखानिद्दिट्ठाति इमे चत्तारो भिक्खुना निद्दिट्ठवेय्यावच्चकरा नाम. एतेसु इमस्मिं राजसिक्खापदे वुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्बं.

अपरो भिक्खु पुरिमनयेनेव दूतेन पुच्छितो नत्थिताय वा अविचारेतुकामताय वा ‘‘नत्थम्हाकं कप्पियकारको’’ति वदति, तस्मिञ्च खणे कोचि मनुस्सो आगच्छति, दूतो तस्स हत्थे अकप्पियवत्थुं दत्वा ‘‘इमस्स हत्थतो चीवरं गण्हेय्याथा’’ति वत्वा गच्छति, अयं दूतेन सम्मुखानिद्दिट्ठो.

अपरो दूतो गामं पविसित्वा अत्तना अभिरुचितस्स कस्सचि हत्थे अकप्पियवत्थुं दत्वा पुरिमनयेनेव आगन्त्वा वा आरोचेति, अञ्ञं वा पहिणति, ‘‘अहं असुकस्स नाम हत्थे चीवरचेतापन्नं दस्सामि, तुम्हे चीवरं गण्हेय्याथा’’ति वत्वा वा गच्छति, अयं ततियो दूतेन असम्मुखानिद्दिट्ठोति एवं एको सम्मुखानिद्दिट्ठो, तयो असम्मुखानिद्दिट्ठाति इमे चत्तारो दूतेन निद्दिट्ठवेय्यावच्चकरा नाम. एतेसु मेण्डकसिक्खापदे वुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्बं.

वुत्तञ्हेतं –

‘‘सन्ति, भिक्खवे, मनुस्सा सद्धा पसन्ना, ते कप्पियकारकानं हत्थे हिरञ्ञं उपनिक्खिपन्ति ‘इमिना अय्यस्स यं कप्पियं, तं देथा’ति. अनुजानामि, भिक्खवे, यं ततो कप्पियं, तं सादितुं, न त्वेवाहं, भिक्खवे, केनचि परियायेन जातरूपरजतं सादितब्बं परियेसितब्बन्ति वदामी’’ति (महाव. २९९).

एत्थ च चोदनाय परिमाणं नत्थि. मूलं असादियन्तेन सहस्सक्खत्तुम्पि चोदनाय वा ठानेन वा कप्पियभण्डं सादितुं वट्टति. नो चे देति, अञ्ञं कप्पियकारकं ठपेत्वापि आहरापेतब्बं. सचे इच्छति, मूलसामिकानम्पि कथेतब्बं. नो चे इच्छति, न कथेतब्बं.

अपरो भिक्खु पुरिमनयेनेव दूतेन पुच्छितो ‘‘नत्थम्हाकं कप्पियकारको’’ति वदति, तदञ्ञो समीपे ठितो सुत्वा ‘‘आहर, भो, अहं अय्यस्स चीवरं चेतापेत्वा दस्सामी’’ति वदति. दूतो ‘‘हन्द, भो, ददेय्यासी’’ति तस्स हत्थे दत्वा भिक्खुस्स अनारोचेत्वाव गच्छति, अयं मुखवेवटिककप्पियकारको.

अपरो (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९; वि. सङ्ग. अट्ठ. ६५) भिक्खुनो उपट्ठाकस्स वा अञ्ञस्स वा हत्थे अकप्पियवत्थुं दत्वा ‘‘थेरस्स चीवरं ददेय्यासी’’ति एत्तोव पक्कमति, अयं परम्मुखकप्पियकारकोति इमे द्वे अनिद्दिट्ठकप्पियकारका नाम. एतेसु अञ्ञातकअप्पवारितेसु विय पटिपज्जितब्बं.

सचे सयमेव चीवरं आनेत्वा देन्ति, गहेतब्बं. नो चे, न किञ्चि वत्तब्बा. तेनाह ‘‘सचे’’तिआदि. कप्पियकारकेति सम्मुखासम्मुखवसेन चत्तारो कप्पियकारकेति अत्थो. ‘‘दायको सयमेवा’’ति इमिना भिक्खुं पटिक्खिपति, न दूतं. तस्मा दूतेन निद्दिट्ठोपि यथारुचि चोदेतुं वट्टति. मुखं विवरित्वा सयमेव कप्पियकारकत्तं उपगतोति मुखवेवटिककप्पियकारको. एवन्ति ‘‘एसो खो’’तिआदिना यथावुत्तेन आकारेन. दस्सिता होन्ति सङ्खेपतोति अधिप्पायो.

वुत्तचोदनाट्ठानपरिमाणतोति वुत्तचोदनापरिमाणतो च वुत्तट्ठानपरिमाणतो च. सन्तिकन्ति समीपं. तत्थाति एत्थ कथमयमत्थो लब्भतीति आह ‘‘समीपत्थे हि इदं भुम्मवचन’’न्ति. इदं वुत्तं होति – ‘‘गङ्गायं गोयूथानि चरन्ति, कूपे गग्गकूल’’न्तिआदीसु विय यस्मा समीपाधारे इदं सत्तमीविभत्तिवचनं, तस्मा अयमत्थो लब्भतीति. एवं अकरोन्तोति सामं वा अगच्छन्तो, दूतं वा अपाहेन्तो.

अज्जण्हो, भन्ते, आगमेहीति, भन्ते, अज्ज एकदिवसं अम्हाकं तिट्ठ, अधिवासेहीति अत्थो. तिकपाचित्तियन्ति अतिरेकेसु चोदनाट्ठानेसु अतिरेकसञ्ञिवेमतिकऊनकसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. तिक्खत्तुं चोदनाय छक्खत्तुं ठानेन, ऊनकतिक्खत्तुं चोदनाय ऊनकच्छक्खत्तुं ठानेन लद्धेपि अनापत्ति. अप्पितताति पतिट्ठापितता, ‘‘सञ्ञत्तो सो मया’’तिआदिना (पारा. ५३८) कथितताति वुत्तं होति.

राजसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

चीवरवग्गो पठमो.