३. दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदवण्णना
दुट्ठुल्लवाचस्सादरागवसेनाति दुट्ठुल्ला वाचा दुट्ठुल्लवाचा, ताय अस्सादचेतना दुट्ठुल्लवाचस्सादो, तेन सम्पयुत्तरागवसेन. एत्थाधिप्पेतं मातुगामं दस्सेतुं ‘‘मातुगाम’’न्तिआदिमाह. दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लसंलक्खणसमत्थन्ति असद्धम्मसद्धम्मप्पटिसंयुत्तं कथं जानितुं समत्थं. या पन महल्लिकापि बाला एळमूगा, अयं इधानधिप्पेता. वण्णो नाम द्वे मग्गे उद्दिस्स ‘‘इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन समन्नागतासी’’तिआदिना (पारा. अट्ठ. २.२८५) थोमना. अवण्णो नाम द्वे मग्गे उद्दिस्स वुत्तविपरियायेन गरहना, ‘‘इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन असमन्नागतासी’’तिआदीहि खुंसनाति वुत्तं होति. याचना नाम ‘‘देहि मे, अरहसि मे दातु’’न्ति (पारा. २८५) वचनं. आयाचना नाम ‘‘कदा ते माता पसीदिस्सति, कदा ते पिता पसीदिस्सति, कदा ते देवतायो पसीदिस्सन्ति, कदा ते सुखणो सुलयो सुमुहुत्तो भविस्सति, कदा ते मेथुनं धम्मं लभिस्सामी’’ति (पारा. २८५) वचनं. पुच्छनं नाम ‘‘कथं त्वं सामिकस्स देसि, कथं जारस्स देसी’’ति (पारा. २८५) वचनं. पटिपुच्छनं नाम ‘‘एवं किर त्वं सामिकस्स देति, एवं जारस्स देसी’’ति (पारा. २८५) वचनं. आचिक्खनं नाम पुट्ठस्स ‘‘एवं देहि, एवं देन्ता सामिकस्स पिया भविस्ससि, मनापा चा’’ति (पारा. २८५) भणनं. अनुसासनं नाम अपुट्ठस्स ‘‘एवं देहि, एवं देन्ता सामिकस्स पिया भविस्ससि, मनापा चा’’ति (पारा. २८५) भवनं. अक्कोसनं (पारा. २८५) नाम ‘‘अनिमित्तासि, निमित्तमत्तासि, अलोहितासि, धुवलोहितासि, धुवचोळासि, पग्घरन्तीसि, सिखरणीसि, इत्थिपण्डकासि, वेपुरिसिकासि, सम्भिन्नासि, उभतोब्यञ्जनकासी’’ति (पारा. २८५) वचनं. यस्मा मेथुनुपसंहिताय वाचाय अधिकं दुट्ठुल्लं नाम नत्थि, तस्मा ‘‘मेथुनुपसंहिताही’’ति इदं दुट्ठुल्लवाचाय सिखापत्तलक्खणदस्सनन्ति वुत्तं, न पन मेथुनुपसंहितायेव दुट्ठुल्लवाचत्ता. सिखरणीसीति (पारा. अट्ठ. २.२८५) बहिनिक्खन्तआणिमंसा. सम्भिन्नासीति सम्भिन्नवच्चमग्गपस्सावमग्गा. उभतोब्यञ्जनकासीति पुरिसनिमित्तेन, इत्थिनिमित्तेन चाति उभतोब्यञ्जनेहि समन्नागता.
एत्थ च वण्णभणने ताव ‘‘इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन समन्नागतासी’’ति वदति, न ताव सीसं एति. ‘‘तव वच्चमग्गो च पस्सावमग्गो च सुभो सुभसण्ठानो दस्सनीयो, ईदिसेन नाम इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन समन्नागतासी’’ति वदति, सीसं एति, सङ्घादिसेसो होतीति अत्थो.
अवण्णभणने पन ‘‘अनिमित्तासी’’तिआदीहि एकादसहि पदेहि अवण्णे अघटिते सीसं न एति, घटितेपि तेसु ‘‘सिखरणीसि सम्भिन्नासि उभतोब्यञ्जनकासी’’ति इमेहि तीहि घटितेयेव सङ्घादिसेसो.
याचनायपि ‘‘देहि मे’’ति एत्तकेनेव सीसं न एति, ‘‘मेथुनं धम्मं देही’’ति एवं मेथुनधम्मेन घटिते एव सङ्घादिसेसो.
‘‘कदा ते माता पसीदिस्सती’’तिआदीसु आयाचनवचनेसुपि एत्तकेनेव सीसं न एति, ‘‘कदा ते माता पसीदिस्सति, कदा ते मेथुनं धम्मं लभिस्सामी’’ति वा ‘‘तव मातरि पसन्नाय वा मेथुनं धम्मं लभिस्सामी’’तिआदिना पन नयेन मेथुनधम्मेन घटितेयेव सङ्घादिसेसो.
‘‘कथं त्वं सामिकस्स देसी’’तिआदीसु (पारा. २८५) पुच्छावचनेसुपि ‘‘मेथुनं धम्म’’न्ति वुत्तेयेव सङ्घादिसेसो. ‘‘एवं किर त्वं सामिकस्स देसी’’ति (पारा. २८५) पटिपुच्छावचनेसुपि एसेव नयो.
आचिक्खनाय च ‘‘एवं देही’’ति, ‘‘एवं ददमाना’’ति वुत्तेपि सीसं न एति, ‘‘मेथुनं धम्मं एवं देहि, एवं उपनेहि, एवं मेथुनं धम्मं ददमाना उपनयमाना सामिकस्स पिया होती’’तिआदिना पन नयेन मेथुनधम्मेन घटितेयेव सङ्घादिसेसो. अनुसासनिवचनेसुपि एसेव नयो.
अक्कोसवचनेसु पन एकादससु ‘‘सिखरणीसि सम्भिन्नासि उभतोब्यञ्जनकासी’’ति इमानि तीणियेव पदानि सुद्धानि सीसं एन्ति, इति इमानि च तीणि, पुरिमानि च वच्चमग्गपस्सावमग्गमेथुनधम्मपदानि तीणीति छ पदानि सुद्धानि आपत्तिकरानि, सेसानि ‘‘अनिमित्तासी’’तिआदीनि अनिमित्ते ‘‘मेथुनं धम्मं मे देही’’ति वा ‘‘अनिमित्तासि, मेथुनं धम्मं मे देही’’ति वा आदिना नयेन मेथुनधम्मेन घटितानेव आपत्तिकरानि होन्तीति वेदितब्बानि.
अधक्खकन्ति अक्खकतो पट्ठाय अधो. उब्भजाणुमण्डलन्ति जाणुमण्डलतो पट्ठाय उद्धं. उब्भक्खकन्ति अक्खकतो पट्ठाय उद्धं. अधोजाणुमण्डलन्ति जाणुमण्डलतो पट्ठाय अधो. अक्खकं, पन जाणुमण्डलञ्च एत्थेव दुक्कटखेत्ते सङ्गहं गच्छति भिक्खुनिया कायसंसग्गे विय. न हि बुद्धा गरुकापत्तिं सावसेसं पञ्ञापेन्तीति. कायप्पटिबद्धन्ति वत्थं वा पुप्फं वा आभरणं वा.
अत्थधम्मअनुसासनिपुरेक्खारानन्ति (पारा. अट्ठ. २.२८७) एत्थ ‘‘अनिमित्ता’’तिआदीनं पदानं अत्थं कथेन्तो, अट्ठकथं वा सज्झायं करोन्तो अत्थपुरेक्खारो नाम, पाळिं वाचेन्तो, सज्झायं वा करोन्तो धम्मपुरेक्खारो नाम, ‘‘इदानिपि अनिमित्तासि, उभतोब्यञ्जनकासि, अप्पमादं दानि करेय्यासि, यथा आयतिम्पि एवरूपा मा होहिसी’’ति भणन्तो अनुसासनिपुरेक्खारो नाम. इति अत्थञ्च धम्मञ्च अनुसासनिञ्च पुरक्खित्वा भणन्तानं अनापत्ति. यो पन भिक्खुनीनं पाळिं वाचेन्तो पकतिवाचनामग्गं पहाय हसन्तो हसन्तो ‘‘सिखरणीसि, सम्भिन्नासि, उभतोब्यञ्जनकासी’’ति पुनप्पुनं भणति, तस्स आपत्तियेव. इध आदिकम्मिको उदायित्थेरो, तस्स अनापत्ति आदिकम्मिकस्स. ननु ‘‘सिखरणी’’तिआदीहि अक्कोसन्तस्स पटिघचित्तं उप्पज्जतीति दुक्खवेदनायपि भवितब्बं, अथ कस्मा द्विवेदनन्ति? नायं दोसो. रागवसेन हि अयं आपत्ति, न पटिघवसेन, तस्मा रागवसेनेव पवत्तो अक्कोसो इधाधिप्पेतो, न पटिघवसेनापीति.
दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.