११. दुब्बलसिक्खापदवण्णना

एकादसमे समग्गेन सङ्घेनाति समानसंवासकेन समानसीमायं ठितेन सङ्घेन सद्धिं चीवरं दत्वा. यथासन्थुतन्ति यो यो मित्तसन्दिट्ठसम्भत्तवसेन सन्थुतो, तस्स तस्साति अत्थो. पाचित्तियन्ति एवं सङ्घेन सद्धिं सयमेव सेनासनपञ्ञापनादिवसेन सम्मतस्स भिक्खुनो चीवरं दत्वा पच्छा खीयन्तस्स वाचाय वाचाय पाचित्तियं.

राजगहे छब्बग्गिये आरब्भ चीवरं दत्वा पच्छा खीयनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, धम्मकम्मे तिकपाचित्तियं, चीवरं ठपेत्वा अञ्ञं विस्सज्जियवेभङ्गियं परिक्खारं दत्वा पच्छाखीयन्तस्स दुक्कटं, विस्सज्जियवेभङ्गियो नाम ठपेत्वा पञ्च गरुभण्डानि अवसेसो. रासिवसेन हि पञ्च गरुभण्डानि वुत्तानि, तत्थ आरामो आरामवत्थूति एकं, विहारो विहारवत्थूति दुतियं, मञ्चो पीठं भिसि बिम्बोहनन्ति ततियं, लोहकुम्भी लोहभाणकं लोहवारको लोहकटाहं वासि परसु कुठारी कुदालो निखादनन्ति चतुत्थं, वल्लि वेळु मुञ्जं पब्बजं तिणं मत्तिका दारुभण्डं मत्तिकाभण्डन्ति पञ्चमं. एतानि हि पञ्च सङ्घसन्तकानि नेव सङ्घस्स, न गणपुग्गलानं विस्सज्जेतुं वा विभजितुं वा वट्टन्ति, विस्सज्जितविभत्तानिपि सङ्घिकानेव होन्ति. थावरेन पन थावरं, इतरेन च अकप्पियेन महग्घकप्पियेन वा इतरं सङ्घस्स उपकारं सल्लक्खेत्वा कप्पियपरिवत्तनेन परिवत्तेतुं वट्टति, वरसेनासनादीनं संरक्खणत्थं लामकानि विस्सज्जेतुं विस्सज्जेत्वा परिभुञ्जितुञ्च वट्टति. एत्थ च पुरिमेसु तीसु रासीसु अगरुभण्डं नाम किञ्चि नत्थि, चतुत्थे लोहकुम्भी अरञ्जरसण्ठानं लोहभाणकं लोहकटाहन्ति इमानि तीणि अन्तमसो पसतमत्तउदकग्गण्हनकानिपि गरुभण्डानि. लोहवारको पन काळलोहतम्बलोहकंसलोहवट्टलोहानं येन केनचि कतो सीहळदीपे पादग्गण्हनको भाजेतब्बो, पादो च नाम मगधनाळिया पञ्चनाळिमत्तं गण्हाति, ततो अतिरेकं गरुभण्डं, इमानि ताव पाळियं आगतानि लोहभाजनानि.

पाळियं पन अनागतानिपि भिङ्गारपटिग्गहउळुङ्कदब्बिकटच्छुपाति तट्टकसरकसमुग्गअङ्गारकपल्लधूमकटच्छुआदीनि खुद्दकानिपि गरुभण्डानेव, अयपत्तो अयथालकं तम्बलोहथालकन्ति इमानि पन भाजनीयानि, कंसलोहवट्टलोहभाजनविकति सङ्घिकपरिभोगेन वा गिहिविकटा वा वट्टति, पुग्गलिकपरिभोगेन न वट्टति. ठपेत्वा पन तं भाजनविकतिं अञ्ञस्मिम्पि कप्पियलोहभण्डे अञ्जनी अञ्जनिसलाका नत्थुदानं कण्णमलहरणी सूचि खुद्दको पिप्फलिको खुद्दकं आरकण्टकं कुञ्चिका ताळं कत्तरयट्ठि वेधको भिन्दिवालको यथातथाघनकतलोहंविप्पकतलोहभण्डञ्च सब्बं भाजनीयं. धूमनेत्तफालदीपरुक्खदीपकपल्लिकओलम्बकदीपइत्थिपुरिसतिरच्छानरूपकानि पन अञ्ञानि वा भित्तिच्छदनकवाटादीसु उपनेतब्बानि, अन्तमसो लोहखिलकं उपादाय सब्बानिपि लोहभण्डानि गरुभण्डानियेव, अत्तना लद्धानि परिहरित्वापि पुग्गलिकपरिभोगेन न परिभुञ्जितब्बानि, सङ्घिकपरिभोगेन वा गिहिविकटानि वा वट्टन्ति, तिपुभण्डेपि एसेव नयो. खीरपासाणमयानि तट्टकसरकादीनि गरुभण्डानियेव.

घटको पन तेलभाजनं वा पादग्गण्हनकतो अतिरेकमेव गरुभण्डं, सुवण्णरजतआरकूटजातिफलिकभाजनानि गिहिविकटानिपि न वट्टन्ति. सेनासनपरिभोगे पन आमासम्पि अनामासम्पि सब्बं वट्टति.

वासियादीसु पन याय वासिया दन्तकट्ठच्छेदनउच्छुतच्छनमत्ततो अञ्ञं महाकम्मं कातुं न सक्का, अयं भाजनीया. सेसा येन केनचि आकारेन कता गरुभण्डं, परसु पन अन्तमसो वेज्जानं सिरावेधकोपि गरुभण्डमेव, तथा कुठारी. या पन आवुधसङ्खेपेन कता, अयं अनामासा, कुदालो दण्डबन्धनिखादनं वा अगरुभण्डं नाम नत्थि. सम्मुञ्जनिदण्डखणनकं पन अदण्डकं फलमत्तकमेव, यं सक्का सिपाटिकाय पक्खिपित्वा परिहरितुं, तं भाजनीयं. सिखरम्पि निखादनेनेव सङ्गहितं, येहि मनुस्सेहि विहारे वासिआदीनि दिन्नानि होन्ति, ते चे घरे दड्ढे वा विलुत्ते वा ‘‘देथ नो, भन्ते, उपक्खरे, पुन आहरिस्सामा’’ति वदन्ति, दातब्बा. सचे हरन्ति, न वारेतब्बा, अनाहरन्तापि न चोदेतब्बा.

कम्मारतट्टकारचुन्दकारनळकारमणिकारपत्तबन्धकानं अधिकरणिमुट्ठिसण्डासतुलादीनि सब्बानि लोहमयानि उपकरणानि सङ्घे दिन्नकालतो पट्ठाय गरुभण्डानि. तिपुकोट्टकसुवण्णकारचम्मकारउपकरणेसुपि एसेव नयो. अयं पन विसेसो, तिपुकोट्टकउपकरणेसु तिपुच्छेदनकसत्थकं, सुवण्णकारउपकरणेसु सुवण्णच्छेदनकसत्थकं, चम्मकारउपकरणेसु कतपरिकम्मचम्मच्छेदनखुद्दकसत्थन्ति इमानि भाजनीयानि. न्हापिततुन्नकारउपकरणेसुपि ठपेत्वा महाकत्तरिं महासण्डासं महापिप्फलिकञ्च सब्बं वट्टति, इतरानि गरुभण्डानि.

वल्लिआदीसु वेत्तवल्लिआदिका या काचि अड्ढबाहुप्पमाणा वल्लि सङ्घस्स दिन्ना वा तत्थजातका वा रक्खितगोपिताव गरुभण्डं, सा सङ्घकम्मे च चेतियकम्मे च कते सचे अतिरेका होति, पुग्गलिककम्मेपि उपनेतुं वट्टति, सुत्तमकचिवाकनाळिकेरहीरचम्ममया रज्जुका वा योत्तानि वा वाके च नाळिकेरहीरे च वट्टेत्वा कता एकवट्टा वा द्विवट्टा वा सङ्घस्स सन्तका गरुभण्डं. सुत्तं पन अवट्टेत्वा दिन्नं मकचिवाकनाळिकेरहीरा च भाजनीया. येहि पनेतानि रज्जुकादीनि दिन्नानि होन्ति, ते अत्तनो करणीयेन हरन्ता न वारेतब्बा.

यो कोचि अट्ठङ्गुलसूचिदण्डकमत्तोपि वेळु सङ्घस्स दिन्नो वा तत्थजातको वा रक्खितगोपितो गरुभण्डं, सोपि सङ्घस्स कम्मे च चेतियकम्मे च कते अतिरेको पुग्गलिककम्मे दातुं वट्टति. पादग्गण्हनकतेलनाळि पन कत्तरयट्ठि उपाहनदण्डको छत्तदण्डो छत्तसलाकाति इदमेत्थ भाजनीयभण्डं, दड्ढगेहमनुस्सा गण्हित्वा गच्छन्ता न वारेतब्बा.

मुञ्जञ्च पब्बजञ्च अवसेसञ्च छदनतिणं मुट्ठिप्पमाणम्पि छदनतिणसङ्खेपगतेसु तालपण्णादीसु यंकिञ्चि एकपण्णम्पि सङ्घस्स दिन्नं वा तत्थजातकं वा बहिआरामे सङ्घिके तिणवत्थुस्मिं जातकं वा रक्खितगोपितं गरुभण्डं, तम्पि सङ्घकम्मे च चेतियकम्मे च कते अतिरेकं पुग्गलिककम्मे दातुं वट्टति. दड्ढगेहमनुस्सा गहेत्वा गच्छन्ता न वारेतब्बा, अट्ठङ्गुलप्पमाणोपि रित्तकपोत्थको गरुभण्डमेव.

मत्तिका पकतिमत्तिका वा होतु पञ्चवण्णा वा सुधा वा सज्जुरसकङ्गुट्ठसिलेसादीसु वा यंकिञ्चि दुल्लभट्ठाने आनेत्वा वा दिन्नं तत्थजातकं वा रक्खितगोपितं तालपक्कमत्तं गरुभण्डं होति, तम्पि सङ्घकम्मे च चेतियकम्मे च कते अतिरेकं पुग्गलिककम्मे दातुं वट्टति. हिङ्गुहिङ्गुलकहरितालमनोसिलञ्जनादीनि पन भाजनीयानि.

दारुभण्डे यो कोचि वेळुम्हि वुत्तप्पमाणो दारुभण्डको सङ्घस्स दिन्नो वा तत्थजातको वा रक्खितगोपितो गरुभण्डं, अपि च सब्बापि दारुवेळुचम्मपासाणादिविकति दारुभण्डेन सङ्गहिता, तत्थ मञ्चपीठेहि असङ्गहितानि आसन्दिकादीनि अन्तमसो चोळेन वा पलालेहि वा पण्णेहि वा कतपीठं उपादाय सब्बानि आसनानि.

वङ्कफलकं दीघफलकं चीवरधोवनफलकं घट्टनफलकं घट्टनमुग्गरो दन्तकट्ठच्छेदनगण्ठिका दण्डमुग्गरो नावा अम्बणं रजनदोणि उदकपटिच्छको दारुमयो वा दन्तमयो वा वेळुमयो वा सपादकोपि अपादकोपि समुग्गो मञ्जूसा पादग्गण्हनकतो अतिरेकप्पमाणो करण्डो उदकदोणि उदककटाहं उळुङ्को कटच्छुपानीयसरावं पानीयसङ्खोति एतेसु यंकिञ्चि सङ्घे दिन्नं गरुभण्डं. सङ्खथालकं पन भाजनीयं, तथा दारुमयो उदकतुम्बो.

पादकथलिकमण्डलं दारुमयं वा होतु चोळपण्णादिमयं वा सब्बं गरुभण्डं. आधारको पत्तपिधानं तालवण्टं बीजनी चङ्कोटकं पच्छि यट्ठिसम्मुञ्जनी मुट्ठिसम्मुञ्जनीति एतेसुपि यंकिञ्चि खुद्दकं वा महन्तं वा दारुवेळुपण्णचम्मादीसु येन केनचि कतं गरुभण्डमेव.

थम्भतुलासोपानफलकादीसु यंकिञ्चि दारुमयं वा पासाणमयं वा गेहसम्भारूपगं यो कोचि कटसारको यंकिञ्चि भूमत्थरणं यंकिञ्चि अकप्पियचम्मं, सब्बं सङ्घिकं गरुभण्डं, भूमत्थरणं कातुं वट्टति. एळकचम्मं पन पच्चत्थरणगतिकं होति, तम्पि गरुभण्डमेव, कप्पियचम्मानि भाजनीयानि, कुरुन्दियं पन सब्बं मञ्चप्पमाणं चम्मं गरुभण्डन्ति वुत्तं.

उदुक्खलं मुसलं सुप्पं निसदं निसदपोतो पासाणदोणि पासाणकटाहं सब्बं कसिभण्डम्पि गरुभण्डं, सब्बं चक्कयुत्तयानं गरुभण्डमेव. मञ्चपीठानं पादा च अटनियो च वासिपरसुआदीनं दण्डा चाति एतेसु यंकिञ्चि अनिट्ठितं भाजनीयं, तच्छितमट्ठं पन गरुभण्डं होति, अनुञ्ञातवासिया दण्डो छत्तं मुट्ठिपण्णं कत्तरयट्ठि उपाहना अरणिसहितं धम्मकरणो पादग्गण्हनकतो अनतिरित्तं आमलकतुम्बं आमलकघटो लाबुकतुम्बं लाबुकघटो विसाणतुम्बन्ति सब्बमेतं भाजनीयं, ततो परं गरुभण्डं.

हत्थिदन्तो वा यंकिञ्चि विसाणं वा अतच्छितं यथागतमेव भाजनीयं, तेहि कतमञ्चपीठपादादीसु पुरिमसदिसोव विनिच्छयो. तच्छितनिट्ठितोपि हिङ्गुकरण्डको अञ्जनिकरण्डको गण्ठिका विधो अञ्जनी अञ्जनिसलाका उदकपुञ्छनीति इदं सब्बं भाजनीयमेव.

मत्तिकाभण्डे सब्बं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं घटपिठरादिकुलालभाजनं, पत्तकटाहं अङ्गारकटाहं धूमदानकं दीपरुक्खको दीपकपल्लिका चयनिट्ठका छदनिट्ठका थुपिकाति सब्बं गरुभण्डं, एतेसु पन वुत्तनयेसु गरुभण्डेसु यंकिञ्चि वेळुआदिं अत्तनो अत्थाय गण्हन्तेन समकं वा अतिरेकं वा फातिकम्मं कत्वा गहेतब्बं. पादग्गण्हनकतो अनतिरित्तप्पमाणो पन घटको पत्तो थालकं कञ्चनको कुण्डिकाति इदमेत्थ भाजनीयं, यथा च मत्तिकाभण्डे एवं लोहभण्डेपि कुण्डिका भाजनीयकोट्ठासमेव भजति. इति यं भाजनीयं विस्सज्जनीयम्पि तं एवं विस्सज्जियवेभङ्गियसङ्खातं अञ्ञं परिक्खारं दत्वा खीयन्तस्स दुक्कटं, इतरं पन दातुमेव न वट्टति. इस्सरवताय देन्तो थुल्लच्चयं आपज्जति, थेय्यचित्तेन गण्हन्तो भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बो. यथा च अञ्ञं परिक्खारं दत्वा खीयन्तस्स दुक्कटं, तथा सङ्घेन असम्मतस्स चीवरं वा अञ्ञं वा परिक्खारं दत्वा खीयन्तस्स दुक्कटमेव, अनुपसम्पन्ने सब्बत्थ तिकदुक्कटं. पकतिया पन छन्दादिवसेन (पाचि. ४८८) करोन्तं दिस्वा ‘‘को अत्थो तस्स दिन्नेन, लद्धापि विनिपातेस्सति, न सम्मा उपनेस्सती’’ति खीयन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. उपसम्पन्नता, धम्मेन लद्धसम्मुतिता, सङ्घेन सद्धिं विकप्पनुपगचीवरदानं, पच्छा खीयितुकामताय खीयनाति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन दुक्खवेदनन्ति.

दुब्बलसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.