७. सप्पाणकवग्गो
१. सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना
सप्पाणकवग्गस्स पठमे पाणोति तिरच्छानगतपाणो अधिप्पेतो. तं खुद्दकम्पि महन्तम्पि मारेन्तस्स पाचित्तियमेव, महन्ते पन उपक्कममहन्तताय अकुसलं महन्तं होति.
सावत्थियं उदायित्थेरं आरब्भ पाणं जीविता वोरोपनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, पाणे वेमतिकस्स, अपाणे पाणसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. अपाणसञ्ञिस्स, असञ्चिच्च, अजानन्तस्स, नमरणाधिप्पायस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. सेसं मनुस्सविग्गहे वुत्तनयमेवाति.
सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना
दुतिये सप्पाणकन्ति ये पाणका परिभोगेन मरन्ति, तेहि सप्पाणकं, तादिसञ्हि जानं परिभुञ्जन्तस्स पयोगे पयोगे पाचित्तियं.
सावत्थियं छब्बग्गिये आरब्भ जानं सप्पाणकं उदकं परिभुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, सेसमेत्थ सिञ्चनसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.
सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. उक्कोटनसिक्खापदवण्णना
ततिये यथाधम्मन्ति यो यस्स अधिकरणस्स वूपसमाय धम्मो वुत्तो, तेनेव धम्मेन. निहताधिकरणन्ति निहतं अधिकरणं, समथक्खन्धके (चूळव. १८५ आदयो) सत्थारा वुत्तधम्मेनेव वूपसमितन्ति अत्थो, वूपसमननयं पनस्स अधिकरणसमथेसु दस्सयिस्साम. पुनकम्माय उक्कोटेय्याति तस्स तस्स भिक्खुनो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अकतं कम्म’’न्तिआदीनि (पाचि. ३९४) वदन्तो पुनकरणत्थाय उच्चालेय्य. यथाठितभावेन पतिट्ठातुं न ददेय्य, तस्सेवं करोन्तस्स पाचित्तियं. यं पन धम्मेन अधिकरणं निहतं, तं सुनिहतमेव. सचे विप्पकते कम्मे पटिक्कोसति, तं सञ्ञापेत्वा कातब्बं. इतरथा कम्मञ्च कुप्पति, कारकानञ्च आपत्ति.
सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ उक्कोटनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, धम्मकम्मे वेमतिकस्स, अधम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. उभयेसु अधम्मकम्मसञ्ञिस्स, ‘‘अधम्मेन वा वग्गेन वा अकम्मारहस्स वा कम्मं कत’’न्ति जानन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. यथाधम्मं निहतभावो, जानना, उक्कोटनाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन दुक्खवेदनन्ति.
उक्कोटनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना
चतुत्थे दुट्ठुल्लन्ति सङ्घादिसेसं अधिप्पेतं, तं येन केनचि उपायेन ञत्वा पटिच्छादेन्तस्स पाचित्तियं. सचेपि ‘‘न दानि नं कस्सचि भिक्खुनो आरोचेस्सामी’’ति धुरं निक्खिपित्वा पच्छा आरोचेति, पाचित्तियं, आपज्जित्वाव आरोचेस्सति. सचे पन एवं धुरं निक्खिपित्वा पटिच्छादनत्थमेव अञ्ञस्स आरोचेति, सोपि अञ्ञस्साति एतेनुपायेन समणसतम्पि आपज्जतियेव ताव, याव कोटि न छिज्जति. कथं पन कोटि छिज्जति? सचे हि आपन्नो एकस्स आरोचेति, सोपि अञ्ञस्स आरोचेति, सो निवत्तित्वा येनस्स आरोचितं, तस्सेव आरोचेति, एवं ततियेन पुग्गलेन दुतियस्स आरोचिते कोटि छिन्ना होति.
सावत्थियं अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ दुट्ठुल्लापत्तिपटिच्छादनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, दुट्ठुल्लाय आपत्तिया आदिपदे पाचित्तियं, इतरेसु द्वीसु दुक्कटं, अदुट्ठुल्लाय तिकदुक्कटं, अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्ले वा अदुट्ठुल्ले वा अज्झाचारे दुक्कटमेव. ‘‘सङ्घस्स भण्डनादीनि भविस्सन्ती’’ति (पाचि. ४०१) वा ‘‘अयं कक्खळो फरुसो जीवितन्तरायं वा ब्रह्मचरियन्तरायं वा करिस्सती’’ति वा अनारोचेन्तस्स, पतिरूपं भिक्खुं अपस्सतो, न छादेतुकामस्स, ‘‘पञ्ञायिस्सति सकेन कम्मेना’’ति अनारोचेन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. उपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लापत्तिजाननं, ‘‘पटिच्छादेतुकामताय नारोचेस्सामी’’ति धुरनिक्खेपोति इमानेत्थ द्वे अङ्गानि. समुट्ठानादीनि समनुभासनसअसानेवाति.
दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना
पञ्चमे ऊनवीसतिवस्सन्ति पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय अपरिपुण्णवीसतिवस्सं. उपसम्पादेय्याति उपज्झायो हुत्वा उपसम्पादेय्य. सो च पुग्गलो अनुपसम्पन्नोति जानन्तेनापि अजानन्तेनापि उपसम्पादितो अनुपसम्पन्नोव. सचे पन सो दसवस्सच्चयेन अञ्ञं उपसम्पादेति, तञ्चे मुञ्चित्वा गणो पूरति, सूपसम्पन्नो. सोपि याव न जानाति, ताव तस्स नेव सग्गन्तरायो न मोक्खन्तरायो, ञत्वा पन पुन उपसम्पज्जितब्बं. ते च भिक्खू गारय्हाति ठपेत्वा उपज्झायं अवसेसा गारय्हा होन्ति, सब्बे दुक्कटं आपज्जन्ति. इदं तस्मिं पाचित्तियन्ति यो पन उपज्झायो हुत्वा उपसम्पादेति, तस्मिंयेव पुग्गले इदं पाचित्तियं वेदितब्बं. तस्मा यो ‘‘एवं उपसम्पादेस्सामी’’ति गणं वा आचरियं वा पत्तं वा चीवरं वा परियेसति, सीमं वा सम्मन्नति (पाचि. ४०४), उदकुक्खेपं वा परिच्छिन्दति, सो एतेसु सब्बकिच्चेसु ञत्तिया, द्वीसु च कम्मवाचासु दुक्कटानि आपज्जित्वा कम्मवाचापरियोसाने पाचित्तियं आपज्जति.
राजगहे सम्बहुले भिक्खू आरब्भ ऊनवीसतिवस्सं उपसम्पादनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, ऊनवीसतिवस्से वेमतिकस्स, परिपुण्णवीसतिवस्से ऊनकसञ्ञिनो, वेमतिकस्स च दुक्कटं. उभयत्थ परिपुण्णसञ्ञिस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. ऊनवीसतिवस्सता, ऊनकसञ्ञिता, उपसम्पादनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन पण्णत्तिवज्जं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना
छट्ठे ये राजानं वा वञ्चेत्वा सुङ्कं वा परिहरितुकामा चोरा कतकम्मा चेव अकतकम्मा च मग्गप्पटिपन्ना, तेसु इध थेय्यसत्थसञ्ञिनो तस्स थेय्यसत्थभावं ञत्वा तेन सद्धिं संविधाय गच्छन्तस्स संविधाने च गमने च ओवादवग्गे वुत्तनयेन आपत्तिविनिच्छयो वेदितब्बो.
सावत्थियं अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ थेय्यसत्थेन सद्धिं संविधाय एकद्धानमग्गं पटिपज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, मनुस्सेसु असंविदहन्तेसु सयमेव संविदहित्वा गच्छन्तस्स, थेय्यसत्थे वेमतिकस्स, अथेय्यसत्थे थेय्यसत्थसञ्ञिनो, वेमतिकस्स च दुक्कटं. अथेय्यसत्थसञ्ञिस्स, असंविदहित्वा वा कालविसङ्केतेन वा, आपदासु वा, गच्छन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. थेय्यसत्थभावो, जाननं, संविधानं, अविसङ्केतेन गमनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. थेय्यसत्थसमुट्ठानं, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. संविधानसिक्खापदवण्णना
सत्तमे सावत्थियं अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ मातुगामेन सद्धिं एकद्धानमग्गं पटिपज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, सेसमेत्थ भिक्खुनिया सद्धिं संविधानसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.
संविधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. अरिट्ठसिक्खापदवण्णना
अट्ठमे सग्गमोक्खानं अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका, ते कम्मकिलेसविपाकउपवादपञ्ञत्तिवीतिक्कमनवसेन पञ्चविधा. तेसु मुदुकानं अत्थरणादीनं फस्सो विय इत्थिसम्फस्सोपि वट्टतीति मेथुनवीतिक्कमने दोसं अदिस्वा पञ्ञत्तिवीतिक्कमन्तरायिके सन्धाय ‘‘येमे अन्तरायिका धम्मा वुत्ता भगवता, ते पटिसेवतो नालं अन्तरायाया’’ति वुत्तं. अनेकपरियायेनाति ‘‘अट्ठिकङ्कलूपमा कामा’’तिआदीहि (म. नि. २.४२; पाचि. ४१७; चूळनि. खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १४७) नेकेहि कारणेहि. सो भिक्खु भिक्खूहीति ये पस्सन्ति वा सुणन्ति वा, तेहि तिक्खत्तुं एवं वत्तब्बो ‘‘मा आयस्मा एवं अवच…पे… अलञ्च पन ते पटिसेवतो अन्तरायाया’’ति. एवं वुत्ते अप्पटिनिस्सज्जन्तस्स दुक्कटं, सुत्वा अवदन्तानम्पि दुक्कटं. पुन सङ्घमज्झम्पि आकड्ढित्वा तथेव वत्तब्बो, तत्रापि तस्स अप्पटिनिस्सज्जने, इतरेसञ्च अवचने दुक्कटमेव. एवम्पि अप्पटिनिस्सज्जन्तो पुन ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन यावततियं समनुभासितब्बो, अथस्स अप्पटिनिस्सज्जतो पुन ञत्तिया च द्वीहि च कम्मवाचाहि दुक्कटं, कम्मवाचापरियोसाने पाचित्तियं.
सावत्थियं अरिट्ठं आरब्भ पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, अधम्मकम्मे तिकदुक्कटं. असमनुभासियमानस्स, पटिनिस्सज्जन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. धम्मकम्मता, समनुभासना, अप्पटिनिस्सज्जनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि समनुभासनसदिसानेवाति.
अरिट्ठसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना
नवमे तथावादिनाति ‘‘तथाहं भगवता धम्म’’न्तिआदिवादिना. अकतानुधम्मेनाति अनुधम्मो वुच्चति आपत्तिया अदस्सने वा अप्पटिकम्मे वा पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे वा धम्मेन विनयेन उक्खित्तकस्स अनुलोमवत्तं दिस्वा कतओसारणा, सो ओसारणसङ्खातो अनुधम्मो यस्स न कतो, अयं अकतानुधम्मो नाम, तादिसेन सद्धिन्ति अत्थो. सम्भुञ्जेय्य वाति आमिससम्भोगं वा धम्मसम्भोगं वा करेय्य. संवसेय्य वाति उपोसथादिकं सङ्घकम्मं करेय्य. सह वा सेय्यं कप्पेय्याति नानूपचारेपि एकच्छन्ने निपज्जेय्य. तत्थ आमिसपरिभोगे एकप्पयोगेन बहूपि ददतो वा गण्हतो वा एकं पाचित्तियं, विच्छिन्दने सति पयोगे पयोगे पाचित्तियं. धम्मसम्भोगे पदादीहि उद्दिसन्तस्स वा उद्दिसापेन्तस्स वा पदसोधम्मे वुत्तनयेन, संवासे कम्मपरियोसानवसेन, सहसेय्याय एकस्मिं निपन्ने इतरस्स निपज्जनप्पयोगवसेन आपत्तिपरिच्छेदो वेदितब्बो.
सावत्थियं छब्बग्गिये आरब्भ अरिट्ठेन भिक्खुना सद्धिं सम्भुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, उक्खित्तके वेमतिकस्स, अनुक्खित्तके उक्खित्तकसञ्ञिनो चेव वेमतिकस्स च दुक्कटं. उभोसु अनुक्खित्तकसञ्ञिस्स, ‘‘ओसारितो’’ति वा ‘‘तं दिट्ठिं पटिनिस्सट्ठो’’ति वा जानन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. अकतानुधम्मता, जानना, सम्भोगादिकरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन पण्णत्तिवज्जं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. कण्टकसिक्खापदवण्णना
दसमे समणुद्देसोति सामणेरो. चराति गच्छ. पिरेति पर अमामक. विनस्साति नस्स, यत्थ तं न पस्साम, तत्थ गच्छाति वुत्तं होति. तथानासितन्तिएत्थ संवासनासना लिङ्गनासना दण्डकम्मनासनाति तिस्सो नासना. तत्थ आपत्तिया अदस्सनादीसु उक्खेपना संवासनासना नाम. दूसको नासेतब्बो (पारा. ६६), मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथाति (चूळव. १९३; पारा. ३८४) अयं लिङ्गनासना नाम. ‘‘अज्जतग्गे ते, आवुसो समणुद्देस, न चेव सो भगवा सत्था अपदिसितब्बो’’ति (पाचि. ४२९) अयं दण्डकम्मनासना नाम, अयं इधाधिप्पेता. तेन वुत्तं ‘‘तथानासित’’न्ति. उपलापेय्याति ‘‘पत्तं वा चीवरं वा उद्देसं वा परिपुच्छं वा दस्सामी’’ति सङ्गण्हेय्य. उपट्ठापेय्याति चुण्णमत्तिकादीनि सादियन्तो तेन अत्तनो उपट्ठानं कारापेय्य. सम्भोगसहसेय्या अनन्तरसिक्खापदे वुत्तनया एव, तस्मा आपत्तिपरिच्छेदोपेत्थ तस्मिं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ कण्टकसमणुद्देसउपलापनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, सेसं अरिट्ठसिक्खापदे वुत्तसदिसमेवाति.
कण्टकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
सप्पाणकवग्गो सत्तमो.