३. अकालचीवरसिक्खापदवण्णना
ततिये निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुनाति सामिवसेनेव करणत्थो वेदितब्बो. अकालचीवरं नाम य्वायं ‘‘अनत्थते कथिने वस्सानस्स पच्छिमो मासो, अत्थते कथिने पञ्चमासा’’ति (पारा. ६४९) चीवरकालो वुत्तो, तं ठपेत्वा अञ्ञदा उप्पन्नं, यञ्च कालेपि सङ्घस्स वा ‘‘इदं अकालचीवर’’न्ति, पुग्गलस्स वा ‘‘इदं तुय्हं दम्मी’’तिआदिना नयेन दिन्नं, एतं अकालचीवरं नाम. उप्पज्जेय्याति एवरूपं चीवरं अत्तनो भागपटिलाभवसेन सङ्घतो वा सुत्तन्तिकादिगणतो वा ञातितो वा मित्ततो वा पंसुकूलं वा अत्तनो वा धनेन (पारा. ५००), अथ वा पन ‘‘अट्ठिमा, भिक्खवे, मातिका चीवरस्स उप्पादाय सीमाय देति, कतिकाय देति, भिक्खापञ्ञत्तिकाय देति, सङ्घस्स देति, उभतोसङ्घस्स देति, वस्संवुट्ठसङ्घस्स देति, आदिस्स देति, पुग्गलस्स देती’’ति (महाव. ३७९) इमासं अट्ठन्नं मातिकानं अञ्ञतरतो उप्पज्जेय्य. एत्थ च ‘‘सीमाय दम्मी’’ति एवं सीमं परामसित्वा देन्तो सीमाय देति नाम, एस नयो सब्बत्थ. एत्थ च सीमाति खण्डसीमा उपचारसीमा समानसंवाससीमा अविप्पवाससीमा लाभसीमा गामसीमा निगमसीमा नगरसीमा अब्भन्तरसीमा उदकुक्खेपसीमा जनपदसीमा रट्ठसीमा रज्जसीमा दीपसीमा चक्कवाळसीमाति पन्नरसविधा. तत्थ उपचारसीमा नाम परिक्खित्तस्स विहारस्स परिक्खेपेन, अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानेन परिच्छिन्ना. अपि च भिक्खूनं धुवसन्निपातट्ठानतो वा परियन्ते ठितभोजनसालतो वा निबद्धवसनकआवासतो वा थाममज्झिमस्स पुरिसस्स द्विन्नं लेड्डुपातानं अन्तो ‘‘उपचारसीमा’’ति वेदितब्बा. सा पन आवासे वड्ढन्ते वड्ढति, हायन्ते हायति, योजनसतम्पि उपचारसीमाव होति. तत्थ दिन्नलाभो सब्बेसं अन्तोसीमगतानं पापुणाति, भिक्खुनीनं आरामपवेसनसेनासनापुच्छनानि परिवासमानत्तारोचनं वस्सच्छेदनिस्सयसेनासनग्गाहादिविधानन्ति इदम्पि सब्बं इमिस्साव सीमाय वसेन वेदितब्बं. लाभसीमाति यं राजराजमहामत्तादयो विहारं कारापेत्वा गावुतं वा अद्धयोजनं वा योजनं वा समन्ता परिच्छिन्दित्वा ‘‘अयं अम्हाकं विहारस्स लाभसीमा, यं एत्थन्तरे उप्पज्जति, तं सब्बं अम्हाकं विहारस्स देमा’’ति ठपेन्ति, अयं लाभसीमा नाम. कासिकोसलादीनं पन रट्ठानं अन्तो बहू जनपदा होन्ति, तत्थ एको जनपदपरिच्छेदो जनपदसीमा, कासिकोसलादिरट्ठपरिच्छेदो रट्ठसीमा, एकस्स रञ्ञो आणापवत्तिट्ठानं रज्जसीमा, समुद्दन्तेन परिच्छिन्नो महादीपो वा अन्तरदीपो वा दीपसीमा, एकचक्कवाळपब्बतपरिक्खेपब्भन्तरं चक्कवाळसीमा, सेसा निदानकथायं वुत्तनया एव. तत्थ ‘‘खण्डसीमाय देमा’’ति दिन्नं खण्डसीमट्ठानंयेव पापुणाति, ततो बहिसीमाय सीमन्तरिकट्ठानम्पि न पापुणाति. ‘‘उपचारसीमाय देमा’’ति दिन्नं पन अन्तोपरिच्छेदे खण्डसीमासीमन्तरिकासु ठितानम्पि पापुणाति, समानसंवाससीमाय दिन्नं खण्डसीमासीमन्तरिकट्ठानं न पापुणाति, अविप्पवाससीमालाभसीमासु दिन्नं तासं अन्तोगधानंयेव पापुणाति, गामसीमादीसु दिन्नं तासं सीमानं अब्भन्तरे बद्धसीमट्ठानम्पि पापुणाति, अब्भन्तरसीमाउदकुक्खेपसीमासु दिन्नं तत्थ अन्तोगधानंयेव पापुणाति, जनपदसीमादीसु दिन्नम्पि तासं अब्भन्तरे बद्धसीमट्ठानम्पि पापुणाति, तस्मा यं जम्बुदीपे ठत्वा ‘‘तम्बपण्णिदीपे सङ्घस्स देमा’’ति दीयति, तं तम्बपण्णिदीपतो एकोपि गन्त्वा सब्बेसं सङ्गण्हितुं लभति. सचेपि तत्थेव एको सभागो भिक्खु सभागानं भागं गण्हाति, न वारेतब्बो. यो पन विहारं पविसित्वा ‘‘असुकसीमाया’’ति अवत्वाव केवलं ‘‘सीमाय दम्मी’’ति वदति, सो पुच्छितब्बो ‘‘सीमा नाम बहुविधा, कतरं सन्धाय वदसी’’ति, सचे वदति ‘‘अहमेतं भेदं न जानामि, सीमट्ठकसङ्घो गण्हतू’’ति, उपचारसीमट्ठेहि भाजेतब्बं.
कतिकायातिएत्थ कतिका नाम समानलाभकतिका. सा पन एवं कातब्बा, एकस्मिं विहारे सन्निपतितेहि भिक्खूहि यं विहारं सङ्गण्हितुकामा समानलाभं कातुं इच्छन्ति, तस्स नामं गहेत्वा ‘‘असुको नाम विहारो पोराणको अप्पलाभो’’ति यं किञ्चि कारणं वत्वा ‘‘तं विहारं इमिना विहारेन सद्धिं एकलाभं कातुं सङ्घस्स रुच्चती’’ति तिक्खत्तुं सावेतब्बं, एत्तावता तस्मिं विहारे निसिन्नोपि इध निसिन्नोव होति, तस्मिं विहारेपि एवमेव कातब्बं, एत्तावता इध निसिन्नोपि तस्मिं निसिन्नोव होति. एकस्मिं विहारे लाभे भाजियमाने इतरस्मिं ठितस्स भागं गहेतुं वट्टति.
भिक्खापञ्ञत्तियाति एत्थ भिक्खापञ्ञत्ति नाम दायकस्स परिच्चागपञ्ञत्तिट्ठानं, तस्मा ‘‘यत्थ मय्हं धुवकारा करीयन्ति, तत्थ दम्मी’’ति वा ‘‘तत्थ देथा’’ति वा वुत्ते यत्थ तस्स पाकवत्तं वा वत्तति, यतो वा भिक्खू निच्चं भोजेति, यत्थ वा तेन किञ्चि सेनासनं कतं, सब्बत्थ दिन्नमेव होति. सचे पन एकस्मिं धुवकारट्ठाने थोकतरा भिक्खू होन्ति, एकमेव वा वत्थं होति, मातिकं आरोपेत्वा यथा सो वदति, तथा गहेतब्बं.
सङ्घस्स देतीति एत्थ विहारं पविसित्वा ‘‘सङ्घस्स दम्मी’’ति दिन्नं उपचारसीमागतानञ्च ततो बहिद्धापि तेहि सद्धिं एकाबद्धानञ्च पापुणाति, तस्मा तेसं गाहके सति असम्पत्तानम्पि भागो दातब्बो. यं पन बहि उपचारसीमाय भिक्खू दिस्वा ‘‘सङ्घस्सा’’ति दीयति, तं एकाबद्धपरिसाय पापुणाति. ये पन द्वादसहि हत्थेहि परिसं असम्पत्ता, तेसं न पापुणाति.
उभतोसङ्घस्साति एत्थ पन यं उभतोसङ्घस्स दिन्नं, ततो उपड्ढं भिक्खूनं, उपड्ढं भिक्खुनीनं दातब्बं. सचेपि एको भिक्खु होति, एका वा भिक्खुनी, अन्तमसो अनुपसम्पन्नस्सापि उपड्ढमेव दातब्बं. ‘‘उभतोसङ्घस्स च तुय्हञ्चा’’ति वुत्ते पन सचे दस भिक्खू च दस भिक्खुनियो च होन्ति, एकवीसति पटिवीसे कत्वा एको पुग्गलस्स दातब्बो, दस भिक्खुसङ्घस्स, दस भिक्खुनिसङ्घस्स च, येन पुग्गलिको लद्धो, सो सङ्घतोपि अत्तनो वस्सग्गेन गहेतुं लभति, कस्मा? उभतोसङ्घग्गहणेन गहितत्ता, ‘‘उभतोसङ्घस्स च चेतियस्स चा’’ति वुत्तेपि एसेव नयो. इध पन चेतियस्स सङ्घतो पापुणकोट्ठासो नाम नत्थि, एकपुग्गलस्स पत्तकोट्ठाससमो एको कोट्ठासो होति. ‘‘भिक्खुसङ्घस्स च भिक्खुनीनञ्चा’’ति वुत्ते पन न मज्झे भिन्दित्वा दातब्बं, भिक्खू च भिक्खुनियो च गणेत्वा दातब्बं. ‘‘भिक्खुसङ्घस्स च भिक्खुनीनञ्च तुय्हञ्चा’’ति वुत्ते पुग्गलो विसुं न लभति, पापुणकोट्ठासतो एकमेव लभति. ‘‘चेतियस्स चा’’ति वुत्ते पन चेतियस्स एको पुग्गलपटिवीसो लब्भति. ‘‘भिक्खूनञ्च भिक्खुनीनञ्चा’’ति वुत्तेपि न मज्झे भिन्दित्वा दातब्बं, पुग्गलगणनाय एव विभजितब्बं, तेहि सद्धिं पुग्गलचेतियपरामसनं अनन्तरनयसदिसमेव, यथा च भिक्खुसङ्घं आदिं कत्वा नयो नीतो, एवं भिक्खुनिसङ्घं आदिं कत्वापि नेतब्बो. ‘‘भिक्खुसङ्घस्स च तुय्हञ्चा’’ति वुत्तेपि पुग्गलस्स विसुं न लब्भति, चेतियस्स पन लब्भति. ‘‘भिक्खूनञ्च तुय्हञ्चा’’ति वुत्तेपि विसुं न लब्भति, चेतियस्स पन लब्भतियेव.
वस्संवुट्ठसङ्घस्साति एत्थ सचे विहारं पविसित्वा ‘‘वस्संवुट्ठसङ्घस्स दम्मी’’ति वदति, ये तत्थ वस्सच्छेदं अकत्वा पुरिमवस्संवुट्ठा, तेसं बहि सीमट्ठानम्पि पापुणाति, न अञ्ञेसं. सचे पन बहिउपचारसीमायं ठितो ‘‘वस्संवुट्ठसङ्घस्सा’’ति वदति, यत्थकत्थचि वुट्ठवस्सानं सब्बेसं सम्पत्तानं पापुणाति. अथ ‘‘असुकविहारे वस्संवुट्ठस्सा’’ति वदति, तत्थ वस्संवुट्ठानंयेव याव कथिनस्सुब्भारा पापुणाति. गिम्हानं पठमदिवसतो पट्ठाय एवं वदति, तत्र सम्मुखीभूतानं सब्बेसं पापुणाति, न अञ्ञेसं.
आदिस्स देतीति आदिसित्वा परिच्छिन्दित्वा देति, कथं? भिक्खू अज्जतनाय वा स्वातनाय वा यागुया निमन्तेत्वा ते घरे यागुं पायेत्वा ‘‘इमानि चीवरानि येहि मय्हं यागु पीता, तेसं दम्मी’’ति वदति, येहि निमन्तितेहि यागु पीता, तेसंयेव पापुणाति, भत्तखज्जकादीहि निमन्तितेसुपि एसेव नयो.
पुग्गलस्स देतीति ‘‘इदं चीवरं इत्थन्नामस्स दम्मी’’ति एवं परम्मुखा वा, पादमूले ठपेत्वा ‘‘इदं तुम्हाक’’न्ति एवं सम्मुखा वा देतीति अयमेत्थ सङ्खेपकथा, वित्थारो पन समन्तपासादिकायं वुत्तो. इति इमासं अट्ठन्नं मातिकापदानं वसेन यं अकालचीवरलक्खणेन पटिलद्धं, तं सन्धाय ‘‘अकालचीवरं उप्पज्जेय्या’’ति वुत्तं.
आकङ्खमानेनाति इच्छमानेन. खिप्पमेव कारेतब्बन्ति सीघं अन्तोदसाहेयेव कारेतब्बं. नो चस्स पारिपूरीति नो चे पारिपूरी भवेय्य, यत्तकेन करियमानं अधिट्ठानचीवरं पहोति, तं चीवरं तत्तकं न भवेय्य, ऊनकं भवेय्याति अत्थो. सतिया पच्चासायाति ‘‘असुकदिवसं नाम सङ्घो चीवरानि लभिस्सति, ततो मे चीवरं उप्पज्जिस्सती’’तिइमिना नयेन सङ्घगणञातिमित्तेसु वा अञ्ञतरट्ठानतो, ‘‘पंसुकूलं वा लच्छामी’’ति, ‘‘इमिना वा कप्पियभण्डेन चीवरं गण्हिस्सामी’’ति एवं विज्जमानाय चीवरासाय. ततो चे उत्तरीति मासपरमतो चे उत्तरि निक्खिपेय्य, निस्सग्गियन्ति अत्थो. यदि पनस्स मूलचीवरं सण्हं होति, पच्चासाचीवरं थूलं होति, न सक्का योजेतुं, रत्तियो च सेसा होन्ति, न ताव मासो पूरति, न अकामा चीवरं कारेतब्बं, अञ्ञं पच्चासाचीवरं लभित्वा एव कालब्भन्तरे कारेतब्बं. सचे न लभति, पच्चासाचीवरम्पि परिक्खारचोळं अधिट्ठातब्बं. अथ मूलचीवरं थूलं होति, पच्चासाचीवरं सण्हं, मूलचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठहित्वा पच्चासाचीवरमेव मूलचीवरं कत्वा ठपेतब्बं, तं पुन मासपरिहारं लभति, एतेनुपायेन याव न लच्छति, ताव अञ्ञं मूलचीवरं कत्वा ठपेतुं लब्भति. इमस्स ‘‘इदं मे, भन्ते, अकालचीवरं मासातिक्कन्तं निस्सग्गिय’’न्ति (पारा. ५००) इमिना नयेन निस्सज्जनविधानं वेदितब्बं.
सावत्थियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ अकालचीवरं पटिग्गहेत्वा मासं अतिक्कमनवत्थुस्मिं
पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, इतो परं सब्बं पठमकथिने वुत्तसदिसमेव. केवलञ्हि तत्थ दसाहातिक्कमो, इध मासातिक्कमोति अयं विसेसो. सेसं तादिसमेवाति.
अकालचीवरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.