८. दुट्ठदोससिक्खापदवण्णना
अट्ठमे दुट्ठो दोसोति दूसितो चेव दूसको च. उप्पन्ने हि दोसे पुग्गलो तेन दोसेन दूसितो होति, पकतिभावं जहापितो, तस्मा ‘‘दुट्ठो’’ति वुच्चति. परञ्च दूसेति विनासेति, तस्मा ‘‘दोसो’’ति वुच्चति. इति ‘‘दुट्ठो दोसो’’ति एकस्सेवेतं पुग्गलस्स आकारनानत्तेन निदस्सनं. अप्पतीतोति नप्पतीतो, पीतिसुखादीहि विवज्जितो, न अभिसटोति अत्थो. अमूलकेनाति यं चोदकेन चुदितकम्हि पुग्गले अदिट्ठं अस्सुतं अपरिसङ्कितं, इदं एतेसं दस्सनसवनपरिसङ्कासङ्खातानं मूलानं अभावतो अमूलकं नाम. तं पन सो आपन्नो वा होतु, अनापन्नो वा, एतं इध अप्पमाणं. एत्थ च अदिट्ठं नाम अत्तनो पसादचक्खुना वा दिब्बचक्खुना वा अदिट्ठं, अस्सुतं नाम तथेव केनचि वुच्चमानं न सुतं, अपरिसङ्कितं नाम अत्तनो वा परस्स वा दिट्ठसुतमुतवसेन चेतसा अपरिसङ्कितं, इति एवरूपेन अमूलकेन. पाराजिकेनाति भिक्खुनो अनुरूपेसु एकूनवीसतिया अञ्ञतरेन, पदभाजने (पारा. ३८६) पन पाराजिकुद्देसे आगतानेव गहेत्वा ‘‘चतुन्नं अञ्ञतरेना’’ति वुत्तं. अनुद्धंसेय्याति धंसेय्य विद्धंसेय्य पधंसेय्य अभिभवेय्य. तं पन अनुद्धंसनं यस्मा अत्तना चोदेन्तोपि परेन चोदापेन्तोपि करोति, तस्मास्स पदभाजने ‘‘चोदेति वा चोदापेति वा’’ति वुत्तं. तत्थ वत्थुसन्दस्सना आपत्तिसन्दस्सना संवासप्पटिक्खेपो सामीचिप्पटिक्खेपोति सङ्खेपतो चतस्सो चोदना. तासु वत्थुसन्दस्सना नाम ‘‘त्वं मेथुनं धम्मं पटिसेवी’’तिआदिना नयेन पवत्ता. आपत्तिसन्दस्सना नाम ‘‘त्वं मेथुनधम्मापत्तिं आपन्नो’’तिआदिना नयेन पवत्ता. संवासप्पटिक्खेपो नाम ‘‘नत्थि तया सद्धिं उपोसथो वा पवारणा वा सङ्घकम्मं वा’’ति एवं पवत्तो. एत्तावता पन सीसं न एति, ‘‘अस्समणोसी’’तिआदीहि वचनेहि सद्धिं घटितेयेव सीसं एति. सामीचिप्पटिक्खेपो नाम अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मसामीचिकम्मबीजनिकम्मादीनं अकरणं, तं पटिपातिया वन्दनादीनि करोतो एकस्स अकत्वा सेसानं करणकाले वेदितब्बं. एत्तावता च चोदना नाम होति, आपत्ति पन सीसं न एति. ‘‘कस्मा मम वन्दनादीनि न करोसी’’ति पुच्छिते पन ‘‘अस्समणोसी’’तिआदिवचनेहि सद्धिं घटितेयेव सीसं एति, तस्मा यो भिक्खु भिक्खुं समीपे ठत्वा ‘‘त्वं मेथुनं धम्मं पटिसेवी’’ति वा ‘‘अस्समणोसी’’ति वा आदीहि वचनेहि हत्थमुद्दाय एव वा एतमत्थं दीपेन्तो सयं वा चोदेति, गहट्ठपब्बजितेसु वा अञ्ञतरेन चोदापेति, अयं अनुद्धंसेति नाम. अप्पेव नाम नं इमम्हा ब्रह्मचरिया चावेय्यन्ति अपि एव नाम नं पुग्गलं इमम्हा सेट्ठचरिया अपनेय्यं. ‘‘साधु वतस्स सचाहं इमं पुग्गलं इमम्हा ब्रह्मचरिया चावेय्य’’न्ति इमिना अधिप्पायेन अनुद्धंसेय्याति वुत्तं होति. एतेन एकं चावनाधिप्पायं गहेत्वा अवसेसा अक्कोसाधिप्पायो कम्माधिप्पायो वुट्ठानाधिप्पायो उपोसथट्ठपनाधिप्पायो पवारणट्ठपनाधिप्पायो अनुविज्जनाधिप्पायो धम्मकथाधिप्पायोति सत्त अधिप्पाया पटिक्खित्ता होन्ति. ततो अपरेन समयेनाति यस्मिं समये अनुद्धंसितो होति, ततो अञ्ञस्मिं समये. समनुग्गाहीयमानो वाति अनुविज्जकेन किं ते दिट्ठन्तिआदिना नयेन अनुविज्जियमानो उपपरिक्खियमानो. असमनुग्गाहीयमानो वाति दिट्ठादीसु केनचि वत्थुनावा अनुविज्जकादीसु येन केनचि पुग्गलेन वा अवुच्चमानो. इमेसं पन पदानं परतो ‘‘भिक्खु च दोसं पतिट्ठाती’’ति इमिना सम्बन्धो. इदञ्हि वुत्तं होति – एवं समनुग्गाहीयमानो वा असमनुग्गाहीयमानो वा भिक्खु च दोसं पतिट्ठाति पटिच्च तिट्ठति पटिजानाति, सङ्घादिसेसोति. इदञ्च अमूलकभावस्स पाकटकालदस्सनत्थं वुत्तं. आपत्तिं पन अनुद्धंसितक्खणेयेव आपज्जति. अमूलकञ्चेव तं अधिकरणं होतीति एत्थ पन दिट्ठमूलादीनं अभावेन अमूलकं, समथेहि अधिकरणीयभावेन अधिकरणं. यञ्हि अधिकिच्च आरब्भ पटिच्च सन्धाय समथा पवत्तन्ति, तं अधिकरणं. इध पन पाराजिकसङ्खातं आपत्ताधिकरणमेव अधिप्पेतं. यदि हि तं अधिकरणं दिट्ठादीहि मूलेहि अमूलकञ्चेव होति, अयं चोदेतुं आगतो भिक्खु च दोसं पतिट्ठाति पटिच्च तिट्ठति, ‘‘तुच्छकं मया भणित’’न्तिआदीनि (पारा. ३८६) वदन्तो पटिजानाति, तस्स भिक्खुनो अनुद्धंसितक्खणेयेव सङ्घादिसेसोति, अयं सिक्खापदस्स पदानुक्कमेन अत्थो.
राजगहे मेत्तियभूमजके भिक्खू आरब्भ अमूलकेन पाराजिकेन अनुद्धंसनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, कतूपसम्पदं सुद्धं वा असुद्धं वा पुग्गलं येन पाराजिकेन चोदेति, तं ‘‘अयं अनज्झापन्नो’’ति ञत्वा चावनाधिप्पायेन ‘‘करोतु मे आयस्मा ओकासं, अहं तं वत्तुकामो’’ति एवं ओकासं अकारेत्वा चोदेन्तस्स सचे सो तङ्खणेयेव जानाति ‘‘मं चोदेती’’ति, वाचाय वाचाय सङ्घादिसेसो चेव दुक्कटञ्च. ओकासं कारेत्वा चोदेन्तस्स सङ्घादिसेसोयेव. हत्थमुद्दाय सम्मुखा चोदेन्तस्सापि एसेव नयो. परम्मुखा चोदेन्तस्स पन सीसं न एति. अत्तना समीपे ठत्वा अञ्ञं भिक्खुं आणापेति, सो तस्स वचनेन तं चोदेति, चोदापकस्सेव वुत्तनयेन आपत्तियो. अथ सोपि ‘‘मया दिट्ठं सुतं अत्थी’’ति चोदेति, द्विन्नम्पि जानानं तथेव आपत्तियो. अक्कोसाधिप्पायेन पन ओकासं अकारेत्वा वदन्तस्स वुत्तनयेनेव पाचित्तियञ्चेव दुक्कटञ्च. ओकासं कारेत्वा वदन्तस्स पाचित्तियमेव. कम्माधिप्पायेन असम्मुखा सत्तविधम्पि कम्मं करोन्तस्स दुक्कटमेव. वुट्ठानाधिप्पायेन ‘‘त्वं इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो, तं पटिकरोही’’ति वदन्तस्स, उपोसथं वा पवारणं वा ठपेन्तस्स च ओकासकम्मं नत्थि, ठपनक्खेत्तं पन जानितब्बं, अनुविज्जकस्सापि ओसटे वत्थुस्मिं ‘‘अत्थेतं तवा’’ति अनुविज्जनाधिप्पायेन वदन्तस्स ओकासकम्मं नत्थि, धम्मकथिकस्सापि ‘‘यो इदञ्च इदञ्च करोति, अयं अस्समणो’’तिआदिना नयेन अनोदिसकं धम्मं कथेन्तस्स ओकासकम्मं नत्थि. सचे पन ओदिस्स नियमेत्वा ‘‘असुको च असुको च अस्समणो अनुपासको’’ति कथेति, आसनतो ओरुय्ह आपत्तिं देसेत्वा गन्तब्बं. उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति, सीलविपत्ति, यं चोदेति वा चोदापेति वा, तस्स ‘‘उपसम्पन्नो’’ति सङ्ख्युपगमनं, तस्मिं सुद्धसञ्ञिता, येन पाराजिकेन चोदेति, तस्स दिट्ठादिवसेन अमूलकता, चावनाधिप्पायेन सम्मुखाचोदना, तस्स तङ्खणविजाननन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि. वेदना पनेत्थ दुक्खायेवाति.
दुट्ठदोससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.