३. ततियपाराजिकवण्णना
ततिये सञ्चिच्चाति संचेतेत्वा सद्धिं चेतेत्वा. ‘‘पाणो’’तिसञ्ञाय सद्धिंयेव ‘‘वधामि न’’न्ति वधकचेतनाय चेतेत्वा पकप्पेत्वा. मनुस्सविग्गहन्ति कललतो पट्ठाय जीवमानकमनुस्सजातिकसरीरं. जीविता वोरोपेय्याति कललकालेपि तापनमद्दनेहि वा भेसज्जसम्पदानेन वा ततो वा उद्धम्पि तदनुरूपेन उपक्कमेन जीविता वियोजेय्य. इमस्स पनत्थस्स आविभावत्थं पाणो वेदितब्बो, पाणातिपातो वेदितब्बो, पाणातिपाती वेदितब्बो, पाणातिपातस्स पयोगो वेदितब्बो. तत्थ पाणोति वोहारतो सत्तो, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं. पाणातिपातोति याय चेतनाय जीवितिन्द्रियुपच्छेदकपयोगं समुट्ठापेति, सा चेतना. पाणातिपातीति वुत्तचेतनाय समङ्गिपुग्गलो. पाणातिपातस्स पयोगोति पाणातिपातस्स छ पयोगा साहत्थिको निस्सग्गियो आणत्तिको थावरो विज्जामयो इद्धिमयोति. तत्थ साहत्थिकोति सयं मारेन्तस्स कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा पहरणं. निस्सग्गियोति दूरे ठितं मारेतुकामस्स कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा उसुसत्तियन्तपासाणादीनं निस्सज्जनं. तत्थ एकेको उद्दिस्सानुद्दिस्सभेदतो दुविधो. तत्थ उद्दिस्सके यं उद्दिस्स पहरति, तस्सेव मरणेन कम्मबद्धो. ‘‘यो कोचि मरतू’’ति एवं अनुद्दिस्सके पहारप्पच्चया यस्स कस्सचि मरणेन कम्मबद्धो. उभयत्थापि च पहरितमत्ते वा मरतु, पच्छा वा तेनेव रोगेन, पहरितक्खणेयेव कम्मबद्धो. आणत्तिकोति ‘‘असुकं नाम मारेही’’ति अञ्ञं आणापेन्तस्स आणापनं.
तत्थ –
वत्थु कालो च ओकासो, आवुधं इरियापथो;
क्रियाविसेसोति इमे, छ आणत्ति नियामका.
तत्थ वत्थूति पुग्गलो. यञ्हि पुग्गलं ‘‘मारेही’’ति आणत्तो सचे तमेव मारेति, आणापकस्स आपत्ति. अथ अञ्ञं मारेति, तंमञ्ञमानो वा अञ्ञं मारेति, आणापको मुच्चति. ‘‘इमं मारेही’’ति आणत्ते पन आणापकस्स दुक्कटं. कालोति पुरेभत्तादिकालो. सचे हि ‘‘पुरेभत्तं मारेही’’ति आणत्तो पुरेभत्तमेव मारेति, आणापकस्स आपत्ति. अथ यं पुरेभत्तं नियामितं, ततो पच्छा वा पुरे वा मारेति, आणापको मुच्चति. इमिना नयेन सब्बत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो. थावरोति असंहारिमेन उपकरणेन मारेतुकामस्स ओपातक्खणनं अपस्सेनसंविधानं असिआदीनं उपनिक्खिपनं तळाकादीसु विससम्पयोजनं रूपूपहारोतिएवमादि. वुत्तनयेनेव चेत्थापि उद्दिस्सानुद्दिस्सभेदो वेदितब्बो. विज्जामयोति मारणत्थं विज्जापरिजप्पनं. इद्धिमयोति कम्मविपाकजाय इद्धिया पयोजनं.
सत्थहारकं वास्स परियेसेय्याति एत्थ हरतीति हारकं, किं हरति? जीवितं. अथ वा हरितब्बन्ति हारकं, उपनिक्खिपितब्बन्ति अत्थो. सत्थञ्च तं हारकञ्चाति सत्थहारकं. अस्साति मनुस्सविग्गहस्स. परियेसेय्याति यथा लभति, तथा करेय्य, उपनिक्खिपेय्याति अत्थो. एतेन थावरपयोगं दस्सेति. इतरथा हि परियिट्ठिमत्तेयेव पाराजिको भवेय्य, न चेतं युत्तं. पदभाजने पनस्स ब्यञ्जनं अनादियित्वा यं एत्थ थावरपयोगसङ्गहितं सत्थं, तदेव दस्सेतुं ‘‘असिं वा’’तिआदि वुत्तं. मरणवण्णं वा संवण्णेय्याति वाचाय वा तालपण्णादीसु लिखित्वा वा ‘‘यो एवं मरति, सो धनं वा लभती’’तिआदिना नयेन मरणे गुणं पकासेय्य. एतेन यथा ‘‘अदिन्नादाने आदियेय्या’’ति वुत्तत्ता परियायकथाय मुच्चति, नयिध, एवं ‘‘संवण्णेय्या’’ति वचनतो पन इध परियायकथायपि न मुच्चतीति अयमत्थो वेदितब्बो. मरणाय वा समादपेय्याति ‘‘सत्थं वा आहरा’’तिआदिना (पारा. १७२) नयेन मरणत्थाय उपायं गाहापेय्य. एतेन आणत्तिकप्पयोगं दस्सेति. अम्भो पुरिसाति आलपनमेतं. किं तुय्हिमिनातिआदि संवण्णनाकारनिदस्सनं. इति चित्तमनोति इति चित्तो इति मनो. ‘‘मतं ते जीविता सेय्यो’’तिएत्थ वुत्तमरणचित्तो मरणमनोति अत्थो. एत्थ च ‘‘मनो’’तिइदं चित्तस्स अत्थदीपनत्थं वुत्तं. तेनेवस्स पदभाजने ‘‘यं चित्तं तं मनो’’ति (पारा. १७२) आह. चित्तसङ्कप्पोति विचित्तसङ्कप्पो. एत्थापि इति-सद्दो आहरितब्बो. ‘‘सङ्कप्पो’’ति च संविदहनमत्तस्सेतं नामं, न वितक्कस्सेव. तञ्च संविदहनं इमस्मिं अत्थे सञ्ञाचेतनाधिप्पायेहि सङ्गहं गच्छति, तस्मा ‘‘इति चित्तसङ्कप्पो’’ति ‘‘मतं ते जीविता सेय्यो’’तिएत्थ वुत्तमरणसञ्ञी मरणचेतनो मरणाधिप्पायोति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. पदभाजनेपि हि अयमेव नयो दस्सितो. एतेन मरणचित्तादीहि विना ‘‘एकाहं जीवितं सेय्यो, वीरियमारभतो दळ्ह’’न्तिआदिना (ध. प. ११२) नयेन धम्मं भासन्तस्स संवण्णना नाम न होतीति दस्सेति. अनेकपरियायेनाति नानप्पकारेन उच्चावचेन कारणेन. पुन मरणवण्णन्तिआदि निगमनवचनं. पाराजिको होतीति तङ्खणूपपन्नम्पि मनुस्सविग्गहं वुत्तनयेन जीविता वोरोपेन्तो पाराजिको होतीति.
वेसालियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ अञ्ञमञ्ञं जीविता वोरोपनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘मरणवण्णं वा’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, मारणत्थाय ओपातक्खणनादीसु दुक्कटं, अनोदिस्स खते ओपाते यस्स कस्सचि पतनेपि दुक्कटं, यक्खपेततिरच्छानगतमनुस्सविग्गहानं तिरच्छानगतस्स च दुक्खुप्पत्तियं दुक्कटमेव, मनुस्सजातिकस्स दुक्खुप्पत्तियं थुल्लच्चयं, तथा यक्खादीनं मरणे, तिरच्छानगतमरणे पन पाचित्तियं, मनुस्समरणे पाराजिकन्ति. इमिना नयेन सब्बत्थ पयोगभेदवसेन आपत्तिभेदो वेदितब्बो. असञ्चिच्च मारेन्तस्स अजानन्तस्स नमरणाधिप्पायस्स उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. तत्थ असञ्चिच्चाति ‘‘इमिना उपक्कमेन इमं मारेमी’’ति अचेतेत्वा कतेन उपक्कमेन मुसलुस्सापनवत्थुस्मिं (पारा. १८० आदयो) विय परे मतेपि अनापत्ति. अजानन्तस्साति ‘‘इमिना अयं मरिस्सती’’ति अजानन्तस्स उपक्कमेन विसगतपिण्डपातवत्थुस्मिं (पारा. १८१) विय परे मतेपि अनापत्ति. नमरणाधिप्पायस्साति मरणं अनिच्छन्तस्स उपक्कमेन भेसज्जवत्थुस्मिं (पारा. १८७) विय परे मतेपि अनापत्ति. एवं असञ्चिच्चातिआदीसु विनिच्छयो वेदितब्बो. सीलविपत्ति, मनुस्सजातिकपाणो, पाणसञ्ञिता, वधकचित्तं, उपक्कमो, तेन मरणन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. अदिन्नादानसमउट्ठानं, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
ततियपाराजिकवण्णना निट्ठिता.