४. चतुत्थपाराजिकवण्णना

चतुत्थे अनभिजानन्ति सकसन्ताने अनुप्पन्नत्ता अत्तनि अत्थिभावं अजानन्तो. उत्तरिमनुस्सधम्मन्ति उत्तरिमनुस्सानं झायीनञ्चेव अरियानञ्च धम्मं. अत्तुपनायिकन्ति अत्तनि तं उपनेति ‘‘मयि अत्थी’’ति समुदाचरन्तो, अत्तानं वा तत्थ उपनेति ‘‘अहं एत्थ सन्दिस्सामी’’ति समुदाचरन्तोति अत्तुपनायिको, तं अत्तुपनायिकं. एवं कत्वा समुदाचरेय्याति सम्बन्धो. अलमरियञाणदस्सनन्तिएत्थ महग्गतलोकुत्तरपञ्ञा जाननट्ठेन ञाणं, चक्खुना च दिट्ठमिव धम्मं पच्चक्खकरणतो दस्सनत्थेन दस्सनन्ति ञाणदस्सनं, अरियं विसुद्धं उत्तमं ञाणदस्सनन्ति अरियञाणदस्सनं, अलं परियत्तं किलेसविद्धंसनसमत्थं अरियञाणदस्सनमेत्थ झानादिभेदे उत्तरिमनुस्सधम्मे, अलं वा अरियञाणदस्सनमस्साति अलमरियञाणदस्सनो, तं अलमरियञाणदस्सनं. समुदाचरेय्याति वुत्तप्पकारमेतं उत्तरिमनुस्सधम्मं अत्तुपनायिकं कत्वा कायेन वा वाचाय वा तदुभयेन वा विञ्ञुस्स मनुस्सजातिकस्स आरोचेय्य. इति जानामि इति पस्सामीति समुदाचरणाकारदस्सनमेतं, अत्तुपनायिकञ्हि कत्वा विना अञ्ञापदेसेन समुदाचरन्तो एवं समुदाचरति, तस्मा य्वायं पदभाजने (पारा. २०९) ‘‘पठमं झानं समापज्जिं, समापज्जामि, समापन्नो’’तिआदिभेदो वुत्तो, सो सब्बो इधेव सङ्गहं गच्छतीति वेदितब्बो. ‘‘इति जानामि इति पस्सामी’’ति हि वदन्तो न यिदं वचनमत्तमेव वदति, अथ खो ‘‘इमिना च इमिना च कारणेन अयं धम्मो मयि अत्थी’’ति दीपेति, ‘‘समापज्जि’’न्तिआदीनि च वदन्तेन हि समापज्जनादीहि कारणेहि अत्थिता दीपिता होति, तेन वुत्तं ‘‘य्वायं पदभाजने पठमं झानं समापज्जिं, समापज्जामि, समापन्नोतिआदिभेदो वुत्तो, सो सब्बो इधेव सङ्गहं गच्छती’’ति. ततो अपरेन समयेनाति ततो आरोचितकालतो अञ्ञतरस्मिं काले. इति आपत्तिपटिजाननकालदस्सनमेतं, अयं पन आरोचितक्खणेव आपत्तिं आपज्जति. आपत्तिं पन आपन्नो यस्मा परेन चोदितो वा अचोदितो वा पटिजानाति, तस्मा ‘‘समनुग्गाहीयमानो वा असमनुग्गाहीयमानो वा’’ति वुत्तं. आपन्नोति आरोचितक्खणेयेव पाराजिकं आपन्नो. विसुद्धापेक्खोति अत्तनो गिहिभावादिकं विसुद्धिं अपेक्खमानो इच्छमानो. अयञ्हि यस्मा पाराजिकं आपन्नो, तस्मा भिक्खुभावे ठत्वा अभब्बो झानादीनि अधिगन्तुं, इच्चस्स भिक्खुभावो विसुद्धि नाम न होति. यस्मा पन गिहि वा उपासकारामिकसामणेरानं वा अञ्ञतरो हुत्वा दानादीहि सग्गमग्गं वा झानादीहि मोक्खमग्गं वा आराधेतुं भब्बो होति, तस्मास्स गिहिआदिभावो विसुद्धि नाम होति. तेन वुत्तं ‘‘गिहिभावादिकं विसुद्धिं अपेक्खमानो’’ति. एवं वदेय्याति एवं भणेय्य, कथं? ‘‘अजानमेवं, आवुसो’’तिआदिं. तत्थ अजानन्ति अजानन्तो. अपस्सन्ति अपस्सन्तो. तुच्छं मुसा विलपिन्ति अहं वचनत्थविरहतो तुच्छं, वञ्चनाधिप्पायतो मुसा विलपिं अभणिन्ति वुत्तं होति. अञ्ञत्र अधिमानाति य्वायं तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तस्स आरद्धविपस्सकस्स अपत्ते पत्तसञ्ञितासङ्खातो अधिमानो उप्पज्जति, तं अधिमानं ठपेत्वा केवलं पापिच्छताय यो समुदाचरेय्य, अयम्पि पाराजिको होतीति अत्थो.

वेसालियं वग्गुमुदातीरिये भिक्खू आरब्भ तेसं उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र अधिमाना’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, ‘‘पठमं झानं समापज्जि’’न्तिआदिना नयेन वुत्तप्पकारं असन्तं झानादिधम्मं आरोचेन्तस्स सचे यस्स कस्सचि आरोचेति, सो मनुस्सजातिको होति, अनन्तरमेव ‘‘अयं झानलाभी’’ति वा ‘‘अरियो’’ति वा येन केनचि आकारेन तमत्थं जानाति, पाराजिकं. सचे न जानाति, थुल्लच्चयं. सचे पन ‘‘यो ते विहारे वसि, सो भिक्खु पठमं झानं समापज्जी’’तिआदिना (पारा. २२०) नयेन अञ्ञापदेसेन आरोचेन्तस्स जानाति, थुल्लच्चयं. सचे न जानाति, दुक्कटं. अधिमानेन आरोचेन्तस्स, अनुल्लपनाधिप्पायस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. सीलविपत्ति, उत्तरिमनुस्सधम्मस्स अत्तनि असन्तता, पापिच्छताय तस्स आरोचनं, अनञ्ञापदेसो, यस्स आरोचेति, तस्स मनुस्सजातिकता, तङ्खणविजाननन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादाने वुत्तसदिसानेवाति.

चतुत्थपाराजिकवण्णना निट्ठिता.

उद्दिट्ठा खो आयस्मन्तो चत्तारो पाराजिका धम्मातिइदं इध उद्दिट्ठपाराजिकपरिदीपनमेव. समोधानेत्वा पन सब्बानेव चतुवीसति पाराजिकानि वेदितब्बानि. कतमानि चतुवीसति? पाळियं आगतानि ताव भिक्खूनं चत्तारि भिक्खुनीनं असाधारणानि चत्तारीति अट्ठ, तानि एकादसन्नं पण्डकादीनं अभब्बभावसङ्खातेहि एकादसहि पाराजिकेहि सद्धिं एकूनवीसति, गिहिभावं पत्थयमानाय भिक्खुनिया विब्भन्तभावपाराजिकेन सद्धिं वीसति, अपरानिपि लम्बी, मुदुपिट्ठिको, परस्स अङ्गजातं मुखेन गण्हाति, परस्स अङ्गजाते अभिनिसीदतीति इमेसं चतुन्नं वसेन ‘‘चत्तारि अनुलोमपाराजिकानी’’ति वदन्ति, इति इमानि च चत्तारि, पुरिमानि च वीसतीति समोधानेत्वा सब्बानेव चतुवीसति पाराजिकानि वेदितब्बानि. न लभति भिक्खूहि सद्धिं संवासन्ति उपोसथादिभेदं संवासं भिक्खूहि सद्धिं न लभति. यथा पुरे, तथा पच्छाति यथा पुब्बे गिहिकाले अनुपसम्पन्नकाले च, पच्छा पाराजिकं आपन्नोपि तथेव असंवासो होति, नत्थि तस्स भिक्खूहि सद्धिं उपोसथादिभेदो संवासोति. तत्थायस्मन्ते पुच्छामीति तेसु चतूसु पाराजिकेसु आयस्मन्ते ‘‘कच्चित्थ परिसुद्धा’’ति पुच्छामि. कच्चित्थाति कच्चि एत्थ, एतेसु चतूसु पाराजिकेसु कच्चि परिसुद्धाति अत्थो. अथ वा कच्चित्थ परिसुद्धाति कच्चि परिसुद्धा अत्थ, भवथाति अत्थो. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

कङ्खावितरणिया पातिमोक्खवण्णनाय

पाराजिकवण्णना निट्ठिता.